بلرْم (پالرمو )
معرف
شهری‌ بندری‌ در صِقِلیّه‌ (سیسیل‌)
متن
بَلَرْم‌ (پالرمو )، شهری‌ بندری‌ در صِقِلیّه‌ (سیسیل‌). چهار سال‌ پس‌ از ورود مسلمانان‌ به‌جزیرة‌ صقلیه‌، در پی‌ محاصرة‌ کوتاهی‌ در 216، به‌دست‌ ایشان‌ افتاد و، از آن‌ پس‌، به‌صورت‌ پایگاهی‌ مستحکم‌ برای‌ تسلط‌ مسلمانان‌ بر آن‌ جزیره‌ درآمد. حکّام‌ مسلمان‌ در آنجا، ابتدا به‌نام‌ اغلبیان‌ و سپس‌ به‌نام‌ فاطمیان‌ افریقا، فرمان‌ راندند، اما ایشان‌ هم‌ بارها ناچار شدند که‌ برای‌ سرکوبی‌ مهاجرنشینان‌ طاغی‌ بدانجا نیرو بفرستند؛ از آن‌ جمله‌ است‌ لشکرکشی‌ عبداللّه‌بن‌ ابراهیم‌بن‌ اغلب‌ که‌ در 287 به‌فرمان‌ پدرش‌ به‌ بلرم‌ روانه‌ شد؛ و نیز لشکرکشی‌ ابوسعید که‌ در 304 به‌دستور مهدی‌، خلیفة‌ فاطمی‌، به‌ بلرم‌ حمله‌ برد و دژ خالصه‌ (کالسا ) را روبروی‌ شهر کهن‌ بنا نهاد. در 336، حسن‌بن‌ علی‌ کلبی‌ زمام‌ قدرت‌ را در بلرم‌ در دست‌ گرفت‌ و زیر لوای‌ فاطمیان‌ سلسلة‌ محلی‌ مستقلی‌ تأسیس‌ کرد که‌ تا حدود 442 پابرجا ماند. حکومت‌ کلبیه‌، هم‌ برای‌ بلرم‌ و هم‌ برای‌ تمامی‌ جزیرة‌ صقلیه‌، درخشانترین‌ دوره‌ در عصر تسلط‌ مسلمانان‌ بر آن‌ ناحیه‌ شمرده‌ می‌شود. صمصام‌، آخرین‌ حاکم‌ کلبی‌، که‌ پس‌ از دوره‌ای‌ پر از آشوب‌ و ناآرامی‌ و نیز مداخلة‌ مستقیم‌ زیریان‌ افریقا به‌ قدرت‌ رسیده‌ بود، در 445 از بلرم‌ بیرون‌ رانده‌ شد و از آن‌ پس‌ ادارة‌ امور شهر بر عهدة‌ «جامعه‌» یا انجمن‌ شهر افتاد. در این‌ دوره‌، پیوندهای‌ موجود میان‌ پایتخت‌ و مابقی‌ کشور رفته‌رفته‌ سست‌ و سرانجام‌ گسسته‌ شد. به‌ همین‌ دلیل‌ بلرم‌ در دفاع‌ از صقلیه‌ اسلامی‌ در برابر هجوم‌ نورمانها عملی‌ انجام‌ نداد و کمابیش‌ آسوده‌خاطر منتظر نشست‌ تا فاتحان‌ به‌پای‌ دیوارهای‌ شهر برسند و تنها در این‌ مرحله‌ بود که‌ جانانه‌ به‌دفاع‌ از خود برخاست‌. اما، سرانجام‌، پس‌ از پنج‌ ماه‌ محاصره‌، در 464/ 1072 تسلیم‌ روبِر و روژه‌ دوتْویل‌ شد، و بدین‌سان‌ پس‌ از 140 سال‌ حکومت‌ مسلمانان‌، بار دیگر به‌زیر سلطة‌ مسیحیان‌ درآمد. با همة‌ این‌ احوال‌، خصلت‌ اسلامی‌ بلرم‌ یکباره‌ از بین‌ نرفت‌. مسجد جامع‌ این‌ شهر به‌ عبادات‌ آیین‌ مسیح‌ اختصاص‌ یافت‌ و از آن‌ پس‌ مسلمانها صرفاً به‌عنوان‌ رعایای‌ نورمانها به‌زندگی‌ خود ادامه‌ دادند، ولی‌ محو آثار و نفوس‌ و ابنیه‌ و عادات‌ و رسوم‌ اسلامی‌ بیش‌ از یک‌ قرن‌ به‌درازا کشید. حتی‌ در 580، ابن‌جُبیرِ سیّاح‌ در بلرم‌ مناطقی‌ دیده‌ که‌ به‌مسلمانها و مساجد و مدارس‌ و بازارهای‌ آنان‌ اختصاص‌ داشته‌ و زبان‌ عربی‌ هم‌ در این‌ مناطق‌ بسیار شنیده‌ می‌شده‌ است‌. وضع‌ زندگی‌ این‌ مسلمانها، در زمان‌ حکومت‌ مسالمت‌آمیز روژه‌ها، در پایتخت‌ نورمانها تحمل‌پذیر بود، اما در دوران‌ فرمانروایی‌ جانشینان‌ آنان‌ (در 556/1161 مسلمانان‌ قربانی‌ آشوب‌ یا کشتاری‌ دسته‌جمعی‌ شدند) روزبروز بدتر شد و در اغتشاشاتی‌ که‌ پس‌ از مرگ‌ ویلیام‌ دوم‌ (586/ 1190) درگرفت‌ از حد طاقت‌ آنان‌ درگذشت‌. در اواخر قرن‌ ششم‌/ دوازدهم‌، بلرم‌ دیگر تقریباً از ساکنان‌ مسلمان‌ خالی‌ شده‌ بود، هرچند برخی‌ مسلمانان‌ بلندپایة‌ منتسب‌ به‌دربار فردریک‌ دوم‌، هنوز در آن‌ شهر به‌سر می‌بردند.وصف‌ دوران‌ اسلامی‌ بلرم‌ را در شرح‌ ارزندة‌ ابن‌حوقل‌ می‌توان‌ یافت‌ که‌ در 361 به‌آن‌ شهر سفر کرده‌ است‌، و نیز در آثار ابن‌جبیر و ادریسی‌ که‌ دو قرن‌ بعد، یعنی‌ در عصر فرمانروایی‌ نورمانها، از بلرم‌ دیدن‌ کرده‌اند. بنابر مشاهدات‌ ابن‌حوقل‌، پایتخت‌ کلبیها به‌پنج‌ بخش‌ تقسیم‌ شده‌ بود : قصر (کاسارو )، شامل‌ بخش‌ قدیمی‌ شهر محصور در میان‌ برج‌ و بارو؛ خالصه‌ (کالسا)، از بناهای‌ فاطمیان‌ و محصور در میان‌ برج‌ و بارو؛ نواحی‌ نامحصور حارة‌المسجد و حارة‌الجدیده‌ در جنوب‌ و حارة‌الصقالبه‌ در شمال‌. آماری‌ (رجوع کنید به منابع‌) جمعیّت‌ بلرم‌ را در دورة‌ حکومت‌ کلبیها در حدود سیصد تا 350 هزار تن‌ تخمین‌ زده‌ است‌. ویرانه‌هایی‌ که‌ از دوران‌ اسلامی‌ در بلرم‌ به‌ جا مانده‌ (گذشته‌ از عمارات‌ معروفی‌ که‌ یادگار درآمیختن‌ هنر نورمانها با هنر اسلامی‌ است‌) بسیار اندک‌ است‌: بقایای‌ مسجدی‌ در کنار کلیسای‌ سان‌جووانی‌ دلی‌ ارمیتی‌ ، و آثار کهنی‌ در داخل‌ کاخ‌ سلطنتی‌ (تورّه‌ پیزانا ) که‌ اخیراً کشف‌ شده‌ است‌.منابع‌: ابن‌جبیر، رحلة‌ابن‌جبیر ، چاپ‌ رایت‌ ـ دخویه‌، لیدن‌ 1907، ص‌ 331ـ333؛ [ابن‌حوقل‌، صورة‌الارض‌ ، چاپ‌ کرامرس‌، لیدن‌ 1967، ص‌ 118ـ131 ] ؛M. Amari, Storia dei Musulmani di Sicilia , Catania 1933- 1938, passim; G. M. Columba, Per la topografia antica di Palermo , in Centenario Amari , Palermo 1910, é , 395-426; Idr ¦ â s ¦ â , ed. Amari and Schiaparelli, L'Italia nel libro del Re Ruggero , Rome 1883, 22-23 (text), 25-27 (trans); U. Rizzitano, L'Italia nel Kita ¦ b ar-Rawd ¤ al-mi ـ t ¤ a ¦ r (Arabic text), Cairo 1958, 146-148.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

ف . گابریلی ( د. اسلام )

حوزه موضوعی

جغرافیا

رده های موضوعی
جلد 4
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده