دموکرات تاجیکستان حزب
معرف
یکى از مهم‌ترین احزاب سیاسى تاجیکستان در دوران فروپاشى شوروى و استقلال تاجیکستان
متن
دموکرات تاجیکستان، حزب، یکى از مهم‌ترین احزاب سیاسى تاجیکستان در دوران فروپاشى شوروى و استقلال تاجیکستان. در 19 مرداد 1369/ 10 اوت 1990 گروهى منشعب از حزب رستاخیز تاجیکستان*، با برگزارى اجلاسى در شهر دوشنبه حزب دموکرات تاجیکستان را تأسیس کردند. شادمان یوسف ــ که فردى معتدل و مصالحه‌جو بودــ به ریاست حزب برگزیده شد و رحیم مسلمانیان قبادیانى، امام‌نظر خالنظر، ویکتور ترلیتسکى و عبداللّه آچیلوف/ آچیل‌زاده به‌عنوان معاونان وى انتخاب شدند (>تشکیلات سیاسى در آسیاى مرکزى و آذربایجان<، ص280ـ281؛ یوسف، ص77ـ78؛ مسلمانیان قبادیانى، ص23؛ کاپیسانى، ص162ـ 163).حزب دموکرات در آغاز داراى خط‌مشى دموکراتیک بود و ازاین‌رو اعضاى غیرتاجیک نیز در آن عضو بودند و حتى ترلیتسکىِ که روسى بود، از 1369ش/1990 تا 1371ش/1991 از معاونان حزب بود. حزب همچنین مناسبات نزدیکى با حزب دموکرات روسیه داشت (>تشکیلات سیاسى در آسیاى مرکزى و آذربایجان<، همانجا؛ شکورى، ص‌189؛ امام، ص‌269).اعضاى حزب گروهى از تحصیل‌کردگان مانند استادان دانشگاه و کارمندان مراکز علمى و پژوهشى بودند که طبقه تحصیل‌کردۀ شهرى، و بخشى از تحصیل‌کردگان روستایى را شامل مى‌شد. حزب دموکرات در تلاش بود تا نفوذ حزب را در مناطق روستایى گسترش دهد، اما به جز قُرغان‌تپه ــ که زادگاه شادمان یوسف بود ــ در مناطق دیگر موفقیتى نداشت. اهداف حزب عبارت بودند از: اجراى اصلاحات دموکراتیک در تاجیکستان، به‌ویژه اصلاحات اعلام‌شده از سوى میخائیل گورباچف؛ دفاع از ارزشهاى اسلامى و تطبیق آنها با قوانین موجود؛ پشتیبانى از آزادیهاى سیاسى شهروندان؛ اصلاحات اقتصادى؛ حمایت از مالکیت خصوصى؛ مخالفت با دیکتاتورى حزب کمونیست؛ تأسیس وزارت دفاع ملى و ارتش جدید؛ برقرارى مبادلات فنّاورى و مناسبات فرهنگى، سیاسى و علمى با کشورهاى همسایه (← >تشکیلات سیاسى در آسیاى مرکزى و آذربایجان<، ص281، 284، 286؛ یوسف، ص83؛ موسوى، ص57؛ امام، ص328؛ خالق‌زاده، ص117). نشریۀ حزب دموکرات، عدالت نام داشت و به سردبیرى امام‌نظر خالنظر ابتدا به‌صورت ماهانه سپس به‌طور هفتگى منتشر و در میان دانشگاهیان پخش مى‌شد. این نشریه به‌سبب تنگناى سیاسى در تاجیکستان در ویلنا (پایتخت لیتوانى) چاپ مى‌شد، اما از شهریور 1369/ سپتامبر 1990 تا پایان فعالیتش در 1372ش/ 1993، در تاجیکستان انتشار یافت (>تشکیلات سیاسى در آسیاى مرکزى و آذربایجان<، ص‌282؛ یوسف، ص‌78؛ خالق‌زاده، ص‌118). اعضاى حزب دموکرات پس از برگزارى دومین کنگرۀ حزب در 14 آبان 1370/15 نوامبر 1991 که هم‌زمان با اوج‌گیرى روند فروپاشى شوروى و تلاش نظام حاکم کمونیستى براى تثبیت حکومت خود از طریق همه‌پرسى بود، به همراه احزاب «رستاخیز» و «نهضت اسلامى تاجیکستان»* در بحبوحۀ نهضت ملى و آزادى‌خواهى تاجیکستان مردم را تشویق کردند که به بقاى اتحاد جماهیر شوروى رأى منفى بدهند (امام، ص‌273؛ یوسف، ص‌85). اقدام آنها نتیجه‌بخش بود و بسیارى از مردم تاجیکستان در حمایت از این احزاب با بقاى اتحاد جماهیر شوروى مخالفت کردند. پس از آن نیروهاى دموکرات برخى از جمهوریهاى شوروى براى همکارى و اتحاد در 4 تا 8 خرداد 1370/ 25ـ 28 مه 1991 در شهر بیشکِک قرقیزستان جلسه‌اى تشکیل دادند که در آن شادمان یوسف و رحیم مسلمانیان قبادیانى از حزب دموکرات تاجیکستان حضور داشتند. اما به دلیل وجود گرایشهاى پان ترکیستى در رهبران نیروهاى دموکرات ازبکستان و قزاقستان، این وحدت عملى نشد (امام، ص‌319؛ یوسف، همانجا).شکست تلاشهاى حزب کمونیست و پیروزى بوریس یلتسین، به دو قطبى‌شدن جامعۀ تاجیکستان انجامید. در یک سو نیروهاى خواهان اصلاحاتِ بنیادین بودند و در دیگر سو کمونیستها، که براى دوباره به‌قدرت‌رسیدن مبارزه مى‌کردند. حزب دموکرات تاجیکستان همراه دیگر نیروهاى سیاسى مردمى از مواضع یلتسین حمایت کرد (شکورى، ص190؛ یوسف، ص‌84).در 3 آذر 1370/24 نوامبر 1991، شادمان یوسف، رهبر حزب دموکرات تاجیکستان، نامزد انتخابات ریاست جمهورى شد، اما به نفع خدانظروف کنار رفت و حزب دموکرات به همراه دیگر نیروهاى ملى و مذهبى از نامزدى خدانظروف پشتیبانى کردند (یوسف، ص‌136)، اما رحمان نبى‌اف از جناح مارکسیست با کسب 57% آرا در مقابل خدانظروف با 30% آرا، پیروز انتخابات اعلام شد (>گاهشمار وقایع سیاسى آسیاى مرکزى، جنوبى و شرقى<، ص‌288؛ ابازوف، ص60). حزب دموکرات صحت انتخابات را رد کرد. البته جناح حاکم کمونیست تلاش کرد با متهم‌کردن جریانهاى مخالف، به‌ویژه حزب دموکرات به تمایلات ایران‌گرایانه، آنها را منزوى کند (>تشکیلات سیاسى در آسیاى مرکزى و آذربایجان<، ص‌281؛ یوسف، ص‌115ـ116).در بهمن 1370/ فوریۀ 1992، پنج‌تن از رهبران حزب، از جمله دو معاون حزب یعنى عبداللّه آچیلوف و ویکتور ترلیتسکى، با انتشار بیانیه‌اى ریاست جمهورى نبى‌اف را پذیرفتند و حاضر به همکارى با وى شدند. اعضاى دیگر حزب با شرکت در تظاهرات در اردیبهشت 1371/ آوریل 1992به اعتراضات خود ادامه دادند (>تشکیلات سیاسى در آسیاى مرکزى و آذربایجان<، همانجا). پس از درگیریهاى گسترده میان مخالفان و موافقان نبى‌اف، موافقت‌نامه‌اى به امضاى طرفین درگیرى رسید که در آن بر تشکیل دولت مصالحه ملى تأکید شده بود. در خرداد 1371/ مه 1992 دولت مصالحۀ ملى تشکیل شد. اما توافقهاى به عمل آمده، با ادامۀ درگیریها عملى نشد (← مسلمانیان قبادیانى، ص40ـ41؛ براون، ص90ـ91؛ موسوى، ص90ـ98؛ >گاهشمار وقایع سیاسى آسیاى مرکزى، جنوبى و شرقى<، همانجا). اختلافات به جنگ داخلى در تاجیکستان انجامید. ارتش روسیه نیز به بهانۀ حفظ جان شهروندان روس وارد تاجیکستان شد. شادمان یوسف نیز اعلام کرد براى دفاع از مردم و استقلال جمهورى تاجیکستان، از نیروهاى دموکراتیک روسیه، سازمان ملل متحد، کشورهاى اسلامى و بیش از همه از کشورهاى همسایه مانند ایران، افغانستان و پاکستان کمک خواهد گرفت. موضع‌گیرى شادمان یوسف موجب شد تانکهاى ارتش روسیه از تاجیکستان خارج‌ شوند (یوسف، ص200؛ موسوى، ص‌98؛ >تشکیلات سیاسى در آسیاى مرکزى و آذربایجان<، ص‌282؛ براى تفسیرهاى متفاوت از موضع شادمان یوسف ← >تشکیلات سیاسى در آسیاى مرکزى و آذربایجان<؛ یوسف، همانجاها).در تیر 1371/ ژوئن 1992، در دیدارى که شادمان یوسف و نمایندۀ حزب نهضت اسلامى در قرغان‌تپه با نمایندگان نبى‌اف داشتند، توافقنامه‌اى مبنى بر توقف جنگ امضا شد و مقرر گردید که مخالفان دولت سلاحهاى خود را تحویل نیروهاى دولتى بدهند (یوسف، ص226). با تشکیل حکومت مصالحۀ ملى، شوراى عالى تاجیکستان تأسیس شد. در جریان برگزارى شانزدهمین جلسۀ این شورا، نمایندگان طرفدار کمونیستها اعضاى حکومت مصالحۀ ملى و نمایندگان احزاب سیاسى را از جلسه اخراج‌ و حکومت مصالحۀ ملى را منحل کردند (موسوى، ص‌115ـ116؛ براون، ص‌94ـ95). این اقدام روند جدیدى از خشونتها را به وجود آورد. نیروهاى نبى‌اف وارد شهر دوشنبه شدند و به حکومت مصالحۀ ملى پایان دادند (موسوى، ص‌117). در 17 دى 1371/ 7 ژانویۀ 1993، دادستان کل تاجیکستان براى شادمان یوسف رهبر حزب دموکرات تاجیکستان و دیگر گروههاى سیاسى مخالف پروندۀ جنایى درست کرد. در 31 خرداد 1372/ 21 ژوئن 1993، دادگاه عالى تاجیکستان فعالیت حزب دموکرات تاجیکستان و دیگر احزاب و گروههاى اسلامى و ملى‌گرا را غیرقانونى اعلام کرد (موسوى؛ براون، همانجاها).در 1372ش/ 1993، گروهى از اعضاى حزب دموکرات در مسکو براى احیاى حزب جلسه‌اى تشکیل دادند. در 1373ش/ 1994، گروهى دیگر از اعضاى حزب در آلماآتا (پایتخت قزاقستان) پلاتفرم (شاخه) آلماآتا را به ریاست نیازف، تشکیل دادند. حزب به‌همراه حزب احیاى اسلامى، کانون مخالفان متحد تاجیک را به‌وجود آوردند. با برگزارى اجلاسى در اول تیر 1374/ 22 ژوئن 1995 در دوشنبه، پلاتفرم تهران تأسیس شد. علاوه بر شادمان یوسف، اعضاى جدیدى به کادر رهبرى افزوده شدند و در 29 تیر 1374/ 20 ژوئیه 1995، پلاتفرم تهران به‌تصویب رسید. این پلاتفرم همواره به اتهام سازش و همکارى با دولت، مورد انتقاد امضاکنندگان پلاتفرم آلماآتا بود. در 1377ش/ 1998 دو پلاتفرم حزب دموکرات جدید تشکیل شد. یکى شاخۀ آلماآتا به رهبرى نیازف و دیگرى شاخۀ تهران به رهبرى اعظم افضلى (جانشین شادمان یوسف) بود که هر دو در تاجیکستان به فعالیت خود ادامه دادند. براساس حکم دادگاه پلاتفرم آلماآتا، وارث اصلى حزب دموکرات تاجیکستان شد (>تشکیلات سیاسى در آسیاى مرکزى و آذربایجان<، همانجا؛ موسوى، ص‌58).منابع: شریف شکورى و رستم شکورى، آسیاى مرکزى: درآمدى بر روحیات مردم، ترجمه از روسى: محمدجان شکورى بخارایى و منیژه قبادیانى، تهران 1386ش؛ رحیم مسلمانیان قبادیانى، تاجیکستان: آزادى یا مرگ، تهران 1373ش؛ رسول موسوى، صلح تاجیکستان به روایت اسناد، تهران 1382ش؛ شادمان یوسف، تاجیکستان: بهاى آزادى، تهران 1373ش؛Rafis Abazov, "Independent Tajikistan: ten years lost", in Oil: transition and security in Central Asia, ed. Sally N. Cummings, London: Routledge Curzon, 2003; Bess A. Brown, "The civil war in Tajikistan: 1992 - 1993", in Tajikistan: The trials of independence, ed. Mohammad- Reza Djalili, Frédéric Grare and Shirin Akiner, Geneva: Curzon, 1998; Giampaolo R. Capisani, The handbook of Central Asia: a comprehensive survey of the new republics, London 2000; Sharafedin Emam, Tarekheh bedaryieh mili ve esteglale Tajekistan (in Cyrillic), Doshanbeh 2003; Abdolgader Khalegzadeh, Tarekh-e seasyieh Tajekan: az esteglal ta emroz (in Cyrillic), Doshanbeh 1994; A Political chronology of Central, South and East Asia, ed. Ian Preston, London: Europa Publications, 2001; Political organization in Central Asia and Azerbaijan, ed. Vladimir Babak, Demian Vaisman, and Aryeh Wasserman, London: Frank Cass, 2004.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

مسعود عرفانیان

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 18
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده