بلدیه (۱) (شهرداری )
معرف
واژه‌ای‌ در ترکی‌، عربی‌، فارسی‌ و دیگر زبانهای‌ سرزمینهای‌ اسلامی‌ برای‌ تشکیلات‌ نوین‌ ادارة‌ شهر از نوع‌ اروپایی‌ آن‌، در مقابل‌ شکلهای‌ متقدم‌ سازمان‌ شهری‌ در اسلام‌
متن
بلدیّه‌(1) (شهرداری‌)، واژه‌ای‌ در ترکی‌، عربی‌، فارسی‌ و دیگر زبانهای‌ سرزمینهای‌ اسلامی‌ برای‌ تشکیلات‌ نوین‌ ادارة‌ شهر از نوع‌ اروپایی‌ آن‌، در مقابل‌ شکلهای‌ متقدم‌ سازمان‌ شهری‌ در اسلام‌. این‌ اصطلاح‌، ابتدا در ترکیه‌، که‌ نهادها و خدمات‌ شهری‌ به‌ شیوة‌ غربی‌ به‌ صورت‌ بخشی‌ از «تنظیمات‌ * » وارد شد، پدید آمد [در این‌ مقاله‌، به‌ تشکیلات‌ بلدیه‌ در کشورهای‌ اسلامی‌ تا تحولات‌ نوین‌ آن‌ پرداخته‌ می‌شود. برای‌ وضع‌ کنونی‌ سازمان‌ ادارة‌ امور شهری‌ در جهان‌ اسلام‌ رجوع کنید به شهرداری‌ * ] .1) ترکیه‌ .ظاهراً سلطان‌ محمود دوم‌، نخستین‌ اقدامات‌ را به‌ منظور ایجاد سازمانی‌ نوین‌ برای‌ ادارة‌ شهر انجام‌ داد. در 1242 دفتر نظارتی‌ به‌نام‌ «احتساب‌» تشکیل‌ شد که‌ قسمتی‌ از وظایف‌ بازرسی‌ بازارها، اوزان‌ و مقادیر، و جز آن‌ را ـ که‌ قبلاً بر عهدة‌ طبقة‌ «علما» بود (رجوع کنید به حسبه‌ * ) ـ برعهده‌ داشت‌. در 1245، به‌ منظور متمرکز کردن‌ همین‌ امور و پایان‌ بخشیدن‌ به‌ تسامح‌ «امامان‌»، نظام‌ «مختار * » در محلّه‌های‌ استانبول‌ برقرار شد. تا آن‌ زمان‌، «مختار»ها یا کدخدایانی‌ در روستاها وجود داشتند، ولی‌ در شهرها مسئولیت‌ نگهداری‌ دفترهای‌ موالید ذکور و ثبت‌ نقل‌ و انتقالات‌ و نظایر آن‌ برعهدة‌ «قاضی‌»ها و نُوّاب‌ ایشان‌ یا «امام‌»ها بود و هیئتی‌ از ریش‌سفیدان‌ برای‌ کمک‌ به‌مختار تشکیل‌ می‌شد؛ بعداً این‌ نظام‌ در دیگر شهرهای‌ عثمانی‌ نیز به‌ وجود آمد.در 1247 منصب‌ امین‌ شهر («شهرْ امینی‌»)، که‌ از زمان‌ فتح‌ قسطنطنیه‌ به‌دست‌ عثمانیان‌ وجود داشت‌، منسوخ‌ شد، و برخی‌ از وظایف‌ آن‌ به‌ ادارة‌ تازه‌ تأسیس‌ «ابنیة‌ خاصّه‌» منتقل‌ گردید (لطفی‌، ج‌ 3، ص‌ 165؛ مجلّة‌ امور بلدیّه‌ ، ج‌ 1، ص‌ 980 و 1365 که‌ فرمان‌ را از روزنامة‌ رسمی‌ نقل‌ کرده‌ است‌؛ تقویم‌ وقایع‌ ، ج‌ 7، ص‌ 1247، ش‌ 2).در 1271 نهاد «شهرْ امانتی‌» استانبول‌ ایجاد شد که‌ علی‌رغم‌ نامش‌، شباهت‌ چندانی‌ به‌نهاد پیشین‌ [شهر امینی‌: امینِشهر ] نداشت‌، بلکه‌ بیشتر با prإfecture de la ville فرانسوی‌ مطابقت‌ می‌کرد و وظیفة‌ اصلیش‌ نظارت‌ بر بازارها، قیمتها و غیره‌ بود. اما تغییر نام‌ ظاهراً اثر فوری‌ اندکی‌ داشت‌. ازینرو، چند ماه‌ بعد شورای‌ عالی‌ اصلاحات‌ تصمیم‌ دیگری‌ دایر برایجاد انجمن‌ شهر اتخاذ کرد. وظیفة‌ انجمن‌، تهیة‌ گزارش‌ دربارة‌ سازمان‌، قوانین‌ و نحوة‌ عمل‌ شهرداریها در اروپا، و تقدیم‌ پیشنهادهایی‌ به‌ باب‌عالی‌ * بود.با توسعة‌ منافع‌ مالی‌ و بازرگانی‌ در استانبول‌، محله‌های‌ جدید با بناها، مجموعه‌های‌ مسکونی‌، دکانها و مسافرخانه‌هایی‌ به‌ اسلوب‌ اروپایی‌ در غَلَطه‌ و بیگ‌اوغلو (پِرا) به‌ وجود آمد و تعداد درشکه‌ها، رو به‌ افزایش‌ نهاد. در پی‌ آن‌، سکنة‌ اروپایی‌ و متجدّدان‌ محلی‌، خواهان‌ ایجاد جاده‌های‌ مناسب‌ و سنگفرش‌، نظافت‌ و روشنایی‌ خیابانها، فاضلاب‌ و لوله‌کشی‌ آب‌ شدند. در زمان‌ جنگهای‌ کریمه‌، حضور گروههای‌ بزرگی‌ از نیروهای‌ متّحدان‌ غربی‌ در استانبول‌، انگیزه‌ و فوریّتی‌ تازه‌ به‌این‌ خواستها بخشید، و در مرحلة‌ جدید اصلاحات‌ (آغاز: 1270/1854)، به‌ مسائل‌ سازمان‌ و خدمات‌ شهری‌ در پایتخت‌ توجه‌ شد (توفیق‌، ص‌ 227ـ 235) و ایجاد منصب‌ ریاست‌ شهر زیر نظر وزارت‌ جدیدالتأسیس‌ بازرگانی‌ بدین‌منظور بود که‌ با استقرار دستگاه‌ اروپایی‌ مناسبی‌، تا حدّی‌ نیازی‌ واقعی‌ را برآورده‌ سازند. دورة‌ انجمن‌ شهر نیز چهار سال‌ ادامه‌ داشت‌ و توصیه‌های‌ عمدة‌ آن‌ عبارت‌ بود از سنگفرش‌ کردن‌ و تعریض‌ خیابانها، تعبیة‌ فاضلاب‌، لوله‌کشی‌ آب‌، نظارت‌ منظّم‌ برنظافت‌ خیابانها و روشنایی‌ آنها، پیش‌بینی‌ بودجة‌ جداگانه‌ برای‌ بلدیه‌، برقراری‌ مالیاتی‌ برای‌ خدمات‌ شهری‌، و تعیین‌ کمیسیونی‌ برای‌ اجرای‌ قوانین‌ و مقررات‌ بلدیه‌ ( مَضبَطَة‌ 27صفر 1274، در مجلة‌ امور بلدیه‌ ، ج‌ 1، ص‌ 1402ـ1403).در 1274، شورای‌عالی‌ این‌ توصیه‌ها را پذیرفت‌، اما اجرای‌ آنها را موقتاً به‌یک‌ شهرداری‌ آزمایشی‌، که‌ بنا بود در بیگ‌اوغلو و غلطه‌ تشکیل‌ شود، محدود کرد که‌ آن‌ را ناحیة‌ ششم‌ نامیدند ( مجلة‌ امور بلدیه‌ ، ج‌ 1، ص‌ 1415، ش‌ 93، ص‌ 1416ـ 1418؛ نیز رجوع کنید به مضبطة‌ 21 ربیع‌الاول‌ 1274). با وجود نیاز شدید به‌ خدمات‌ شهری‌ و بهبود بخشیدن‌ به‌ آن‌، تأمین‌ هزینة‌ آن‌ نمی‌بایست‌ بر خزانة‌ دولت‌ تحمیل‌ می‌شد، بدین‌ سبب‌ از سکنة‌ شهر عوارض‌ ویژه‌ای‌ گرفته‌ می‌شد. چون‌ اِعمال‌ نظام‌ جدید در آنِ واحد بر سراسر استانبول‌ غیرعملی‌ می‌نمود، مقرّر شد که‌ کار از بیگ‌اوغلو و غلطه‌ آغاز شود، زیرا در این‌ ناحیه‌ املاک‌ و بناهای‌ زیبایی‌ وجود داشت‌ و ساکنان‌ برای‌ پذیرفتن‌ هزینة‌ نهادهای‌ شهری‌ آمادگی‌ داشتند. هنگامی‌ که‌ این‌ نمونه‌، مزایای‌ این‌ نهاد را آشکار می‌ساخت‌ شرایط‌ مناسب‌ برای‌ تعمیم‌ آنها فراهم‌ می‌آمد.آیین‌نامه‌ و وظایف‌ شهرداری‌ ناحیة‌ ششم‌، که‌ به‌ ناحیة‌ نمونه‌ نیز معروف‌ بود، طی‌ «ارادة‌ * » مورخ‌ 24 شوّال‌ 1274 مشخص‌ گردید. شورای‌ بلدیه‌ متشکل‌ از رئیس‌ و دوازده‌ عضو بود که‌ جملگی‌ با «ارادة‌» ملوکانه‌ منصوب‌ می‌شدند. دوران‌ خدمت‌ رئیس‌ نامعین‌، و مدت‌ عضویت‌ اعضا سه‌ سال‌ بود، و اعضا حقوق‌ دریافت‌ نمی‌کردند. حوزة‌ مسئولیّت‌ شورا «تمام‌ آنچه‌ راجع‌ به‌ نظافت‌ و رفاه‌ عمومی‌ باشد» تعریف‌ شده‌ بود، شامل‌ کارهای‌ عمرانی‌، بازرسی‌ و نظارت‌ بر مواد خوراکی‌، قیمتها، اوزان‌ و مقادیر و مکانهای‌ عمومی‌. ضمناً شورا حق‌ ارزیابی‌ املاک‌، تعیین‌ و دریافت‌ عوارض‌ و مالیاتها، استقراض‌ در محدوده‌ای‌ مشخّص‌، و نیز مصادرة‌ اموال‌ را در بعضی‌ موارد داشت‌. رئیس‌ موظّف‌ بود که‌ بودجه‌ را برای‌ بحث‌ و وارسی‌ به‌ شورا، و سپس‌ برای‌ تأیید به‌باب‌ عالی‌ تقدیم‌ کند و بودجه‌ بدون‌ تأیید اعتبار نداشت‌.اقدامات‌ 1271 تا 1274 گرچه‌ متضمن‌ پذیرش‌ برخی‌ تکالیف‌ جدید دربارة‌ شهر و تعهد انجام‌ آنها بود، بسختی‌ می‌تواند به‌ منزلة‌ رهیافتی‌ به‌ مفاهیم‌ اروپایی‌ نهادهای‌ شهری‌ شمرده‌ شود. هنوز هم‌ شهر به‌مثابة‌ شخصیتی‌ حقوقی‌ شناخته‌ نشده‌ بود، آنچه‌ به‌ وجود آمد تشکیلات‌ اداری‌ جدیدی‌ بود که‌ به‌فرمان‌ سلطان‌ ایجاد می‌شد و در برابر وی‌ مسئول‌ بود و وظایفی‌ مشخص‌ و محدود و مقداری‌ استقلال‌ مالی‌ داشت‌. ظاهراً شورای‌ شهری‌ از نوع‌ ناحیة‌ ششم‌ کارهای‌ مفیدی‌ انجام‌ داده‌ بود. با وجود این‌، لطفی‌ افندی‌، مورّخ‌ رسمی‌، آن‌ را به‌شدیدترین‌ لحنی‌ محکوم‌ کرده‌ است‌ (ارگین‌، ص‌127). نهضت‌ ایجاد و توسعة‌ خدمات‌ شهری‌ به‌سبک‌ غرب‌ ادامه‌ یافت‌. در 1285، به‌ منظور تعمیم‌ نظام‌ شورایی‌ به‌ بقیّة‌ چهارده‌ ناحیة‌ استانبول‌، آیین‌نامه‌ای‌ صادر، و مقرّر شد که‌ هر ناحیه‌ دارای‌ هیئتی‌ مرکب‌ از هشت‌ تا دوازده‌ عضو باشد و اعضا از میان‌ خود رئیسی‌ انتخاب‌ کنند و برای‌ تمام‌ استانبول‌، دو شورا تشکیل‌ شود؛ یکی‌ شورای‌ عمومی‌، دیگری‌ شورای‌ مدیریت‌ یا شش‌ عضو، که‌ دولت‌ آنها را منصوب‌ و حقوقشان‌ را پرداخت‌ می‌کرد. این‌ دو هیئت‌ زیرنظر مدیر شهر (امین‌ شهر)، که‌ از مأموران‌ دولتی‌ بود، وظیفة‌ خود را انجام‌ می‌دادند. در 1293ـ1294، درپی‌ نهضت‌ مشروطه‌خواهی‌، آیین‌نامه‌های‌ جدیدی‌ برای‌ استانبول‌ و شهرهای‌ ایالتی‌ صادر شد که‌ در واقع‌ ترکیب‌ جدیدی‌ از همان‌ آیین‌نامة‌ قبلی‌ بود. شاید مهمترین‌ نوآوری‌ در آیین‌نامة‌ جدید آن‌ بود که‌ قانونگذار، دولت‌ عثمانی‌ بود، نه‌ بابِعالی‌. اما جنگها و بحرانهای‌ بعدی‌ باعث‌ شد که‌ این‌ نیز مانند قوانین‌ پیشین‌ بی‌اثر شود. یک‌ استثنا از این‌ قاعده‌ جزایر شاهزادگان‌ [در ترکی‌: قزل‌آده‌لر: جزایر سرخ‌ ] یا ناحیة‌ هفتم‌ بود (سعیدپاشا، ج‌ 1، ص‌ 5؛ مجلة‌ امور بلدیه‌ ، ج‌ 1، ص‌1457). سرانجام‌، آیین‌نامة‌ جدید و واقع‌بینانه‌تری‌ در 1296 انتشار یافت‌ که‌ بتدریج‌ به‌آن‌ عمل‌ شد. به‌ موجب‌ این‌ آیین‌نامه‌، شهر به‌ ده‌ ناحیه‌ تقسیم‌ و دستگاههای‌ دست‌ و پاگیر شوراها و هیئتها، لغو شد و آنچه‌ باقی‌ ماند، شورای‌ انتصابی‌ مدیریت‌ بود که‌ به‌ رئیس‌ بلدیه‌ کمک‌ می‌کرد، و مدیری‌ انتصابی‌ از سوی‌ دولت‌ برای‌ هر یک‌ از ده‌ ناحیة‌ این‌ نظام‌ تا 1326/ 1908 برپا بود.در ایالات‌ نیز قدرت‌ قبلی‌ اعیان‌ و کدخدای‌ شهر منسوخ‌ شده‌ بود. نظام‌ انتخاب‌ «مختار» که‌ محمود دوم‌ آغاز کرده‌ بود، در بسیاری‌ از شهرهای‌ بزرگ‌ اعمال‌ شد، و «قانون‌ ولایتِ» 1281 مقرّرات‌ انتخاب‌ آنها را تعیین‌ کرد. در این‌ قانون‌ استقرار شوراهای‌ شهری‌ در شهرهای‌ ایالتی‌ برمبنای‌ خطوط‌ کلی‌ مصرّح‌ در قانون‌ استانبول‌ پیش‌بینی‌ شد، اما دربارة‌ اقدام‌ برای‌ تحقق‌ آن‌، شواهدی‌ وجود ندارد. با این‌ حال‌، دربارة‌ اجرای‌ بخشهایی‌ از قانون‌ بلدیه‌های‌ ولایات‌ مورخ‌ 1294/1877، ظاهراً کوششهایی‌ شد.پس‌ از جنبش‌ «ترکهای‌ جوان‌ * »، برای‌ برقراری‌ نهادهای‌ شهری‌ مردمی‌ کوشش‌ شد. قانون‌ 1293، با اصلاحاتی‌ احیا، و برای‌ به‌ کار بستن‌ آن‌ کوششی‌ جدّی‌ به‌ کار رفت‌، اما تجربة‌ چندان‌ موفقی‌ نبود. مأموران‌ هیئتهای‌ ناحیه‌ها پرشور ولی‌ بی‌تجربه‌ بودند، و میان‌ ناحیه‌ها در زمینة‌ اهداف‌ مشترک‌ همکاریِ چندانی‌ وجود نداشت‌. سرانجام‌ در 1328/1912 قانونی‌ جدید این‌ نظام‌ را برانداخت‌، و به‌ جای‌ آن‌ سازمان‌ واحدی‌ با نُه‌ «شعبه‌» در استانبول‌ به‌ وجود آمد که‌ رئیس‌ هر شعبه‌، مدیری‌ دولتی‌ بود. مجمعی‌ عمومی‌ مرکب‌ از 54 عضو، به‌ رئیس‌ بلدیه‌ کمک‌ می‌کرد و دولت‌ جدید به‌ نظام‌ حکومتی‌ متمرکزتری‌ گرایش‌ داشت‌. با وجود مشکلات‌ بسیار، ترکهای‌ جوان‌ در بهبود امکانات‌ استانبول‌ به‌پیشرفتهای‌ مهمی‌ دست‌ یافتند.نخستین‌ اقدام‌ دولت‌ جمهوری‌ در مورد بلدیه‌ها، قانون‌ 27 بهمن‌ 1302/ 16 فوریة‌ 1924 بود که‌ به‌موجب‌ آن‌ یک‌ بلدیّه‌ در آنکارا تشکیل‌ شد ( قوانین‌ مجموعه‌سی‌ ، ج‌ 2، ص‌ 218). اساسنامة‌ آن‌ به‌طور کلی‌ مشابه‌ اساسنامة‌ استانبول‌ با تغییراتی‌، عموماً در جهت‌ تحدید استقلال‌ بلدیه‌ در امور مالی‌ و امنیتی‌ و قرار دادن‌ آن‌ تحت‌ نظارت‌ دقیقتر وزارت‌ کشور بود.در 14 فروردین‌ 1309/ 3 آوریل‌ 1930، قانون‌ جدیدی‌ برای‌ بلدیه‌ها به‌ تصویب‌ رسید ( رِسمی‌ غزته‌ ، ص‌ 1471، 1580؛ > شرق‌ جدید < ، 1930، ص‌551). عناوین‌ قدیمیِ شهر امانتی‌ و شهر امینی‌ منسوخ‌ شد و بلدیه‌ و رئیس‌ بلدیه‌ جای‌ آنها را گرفت‌. در زمان‌ سلطان‌ عبدالحمید، شخص‌ واحدی‌ هم‌ رئیس‌ بلدیه‌ هم‌ والی‌ استانبول‌ بود، [اما ] به‌ موجب‌ قانون‌ 1327/1909، ترکهای‌ جوان‌ رسماً بلدیه‌ را از استانداری‌ جدا کردند. قانون‌ جدید مقرّر کرد که‌ فقط‌ در استانبول‌ منصب‌ رئیس‌ بلدیه‌ با منصب‌ والی‌ یکی‌ گردد، ولی‌ تشکیلات‌ ولایت‌ و بلدیّه‌ مجزّا باقی‌ بماند. براساس‌ قانون‌، بلدیه‌ها، مانند روستاها، دارای‌ شخصیت‌ حقوقی‌ و حدود و ثغوری‌ بودند که‌ قانون‌ تعیین‌ می‌کرد.وظایف‌ بلدیه‌ مشتمل‌ بود بر: بهداشت‌ عمومی‌، خدمات‌ عمومی‌، شهرسازی‌ و کارهای‌ عمرانی‌ و جز آن‌؛ در زمان‌ بروز کمبود نیز مسئولیت‌ توزیع‌ کالاهای‌ کمیاب‌ را برعهده‌ می‌گرفت‌. بلدیه‌ مأمورانِ اجرایی‌ خاص‌ داشت‌ و همچنین‌ به‌ وضع‌ عوارض‌ می‌پرداخت‌ و دارای‌ بودجة‌ ویژه‌ بود، ولی‌ مأموران‌ رسمی‌ آن‌ کارمند دولت‌ بودند.منابع‌: ابوالضیاء توفیق‌، نمونة‌ ادبیات‌ عثمانیه‌ ، استانبول‌ 1306؛ دستور ، استانبول‌ 1872ـ 1928 (مشتمل‌ بر متون‌ قوانین‌ مربوط‌ به‌امور بلدیه‌)؛ رسمی‌ غزته‌ (مشتمل‌ بر متون‌ قوانین‌)؛ سعیدپاشا، خاطرات‌ ، استانبول‌ 1328؛ قانونلر درگیسی‌ ، 1920 به‌بعد؛ قوانین‌ مجموعه‌ سی‌ ، 1920 به‌بعد؛ مجلة‌ امور بلدیه‌ ، استانبول‌ 1330ـ 1338 (غنی‌ترین‌ مجموعة‌ مطالب‌ دربارة‌ تاریخ‌ تشکیلات‌ بلدیه‌ در ترکیه‌)؛Osman Ergin, Tدrkiyede ì ehircilig § in Tarih i ª I  nkisaf i § , Istanbul 1936; Albert Gorvine, An Outline of Turkish provincial and local government , Ankara 1956; La Vie juridique des peuples, VII, Turquie , Paris 1939, 57ff.(برای‌ قوانین‌ بلدیه‌ در جمهوری‌).2) ممالک‌ شرقی‌ عربی‌ . شوراهای‌ شهری‌ در دوران‌ اولیة‌ اصلاحات‌، با سیاست‌ قانونگذاری‌ سروکار نداشتند و مدت‌ زیادی‌ هم‌ دوام‌ نیاوردند؛ مانند «مجلس‌ دمشق‌» که‌ ابراهیم‌پاشا در زمان‌ تصرف‌ شام‌ به‌دست‌ مصریان‌ (1247ـ1256) تشکیل‌ داد (رُستُم‌، 1940ـ1943)؛ و شورایی‌ که‌ نورالدین‌ پاشا، از والیان‌ («مُحافظینِ») اصلاح‌طلب‌، در 1270 در سَواکن‌ منصوب‌ کرد (همیلتون‌، 1857).قوانین‌ بلدیة‌ عثمانی‌ در سالهای‌ 1281ـ1294، در سراسر ولایات‌ عرب‌زبان‌ قلمرو عثمانی‌ اجرا شد، جز در برخی‌ مناطق‌ مرزی‌ و مصر که‌ در آن‌ خدمات‌ شهری‌ به‌گونه‌ای‌ دیگر ارائه‌ می‌شد. در هر ولایتی‌ که‌ والی‌ به‌اصلاحاتِ «تنظیمات‌» علاقه‌مند بود، شهرداریهای‌ جدید رونق‌ یافتند. بدین‌ترتیب‌، به‌ رهبری‌ احمد مدحت‌ پاشا، بغداد در 1286ـ1289 [که‌ احمدبیگ‌ نامی‌ رئیس‌ ادارة‌ بلدیة‌ آن‌ بود رجوع کنید به ناصرالدین‌ قاجار، ص‌ 93 ] و دمشق‌ در 1295ـ1297 دورانِ عمرانِ شهریِ فشردة‌ کوتاهی‌ را گذراندند از جمله‌ از میان‌ برداشتن‌ باروی‌ شهر، و پیچ‌ و خم‌ خیابانها، و ساختن‌ بازارهای‌ سرپوشیده‌ و دیگر بناهای‌ عمومی‌. اعیان‌ محلّی‌ علاقه‌مند به‌ امور عامّالمنفعه‌ نیز به‌ پیشبرد اصلاحات‌ شهری‌ کمک‌ کردند. موصل‌، با توجّهات‌ خاندانهای‌ تیولدار خود، از 1286، از خدمات‌ شهریِ مستمر برخوردار بود. در ناحیه‌های‌ (سَنْجَقهای‌) خودمختار در جبل‌ لبنان‌، و نیز در بیت‌المقدس‌ به‌ سبب‌ فرقه‌گرایی‌، پیشرفت‌ امور چندین‌ بلدیه‌ رضایت‌بخش‌ نبود. یکی‌ از اشکالات‌ تمام‌ بلدیه‌های‌ ولایات‌ عثمانی‌ قاطع‌ نبودن‌ مأموران‌ اجرایی‌ بود.علی‌رغم‌ کمبودها، سازمان‌ بلدیة‌ عثمانی‌ توانست‌ پیامدهای‌ تجزیة‌ حکومت‌ عثمانی‌ و خلا ناشی‌ از آن‌ را از سر بگذراند. به‌سبب‌ حفظ‌ تداوم‌ این‌ نظام‌ در دوران‌ انتقال‌، انگلیسیها در عراق‌ و فلسطین‌ و اردن‌، و فرانسویها در سوریه‌ و لبنان‌، چندین‌ سال‌ به‌ اجرای‌ قانون‌ بلدیة‌ عثمانیها ادامه‌ دادند تا اینکه‌ سرانجام‌ تغییراتی‌ ایجاد کردند که‌ نفوذ قوای‌ قیمومت‌ را نشان‌ می‌داد. در 1301 ش‌/1922 برای‌ بغداد «محافظی‌» تعیین‌ شد که‌ ریاست‌ اجرایی‌ «لِوای‌» بغداد و ریاست‌ شورای‌ بلدیه‌ آن‌ شهر را نیز برعهده‌ داشت‌. این‌ دو مقام‌ در 1302 ش‌/1923 از یکدیگر جدا شدند، ولی‌ قانون‌ عثمانیان‌ مصوّب‌ 27 رمضان‌ 1294/ 3 اکتبر 1877، تا قانون‌ شمارة‌ 84 (ادارة‌البلدیّات‌) در 1310 ش‌/ 1931 لغو نشد. حکومت‌ فلسطین‌ نیز تا صدور فرمان‌ انجمنهای‌ شهری‌ در 1313 ش‌/ 1934، کاملاً نظام‌ عثمانی‌ را کنار نگذاشت‌. اردن‌ نقش‌ شوراها را به‌ جنبة‌ مشورتی‌ محدود کرد، و قانون‌ بلدیه‌ها مصوب‌ 1304 ش‌/ 1925 اجازه‌ داد که‌ شهردار پایتخت‌ از خارج‌ از شورای‌ شهر منصوب‌ گردد؛ همین‌ وضع‌ در ایّام‌ متأخرتر در دمشق‌ نیز برقرار بود.در لبنان‌ فرمان‌ بلدیه‌، مصوب‌ 1301 ش‌/ 1922، جایگزین‌ قانون‌ عثمانی‌، و به‌موجب‌ آن‌ وزیر کشور تکالیف‌ «والی‌» عثمانی‌ سابق‌ را عهده‌دار شد. در 1303 ش‌/ 1924 بیروت‌ به‌ عنوان‌ پایتخت‌، جایگاه‌ خاصی‌ یافت‌ و در آنجا سازمانی‌ مبتنی‌ بر اسلوب‌ معمول‌ در پاریس‌ به‌وجود آمد، بااینهمه‌ از آن‌ سال‌ تا پایان‌ قیمومت‌ فرانسه‌، رئیس‌ و اعضای‌ شورا از جانب‌ وزیر منصوب‌ می‌شدند. به‌ موجب‌ فرمان‌ قانونی‌ شمارة‌ پنج‌ 1333 ش‌/ 1954، جایگاه‌ خاص‌ بیروت‌ ملغی‌ و شورای‌ شهر با دوازده‌ عضو ایجاد شد که‌ نیمی‌ از اعضا انتخابی‌ بودند. رئیس‌ شورا، که‌ از سوی‌ اعضا انتخاب‌ می‌شد، ریاست‌ هیئت‌ مقنّنة‌ شهر را برعهده‌ داشت‌ و «محافظ‌» به‌نمایندگی‌ از طرف‌ دولت‌، رئیس‌ قوّة‌ مجریّة‌ شهر بود. در سوریه‌ در 1335 ش‌/ 1956 «قانون‌ البلدیات‌» اعلام‌ شد.برای‌ تأکید بر اهمیت‌ دمشق‌ و بیروت‌ و بغداد و عمان‌، از این‌ حیث‌ که‌ مراکز حکومت‌اند، رؤسای‌ بلدیه‌های‌ آنها را «امین‌العاصمه‌» لقب‌ دادند، ولی‌ در جاهای‌ دیگر عنوان‌ اصلی‌ («رَئیس‌البلدیه‌») حفظ‌ شد. در پایتختها رئیس‌ از جانب‌ هیئت‌وزیران‌ منصوب‌ می‌شد، ولی‌ در شهرهای‌ دیگر، شورای‌ شهر یا وزیر کشور آنها را انتخاب‌ می‌کرد. در مصر و سودان‌ وزارتخانه‌های‌ ویژه‌ای‌ برای‌ امور شهری‌ و روستایی‌ تشکیل‌ شد.مصر برای‌ حکومت‌ محلّی‌، سنّتی‌ خاصّ خود به‌ وجود آورد. به‌ سبب‌ حضور نمایندگان‌ و گروهی‌ از بازرگانان‌ اروپایی‌، مقدمات‌ ادارة‌ امور شهری‌ از حدود 1251/1835 با تشکیل‌ هیئت‌ مشورتی‌ در اسکندریه‌ پی‌ریزی‌ شد. این‌ امر در 1286/ 1869 با ایجاد بلدیه‌ دنبال‌ شد. این‌ بلدیه‌ رئیسی‌ انتصابی‌ داشت‌ و شورایی‌ که‌ بخشی‌ از اعضای‌ آن‌ انتخابی‌ بود. با اینکه‌ کمیسیونهای‌ شهری‌ با اختیارات‌ محدود در ولایات‌ مصر سابقه‌ای‌ طولانی‌ دارد، اسماعیل‌، خدیو مصر، و جانشینان‌ وی‌ تا 1328 ش‌/1949 قاهره‌ را از امتیاز داشتن‌ بلدیه‌ محروم‌ کردند.به‌ موجب‌ فرمانی‌ در 1319/1901، به‌ والی‌ کلّ سودان‌ اجازة‌ تشکیل‌ شوراهای‌ شهری‌ اعطا گردید، ولی‌ این‌ فرمان‌ اجرا نشد. در 1300 ش‌/ 1921، در سه‌ شهر همسایه‌، خارطوم‌ و اُم‌دُرْمان‌ و خارطوم‌ شمال‌، شورای‌ مشورتی‌ و کمیته‌های‌ محلی‌ تشکیل‌ شد. ایجاد نخستین‌ شورای‌ شهری‌ در پورت‌ سودان‌ در 1321ش‌/ 1942 در شهرهای‌ دیگر نیز دنبال‌ شد. در 1324 ش‌/ 1945، سه‌ کمیتة‌ محلّیِ پایتخت‌ به‌ شوراهای‌ شهری‌ تبدیل‌ شد، و در 1330 ش‌/ 1951، لایحه‌ای‌ به‌ صورت‌ قانون‌ درآمد که‌ موجب‌ عدم‌ تمرکز بیشتر امور می‌شد.حدود 1287، حکومت‌ عثمانی‌، در عربستان‌ (مدینه‌، جدّه‌، طائف‌ و یَنبوع‌) بلدیه‌هایی‌ به‌ وجود آورد. در مکه‌، ادارة‌ خدمات‌ عمومی‌ ساده‌ میان‌ سازمان‌ آب‌ عین‌الزُبَیده‌ و شورایی‌ که‌ به‌ امور کلّی‌ می‌پرداخت‌، تقسیم‌ شده‌ بود. این‌ نهادها در حجاز سابقه‌ای‌ نداشتند و در جنگ‌ جهانی‌ اول‌ (1914ـ 1918) از بین‌ رفتند. در 1305 ش‌/ 1926، دولت‌ سعودی‌ برای‌ تشکیل‌ شوراهای‌ بلدیه‌ آیین‌نامه‌ای‌ صادر کرد.در 1271، عدن‌ از بلدیه‌ برخوردار بود، و در 1318 در آنجا سازمان‌ محلی‌ تشکیل‌ شد، ولی‌ تا 1326 ش‌/ 1947 در انتخابات‌ راه‌ نیافت‌. در 1332 ش‌/1953 شورای‌ شهر به‌ صورت‌ بلدیة‌ عدن‌ درآمد؛ رئیس‌ آن‌ انتصابی‌ بود و بیشتر اعضا از مأموران‌ حکومتی‌ بودند. با این‌ حال‌، جنبة‌ انتخابی‌ وسیعتر، و نظارت‌ شورا بر بودجة‌ خود تقویت‌ شد. در بحرین‌، هریک‌ از بلدیه‌ها یک‌ «رئیس‌ مجلس‌ البلدیه‌» داشت‌ که‌ او را حکمران‌ منصوب‌ می‌کرد؛ بخشی‌ از اعضای‌ شورای‌ شهر انتخابی‌ بودند، و مدیری‌ دائمی‌ نیز وجود داشت‌. بلدیة‌ کویت‌ را مدیری‌ اداره‌ می‌کرد که‌ زیرنظر رئیس‌البلدیه‌، یکی‌ از اعضای‌ خاندان‌ حاکم‌، قرار داشت‌.محلّه‌های‌ عربی‌زبان‌ مُصَوَّع‌ و حَرَر [در اتیوپی‌ ] در ادارة‌ امور شهر سهم‌ اندکی‌ داشتند. دولت‌ ایتالیا با فرمان‌ 1310ـ1311/ 1893 که‌ در 1319/1901 لغو شد، در مصوّع‌ سازمانی‌ شهری‌ به‌وجود آورد که‌ تعداد بومیان‌ شاغل‌ در آن‌ اندک‌ و کارایی‌ آنان‌ نیز بسیار محدود بود. فرمان‌ حکومتی‌ شمارة‌ یک‌ در 1321 ش‌/ 1942، که‌ به‌ موجب‌ بیانیة‌ بلدیه‌ها (شمارة‌ 74) در 1324 ش‌/ 1945 تمدید شد، دو قانونی‌ بود که‌ از سوی‌ حکومت‌ اتیوپی‌ برای‌ انتخاب‌ شوراهای‌ شهری‌ به‌ تصویب‌ رسید.در ممالک‌ شرقی‌ سرزمینهای‌ عربی‌، بلدیه‌ها معمولاً بر تأمین‌ آب‌ و برق‌ نظارت‌ مستقیم‌ نمی‌کردند، و بر وسایل‌ حمل‌ و نقل‌ شهری‌ نیز بندرت‌ نظارت‌ داشتند؛ این‌ خدمات‌ یا در دست‌ شرکتها یا زیر نظر هیئتهایی‌ بود که‌ دولت‌ مرکزی‌ تعیین‌ می‌کرد و ممکن‌ بود مقامات‌ بلدیه‌ در آن‌ هیئتها نماینده‌ داشته‌ باشند. اعضای‌ انجمن‌ شهر، نظیر نظامهای‌ دو مرحله‌ای‌ انتخابات‌ شهری‌، نه‌ از سوی‌ شوراهای‌ پایینتر محلّی‌، بلکه‌ مستقیماً از جانب‌ رأی‌دهندگان‌ برگزیده‌ می‌شدند. تبلیغاتی‌ که‌ با فعالیتهای‌ بلدیه‌ها قرین‌ بود در جاهای‌ گوناگون‌ به‌ یک‌ میزان‌ نبود؛ در مراکزی‌ چون‌ دمشق‌، بیروت‌، بغداد، قاهره‌ و اسکندریه‌، که‌ از نظر سیاسی‌ پیشرفته‌تر بودند، بودجة‌ بلدیه‌ و سیاستی‌ که‌ دنبال‌ می‌کرد اعلام‌ می‌شد، ولی‌ در جاهای‌ دیگر اطلاعات‌ کمتری‌ به‌ مردم‌ می‌دادند و نمایندگان‌ مطبوعات‌ حقّ شرکت‌ در جلسات‌ شورا را نداشتند. در زمان‌ قیمومت‌ انگلستان‌ بر فلسطین‌، ساکنان‌ آنجا که‌ از فعالیت‌ در امور ملّی‌ محروم‌ بودند، بارها با شرکت‌ در امور شهری‌ این‌ کمبود را جبران‌ کردند، اما در نتیجة‌ نگرش‌ نسبتاً منفی‌ شهروندان‌ نسبت‌ به‌ امور محلّی‌، در قیاس‌ با امور ملّی‌، تعداد رأی‌دهندگان‌ در انتخابات‌ شورا چندان‌ زیاد نبود. میزان‌ جدّیت‌ بلدیه‌ها در اجرای‌ مقررات‌ ناظر بر محدودیتهای‌ ساختمانی‌ و عبور و مرور وسایل‌ نقلیه‌، و اهمیتی‌ که‌ برای‌ رفاه‌ و امکانات‌ عمومی‌ قایل‌ بودند، متفاوت‌ بود. زنان‌ فقط‌ در مصر حق‌ شرکت‌ در انتخابات‌ بلدیه‌ها و عضویت‌ در شورای‌ شهر را داشتند؛ همه‌جا شمار کارمندان‌ زن‌ در بلدیه‌ها اندک‌ بود.منابع‌: اسد رستم‌، المحفوظات‌الملکیَّة‌المصریة‌ : بیان‌ بوثائق‌الشام‌ ، بیروت‌ 1940ـ1943؛ [ناصرالدین‌ قاجار، شاه‌ ایران‌، شهریار جاده‌ها : سفرنامة‌ ناصرالدین‌ شاه‌ به‌ عتبات‌ ، چاپ‌ محمدرضا عباسی‌ و پرویز بدیعی‌، تهران‌ 1372 ش‌ ] ؛G. L. Bell, Review of the civil administration of Mesopotamia . Cmd. 1061, 1920; A. T. Cancri, La ville du Caire...Essai sur la crإation d'une municipalitإ , Alexandria 1905; O. Colucci, "De l'utilitإ de la crإation d'une municipalitإ ب Alexandrie.Project ب cet إgard; raison de sa divergence avec l'institution analogue...ب Constantinople", BIE , no.8 (1864); M. Delacroix, L'institution municipale en E ¨ gypte, ـgy. contemporaine, XIII, 1922; Hamilton, sinai , 1857; Lois, dإcrets, arretإs et rةglements intإressant la municipalitإ d'Alexandrie , 1906 supplt., 1913; N. Marein, The Ethiopian empire... laws , Rotterdam 1954; A. H. Marshall, Rept. on local government in the Sudan , 1949; R. Maunier, La vie municipale en ـgypte (Congr. internat. des villes, Gand), 1913; Municipalitإ de Damas, exposإ des opإrations effectuإes de 1920 ب 1924 (Ar. and Fr.), Damascus ]n.dKOLANGJ; Organisation du conseil de l'ornato ب Alexandrie , ]n.dKOLANGJ; Rةglements de la municipalitإ d'Alexandrie , Alex. 1869; W. H. Ritsher, Municipal government in the Lebanon, Beirut 1932.برای‌ قوانین‌ بلدیه‌ از 1918 به‌بعد رجوع کنید به نشریات‌ رسمی‌ کشورهای‌ مختلف‌. نیز رجوع کنید به گزارشهای‌ سالانة‌ بلدیه‌های‌ هر کشور.3) شمال‌ افریقاالف‌) تونس‌ . در تونس‌ نخستین‌ «بلدیه‌» در زمان‌ فرمانروایی‌ محمّدبیگ‌ به‌ وجود آمد. به‌موجب‌ فرمان‌ 20 محرّم‌ 1275، برای‌ ادارة‌ امور شهر تونس‌ انجمنی‌ به‌وجود آمد که‌ از میان‌ برجسته‌ترین‌ شهروندان‌ انتخاب‌ می‌شدند و هر سال‌ یک‌ سوم‌ آنها جای‌ خود را به‌ اعضای‌ جدید می‌دادند. وظایف‌ عمدة‌ این‌ انجمن‌ عبارت‌ بود از رسیدگی‌ به‌ امور مالیة‌ عمومی‌، جاده‌ها، تهیة‌ زمین‌ مورد نیاز برای‌ تعریض‌ جاده‌ها و صدور پروانه‌های‌ ساختمانی‌. قدرت‌ اداری‌ انجمن‌، که‌ به‌ صورتی‌ مبهم‌ تعریف‌ شده‌بود، مأخوذ از سلطان‌ بود. پس‌ از اینکه‌ تونس‌ تحت‌الحمایة‌ فرانسه‌ شد، با فرمان‌ محمدبیگ‌ در 10 ذیحجّه‌ 1300/ اکتبر 1883، اساسنامة‌ انجمن‌ شهر تونس‌ تغییر کرد. دو سال‌ بعد در فرمان‌ 14 جمادی‌الا´خره‌ 1302/1 آوریل‌ 1885 منشوری‌ برای‌ تمام‌ بلدیه‌های‌ تونس‌ اعلام‌ شد، و کمی‌ پس‌ از آن‌ (26 شعبان‌ 1302/ 10 ژوئن‌ 1885) فرمانی‌ مقرّر داشت‌ که‌ تمامی‌ اعضای‌ انجمنهای‌ شهر از سوی‌ دولت‌ منصوب‌ گردند، نیز اموری‌ که‌ انجمنهای‌ شهر صلاحیت‌ رسیدگی‌ بدانها را دارند معین‌ گردید و ادارة‌ امور کشور از طریق‌ این‌ هیئتها سازمان‌ داده‌ شد. پس‌ از آن‌ دو اقدام‌ اصلاحی‌ به‌عمل‌ آمد : یکی‌ فرمان‌ 19 مرداد 1317/10 اوت‌ 1938 که‌ براساس‌ آن‌ در مفاد قانونی‌ که‌ به‌موجب‌ آن‌ آرای‌ انجمنهای‌ شهر الزامی‌ بود تخفیفی‌ داده‌ شد، دیگری‌ فرمان‌ 24 شهریور 1324/ 15 سپتامبر 1945 دایر بر انتخاب‌ انجمن‌ شهر در تونس‌ متشکل‌ از تعدادی‌ مساوی‌ از اعضای‌ تونسی‌ و فرانسوی‌.ولی‌ فرمان‌ محمدبیگ‌ در 29 آذر 1331/ 20 دسامبر 1952، این‌ نهاد را کاملاً دستخوش‌ تغییر کرد. در این‌ فرمان‌، دایره‌ [(شورای‌ شهر) ] چنین‌ تعریف‌ شده‌ است‌: هیئتی‌ که‌ تحت‌ قانون‌ همگانی‌ قرار دارد، از جایگاه‌ مدنی‌ و استقلال‌ مالی‌ برخوردار است‌، و وظیفة‌ ادارة‌ امور شهری‌ را برعهده‌ دارد. سازمان‌ مشورتی‌ دایره‌، انجمن‌ شهر است‌ که‌ اعضای‌ آن‌ برای‌ شش‌ سال‌ از طریق‌ رأی‌ مستقیم‌ دو گروه‌ انتخاب‌کنندگان‌ برگزیده‌ می‌شوند و خود به‌ترتیب‌ اعضای‌ تونسی‌ و فرانسوی‌ را برمی‌گزینند. در 39 دایره‌ از 64 دایره‌، اعضای‌ انجمن‌ شهر را به‌ طور مساوی‌ از تونسیان‌ و فرانسویان‌ انتخاب‌ می‌کنند، اما در سایر دوایر، بیشتر یا همة‌ اعضا از تونسیان‌ برگزیده‌ می‌شوند. انتخاب‌، مبتنی‌ بر حقّ رأی‌ برای‌ مردان‌ است‌ و زنان‌ تونسی‌، از رأی‌ دادن‌ محروم‌اند. هیئت‌ اجرایی‌ دایره‌ عبارت‌ است‌ از رئیسی‌ که‌ به‌ موجب‌ فرمانی‌ منصوب‌ می‌شود، و نایب‌ رئیس‌ و نمایندگانی‌ که‌ انجمن‌ شهر از میان‌ اعضای‌ خود انتخاب‌ می‌کند. مقام‌ اجرایی‌ دایره‌ «شیخ‌المدینه‌» یا رئیسی‌ است‌ که‌ از سوی‌ انجمن‌ شهر تونس‌ منصوب‌ می‌شود و دو نایب‌رئیس‌، یکی‌ فرانسوی‌ و دیگری‌ تونسی‌، با وی‌ همکاری‌ می‌کنند.پس‌ استقرار جمهوری‌ تونس‌ به‌ موجب‌ قانون‌ بلدیه‌ها، مصوّب‌ 23 اسفند 1335/14 مارس‌ 1957، سازمان‌ بلدیه‌ها تغییر کرد و شمار دوایر به‌ 94 عدد افزایش‌ یافت‌. اعضای‌ انجمنهای‌ شهر برای‌ مدت‌ سه‌سال‌ از میان‌ داوطلبان‌، با رأی‌ مخفی‌ زنان‌ و مردان‌ تونسی‌ که‌ بیست‌سال‌ یا بیشتر داشتند، مستقیماً انتخاب‌ می‌شدند. حداقل‌ سن‌ داوطلبان‌ 25 سال‌ بود. فرانسویان‌ حق‌ عضویت‌ در انجمنهای‌ شهر را نداشتند، ولی‌ براساس‌ قانون‌، دولت‌ تونس‌ اجازه‌ داشت‌ فرانسویان‌ و بیگانگانی‌ را که‌ حقّ رأی‌ داشتند بدین‌ سمت‌ منصوب‌ کند.ب‌) مراکش‌ . زندگی‌ شهری‌ و شهرداری‌، به‌معنایی‌ که‌ این‌ واژه‌ها از قرون‌ وسطی‌ در برخی‌ از کشورهای‌ اروپایی‌ داشته‌اند، قبل‌ از 1330/1912 در مراکش‌ وجود نداشت‌؛ شهرها اموال‌ خاصی‌ در اختیار نداشتند، هزینة‌ خدمات‌ عمومی‌ بیشتر از درآمد اوقاف‌ یا «حُبوس‌» تأمین‌ می‌شد، و ساختمان‌ و تعمیرات‌ مبتنی‌ بر حسن‌نیت‌ امیر بود که‌ وجوه‌ مورد نیاز را از بیت‌المال‌ می‌پرداخت‌. مجامعی‌ از نمایندگان‌ شهروندان‌ نیز وجود نداشت‌؛ حاکم‌ یا «عامل‌» را مستقیماً سلطان‌ تعیین‌ می‌کرد، و «محتسب‌» برخلاف‌ آنچه‌ غالباً گفته‌ می‌شود، «ریاست‌ صنف‌ بازرگانان‌» را برعهده‌ نداشت‌، زیرا از سوی‌ ایشان‌ انتخاب‌ نمی‌شد. حاکمی‌ دانا معمولاً با افراد برجستة‌ محل‌ رایزنی‌ می‌کرد، ولی‌ ملزم‌ به‌این‌ کار نبود.نخستین‌ هیئت‌ سازمان‌ نوین‌ ادارة‌ شهر را فرانسویان‌ بر مبنای‌ فرمان‌ (ظهیر) 19 رمضان‌ 1330/2 سپتامبر 1912 در فاس‌ تشکیل‌ دادند، که‌ تا صدور منشور بلدیه‌ در 1335/1917 ادامه‌ یافت‌.به‌ موجب‌ فرمان‌ سلطنتی‌ 22 ربیع‌الا´خر 1331/1 آوریل‌ 1913 «کمیسیونهای‌ بلدیه‌ در بندرهای‌ سلطنت‌ شریف‌» تشکیل‌ شد، و فرمان‌ 14 جمادی‌الا´خرة‌ 1335/8 آوریل‌ 1917 مفاد آن‌ را تأیید و روشن‌ ساخت‌. بلدیه‌ در نوزده‌ شهر تأسیس‌ شد. فرمان‌، ترکیب‌ مقامات‌ بلدیه‌ را تعیین‌ می‌کرد، پاشا یا حاکم‌ را مقامات‌ مرکزی‌ منصوب‌ می‌کردند و زیرنظر یک‌ کارمند ارشد بلدیه‌ (پس‌ از 1326 ش‌/1947 زیرنظر یک‌ نمایندة‌ امور شهری‌) قرار داشت‌. کمیسیون‌ بلدیه‌ که‌ فقط‌ حق‌ بحث‌ دربارة‌ امور را داشت‌، انتصابی‌ و مرکب‌ از یک‌ قسمت‌ فرانسوی‌ و دو قسمت‌ مراکشی‌ ( [مشتمل‌ بر ] یک‌ قسمت‌ مسلمان‌ و یک‌ قسمت‌ یهودی‌) بود. بلدیه‌ها خدمات‌ خود را زیرنظر رئیس‌ خدمات‌ شهری‌ ارائه‌ می‌کردند. این‌ خدمات‌ عبارت‌ بود از قسمتهای‌ اداری‌، امور همگانی‌، بهداشت‌ و مالی‌. بلدیه‌ دارای‌ بودجه‌ای‌ بود که‌ از منابع‌ خود (مالیاتهای‌ مستقیم‌ و غیرمستقیم‌، درآمد اراضی‌ و عوارض‌ کالا، و بخشی‌ از سود خدمات‌ ارائه‌ شده‌) تأمین‌ می‌شد.در 1301 ش‌/ 1922، دارالبیضاء نیز مانند فاس‌ از سازمان‌ ویژه‌ای‌ برخوردار شد. گرچه‌ هنوز کمیسیون‌ بلدیه‌ جنبة‌ انتصابی‌ داشت‌، ولی‌ از این‌ به‌بعد بدان‌ حق‌ رأی‌ داده‌ شد و قسمت‌ فرانسوی‌ نایب‌رئیسی‌ فرانسوی‌ با اختیاراتی‌ خاص‌ انتخاب‌ می‌کرد.به‌ موجب‌ فرمان‌ 27 شهریور 1332/18 سپتامبر 1953، در نظام‌ بلدیه‌ها اصلاحاتی‌ صورت‌ گرفت‌؛ از جمله‌ فاس‌ و دارالبیضاء تشکیلات‌ خاص‌ خود را از دست‌ دادند. تغییر عمده‌ عبارت‌ بود از تشکیل‌ کمیسیونهایی‌ که‌ مرکب‌ از تعدادی‌ مساوی‌ از فرانسویان‌ و مراکشیان‌ بود، ولی‌ اعضا انتخابی‌ بودند. ادارة‌ امور شهر برعهدة‌ کمیسیون‌، ولی‌ تصمیمات‌ آن‌ مستلزم‌ تأیید مقامات‌ دولت‌ مرکزی‌ بود. جنبه‌های‌ اداری‌ این‌ قانون‌ عملی‌ شد، ولی‌ بخشهای‌ انتخابات‌، به‌سبب‌ بحران‌ سیاسی‌ 1332 ش‌/1953، به‌مرحلة‌ اجرا درنیامد. کمیسیونهای‌ انتصابی‌ سابق‌ برجای‌ ماند، اما پس‌ از استقلال‌ مراکش‌، منحل‌ شد.دولت‌ مستقلِ مراکش‌ در قوانین‌ بلدیه‌ها تغییری‌ نداد جز اینکه‌ نظارت‌ فرانسویان‌ و نظام‌ کمیسیونی‌ از بین‌ رفت‌. قانون‌ جدید ظاهراً تا حدود زیادی‌ از فرمان‌ 15 تیر 1330/6 ژوئیة‌ 1951، مبنی‌ بر تشکیل‌ «جَماعَه‌»های‌ انتخابی‌ با حق‌ رأی‌ و معمولاً درون‌ چارچوب‌ قبیله‌ یا تقسیم‌بندیهای‌ قبیله‌ای‌، ملهم‌ است‌.منابع‌:Emmanuel Durand, Traitإ de droit public marocain, Paris 1955.4) ایران‌ . پس‌ از استقرار مشروطیت‌ و تصویب‌ «کتابچة‌ قانون‌ بلدیه‌» در 20 ربیع‌الثانی‌ 1325 از سوی‌ مجلس‌ شورای‌ ملی‌ (در 108ماده‌)، زمینة‌ قانونی‌ مناسب‌ و جامعی‌ برای‌ اجرای‌ اصلاحات‌ شهری‌ و حفظ‌ منافع‌ و ایفای‌ حوایج‌ اهالی‌ شهرنشین‌ و... فراهم‌ شد (بیات‌، ص‌11) و ادارة‌ بلدیه‌ به‌ریاست‌ دکتر خلیل‌اعلم‌الدوله‌ ثقفی‌ * در عمارتی‌ واقع‌ در سبزه‌میدان‌ تهران‌ تأسیس‌ شد (خمسئی‌، ص‌ 101). اما مداخلات‌ خارجی‌ پی‌درپی‌ و اغتشاشهای‌ داخلی‌ مکرر فرصتی‌ برای‌ اجرای‌ اینگونه‌ اصلاحات‌ برجای‌ نگذاشت‌ (نیز رجوع کنید به لواء مختاری‌، ص‌ 28ـ 42)؛ در نتیجه‌ بلدیه‌ به‌طور رسمی‌ در زمان‌ احمدشاه‌ قاجار (حک : 1337ـ1344) فعالیت‌ خود را آغاز کرد و نظافت‌ شهر را برعهده‌ گرفت‌.پس‌ از کودتای‌ 1299 ش‌ و در زمان‌ نخست‌وزیری‌ سید ضیاءالدین‌ طباطبایی‌، در امور بلدیة‌ کشور، بویژه‌ بلدیة‌ تهران‌، تغییراتی‌ به‌وجود آمد و او بنایی‌ به‌ نام‌ بلدیة‌ تهران‌ در شمال‌ میدان‌ توپخانه‌ بنیان‌ گذاشت‌ (شهری‌باف‌، ج‌ 5، ص‌340). بلدیة‌ تهران‌ طبق‌ تشکیلات‌ مصوب‌ سوم‌ برج‌ حمل‌ [= فروردین‌ ] 1300 با 14ماده‌ رسماً شروع‌ به‌کار و در اردیبهشت‌ همین‌ سال‌ برای‌ اولین‌ بار چند خیابان‌ تهران‌ را با چراغ‌ برق‌ روشن‌ کرد (عاقلی‌، ج‌ 1، ص‌ 107). بر طبق‌ مصوبات‌ مذکور مادة‌ دوم‌ این‌ قوانین‌ شامل‌ تشکیلات‌ اداری‌ بلدیة‌ تهران‌ و دوایر جزو بود. ادارات‌ اصلی‌ بلدیه‌ عبارت‌ بود از : مرکزی‌، محاسبات‌، و صحّیه‌ و معاونت‌ عمومی‌ (خمسئی‌، ص‌101ـ 108، سند ش‌ 1). در 4 مرداد 1304، رضاخان‌ سردار سپه‌ سرهنگ‌ کریم‌ آقاخان‌ بوذرجمهری‌ * را به‌کفالت‌ کل‌ بلدیه‌ برگزید ( گنجینه‌ ، ص‌ 30، سند ش‌ 12) که‌ پس‌ از این‌ انتصاب‌، بلدیة‌ تهران‌ تا حدی‌ خصلت‌ نظامی‌ یافت‌ ( بلدیه‌ ، ص‌4؛ بیات‌، ص‌13). به‌مرور زمان‌ و در 1304 ش‌، تشکیلات‌ بلدیه‌ کاملتر شد و سه‌ ادارة‌ دیگر (ساختمان‌ مهندسی‌ و تنظیف‌، ارزاق‌ و امور خیریه‌) با دوایر و شعبِ خود ضمیمة‌ سه‌ ادارة‌ اصلی‌ گردید و نواحی‌ بلدیه‌ (شامل‌ : چهار ناحیه‌ و زاویة‌ مقدسه‌ و شمیران‌) نیز صورت‌ کاملتری‌ به‌ خود گرفت‌ (خمسئی‌، ص‌ 102). در 1306 ش‌ نیز برخی‌ دیگر از نواحی‌ محلی‌ زیر نظر ناحیه‌های‌ چهارگانه‌ قرار گرفتند و تمامی‌ آنها از امکانات‌ سجل‌احوال‌، میاه‌، روشنایی‌، تنظیف‌، ارزاق‌، و ساختمان‌ برخوردار شدند و با توسعه‌ خیابانها نیز آسفالت‌ آنان‌ آغاز شد ( سالنامة‌ پارس‌ ، 1307 ش‌، ص‌ 11 مکرر). در 1307 ش‌ در بلدیه‌ تغییرات‌ اساسی‌ صورت‌ پذیرفت‌ و ساختمانهای‌ شهری‌، فعالیت‌ ادارة‌ خیریه‌، مریضخانة‌ بلدی‌، دارالمجانین‌ و پستهای‌ امدادی‌ روبه‌ توسعه‌ گذاشتند و اطفائیة‌ بلدیه‌ نیز در 25دی‌ همین‌ سال‌ تأسیس‌ شد (همان‌، 1308 ش‌، ص‌77ـ82). در 1308 ش‌ بلدیة‌ عراق‌ (اراک‌) و قزوین‌ به‌ بلدیة‌ مرکز پیوست‌ و در همین‌ سال‌، وسایل‌ و خودروهای‌ آتش‌نشانی‌ از شرکت‌ سهامی‌ تجارتی‌ روس‌ و آلمان‌ خریداری‌ شد و بلدیه‌ همانند سالهای‌ قبل‌ با این‌ تشکیلات‌ به‌ ادارة‌ امور شهری‌ می‌پرداخت‌ : ادارة‌ مرکزی‌ : دایرة‌ کابینه‌، شعبة‌ پرسنل‌، ضبط‌، ارسال‌ مراسلات‌، قسمت‌ صنعتی‌، نشریات‌، تشریفات‌، گارد بلدی‌ و مباشرت‌؛ نواحی‌ : ناحیة‌ شمال‌ شرق‌، شمال‌ غرب‌، جنوب‌ شرق‌، جنوب‌ غرب‌، غرب‌، زاویة‌ مقدسه‌، شمیران‌ و کرج‌؛ ادارة‌ صحیة‌ عمومی‌ : دایرة‌ پرورشگاه‌، پستهای‌ امدادی‌، دارالرضاعه‌، زایشگاه‌، مریضخانه‌، دارالمجانین‌، دایرة‌ فنی‌، دایرة‌ روشنایی‌، قسمت‌ اطفائیه‌، قسمت‌ نقلیه‌، و قسمت‌ میاه‌؛ محاسبات‌ : شعبه‌ ملزومات‌، محاسبات‌ میاه‌، ادارة‌ ارزاق‌ و اصناف‌.نقطة‌ عطف‌ در تاریخ‌ بلدیه‌ سال‌ 1309 ش‌ بود که‌ با مطرح‌ شدن‌ انجمن‌ بلدی‌، تشکیلات‌ بلدیه‌ با وظایف‌ و تعاریف‌ جدیدی‌ روبرو شد. در قانون‌ این‌ سال‌ آمده‌ است‌: بلدیه‌ مؤسسه‌ای‌ است‌ ملی‌ که‌ مقصود از تشکیل‌ آن‌ حفظ‌ منافع‌ شهرها و تأمین‌ حوایج‌ عمومی‌ و تهیة‌ آسایش‌ اهالی‌ و کلیة‌ احتیاجات‌ شهری‌ در حدود مقررات‌ این‌ قانون‌ است‌؛ بلدیة‌ هر محل‌ عبارت‌ است‌ از ادارة‌ بلدیه‌ و انجمن‌ بلدی‌؛ ادارة‌ بلدیه‌ از طرف‌ وزارت‌ داخله‌ تشکیل‌ می‌شود و انجمن‌ بلدی‌ به‌انتخاب‌ اهالی‌ محل‌. از جمله‌ وظایف‌ انجمن‌، نظارت‌ بر جمع‌ و خرج‌ عواید و عوارض‌ بلدی‌ و... بود ( گنجینه‌ ، ص‌ 109، سند ش‌ 2).در هجدهم‌ آذر 1310، به‌دنبال‌ آتش‌سوزی‌ در مجلس‌ شورای‌ ملی‌، بلدیة‌ تهران‌ وارد عمل‌ شد و برای‌ خاموش‌ کردن‌ آتش‌ مأموران‌ ادارة‌ اطفائیه‌ و کارکنان‌ دایره‌ احتسابیة‌ بلدیه‌ و عده‌ای‌ از مأموران‌ نگهبانی‌ ناحیة‌ دولت‌ به‌ تلاش‌ افتادند و سرتیپ‌ کریم‌آقاخان‌، رئیس‌ بلدیه‌، در تمام‌ مدت‌ بر خاموش‌ کردن‌ آتش‌ نظارت‌ داشت‌ (عاقلی‌، ج‌ 1، ص‌185). کریم‌آقاخان‌ در پانزدهم‌ شهریور 1311 مهمانخانة‌ بلدیه‌ را افتتاح‌ کرد (همان‌، ج‌ 1، ص‌189) و سال‌ بعد که‌ برای‌ معالجه‌ به‌اروپا رفت‌، سرهنگ‌ فضل‌الله‌ بهرامی‌ در 25 دی‌ 1312 به‌ کفالت‌ بلدیة‌ تهران‌ منصوب‌ شد (همان‌، ج‌ 1، ص‌197). با توسعه‌ و پیشرفت‌ شهر در 1313 ش‌، عملیات‌ توسعه‌ و احداث‌ معابر، خیابان‌سازی‌ و ساختمان‌ بلدیه‌ تهران‌ به‌ وقوع‌ پیوست‌ (نیز رجوع کنید به سالنامة‌ پارس‌ ، 1314 ش‌، ص‌178ـ181) و همین‌ امر هم‌ باعث‌ شد که‌ بلدیه‌ نیز حوزة‌ فعالیت‌ و اجرای‌ وظایف‌ خود را بیشتر کند، به‌طوری‌ که‌ به‌ مرور و در 1315 ش‌ تعداد نواحی‌ و بخشهای‌ بلدیه‌ (شهرداری‌) به‌ هشت‌ بخش‌ رسید؛ بعلاوه‌ در شهر ری‌ و شمیران‌ هم‌ دو بخش‌ عهده‌دار وظایف‌ بلدیه‌ شد و در 1319 ش‌ برای‌ استقلال‌ و آزادی‌ عمل‌ بیشتر به‌ چهار برزن‌ کامل‌ تبدیل‌ گردید که‌ هریک‌ وظیفة‌ شهرداری‌ را انجام‌ می‌داد (دهخدا، ذیل‌ «شهرداری‌»). پس‌ از تأسیس‌ فرهنگستان‌ زبان‌، واژة‌ شهرداری‌ در دهم‌ خرداد 1314 جایگزین‌ بلدیه‌ شد (روستایی‌، ص‌43، 53، سند مورخ‌ 10/3/1314 ش‌). برای‌ وضع‌ امروزی‌ رجوع کنید به شهرداری‌.منابع‌: بلدیه‌ ، سال‌4، ش‌8 (شهریور 1304)؛ کاوه‌ بیات‌، «بلدیه‌ نظامی‌، 1304ـ1300»، گنجینه‌ ، دفتر2 (زمستان‌ 1368)؛ فرحزاد خمسئی‌، «اسنادی‌ پیرامون‌ شهرداری‌ طهران‌ و تشکیلات‌ آن‌ : 1286ـ1315 شمسی‌»، گنجینه‌ ، دفتر2 (زمستان‌ 1368)؛ علی‌اکبر دهخدا، لغت‌نامه‌ ، زیرنظر محمد معین‌، تهران‌ 1325ـ1359 ش‌؛ محسن‌ روستایی‌، «فرهنگستان‌ و واژگان‌ مصوب‌ و پیشنهادی‌ (1314ـ1320 ش‌)»، گنجینة‌ اسناد : فصلنامة‌ تحقیقات‌ تاریخی‌ ، سال‌7، دفتر 1و 2، ش‌25 و 26 (بهار و تابستان‌ 1376)؛ سالنامة‌ پارس‌ ، سال‌3 (1307 ش‌)، سال‌4 (1308 ش‌)، سال‌10 (1314 ش‌)؛ جعفر شهری‌باف‌، تاریخ‌ اجتماعی‌ تهران‌ در قرن‌ سیزدهم‌ ، تهران‌ 1367ـ 1368 ش‌؛ باقر عاقلی‌، روزشمار تاریخ‌ ایران‌ از مشروطه‌ تا انقلاب‌ اسلامی‌ ، تهران‌ 1369ـ1370 ش‌؛ گنجینه‌ ، دفتر2 (زمستان‌ 1368)؛ پاشالواء مختاری‌، تاریخ‌ هفتاد ساله‌ پلیس‌ ایران‌ ، تهران‌ 1326 ش‌.5) هند . جوامع‌ بومی‌ روستاهای‌ هند که‌ زیرنظر شوراهای‌ ده‌ یا پنچایتها قرار داشتند به‌ منزلة‌ نوعی‌ خودگردان‌ محلّی‌ بودند که‌ بر اثر هرج‌ و مرجِ همراه‌ با افول‌ حکومت‌ مغول‌ عملاً از بین‌ رفتند. البوکرک‌ ، فرماندار مستملکات‌ پرتغال‌ در هند (915ـ921/1509ـ1515)، در ادارة‌ امور گوآ ، جوامع‌ روستایی‌ موجود را حفظ‌ کرد. جرالد اُونژیه‌ نیز در 1085/1674 از پنچایتهای‌ قدیم‌ در بمبئی‌ استفاده‌ کرد. این‌ نظام‌ تا حدّی‌ در سرزمینهای‌ مراتهه‌ پِشْوَه‌ برجای‌ مانده‌ بود و آثاری‌ از آن‌ نیز در جاهای‌ دیگر دیده‌ می‌شد. همین‌ امر باعث‌ شد که‌ ماونت‌استوارت‌ الفینستون‌ در بمبئی‌ و تامس‌مانرو در مَدرَس‌ از حفظ‌ این‌ شوراهای‌ روستایی‌ در هر کجا که‌ ممکن‌ باشد، حمایت‌ کنند، اما نسبت‌ به‌کوششهای‌ ایشان‌ چندان‌ توجّهی‌ نشد و نهادهای‌ خودگردان‌ محلی‌ که‌ انگلیسیان‌ در نیمة‌ دوم‌ قرن‌ سیزدهم‌/ اواسط‌ قرن‌ نوزدهم‌ برقرار کردند، جنبة‌ وارداتی‌ داشت‌. این‌ نهادها تا زمان‌ اصلاحات‌ مونتیگ‌ ـ چلمسفورد در 1337/1919، بیشتر به‌نظام‌ فرانسویان‌ شباهت‌ داشت‌ تا انگلیسیها، زیرا مأمور بخش‌ در هندِ انگلیس‌، مانند مدیر فرانسوی‌ یک‌ بخش‌، مقامات‌ محلی‌ را شدیداً مهار می‌کرد و حاکمان‌ انگلیسی‌ به‌حکومتِ محلیِ کارآمدِ زیر مهمیز مقامات‌ رسمی‌، بیشتر متمایل‌ بودند تا به‌هر نظام‌ اصیل‌ خودگردان‌ محلّی‌ که‌ زیرنظر همگان‌ باشد.توسعة‌ نهادهای‌ شهری‌ در دوران‌ استیلای‌ انگلیسیان‌ در سه‌ شهر مهم‌، مدرس‌ و بمبئی‌ و کلکته‌، آغاز شد. در 1098/1687، به‌ دستور هیئت‌ مدیره‌ کمپانی‌ هند شرقی‌، در مدرس‌ یک‌ ادارة‌ شهری‌ و یک‌ دادگاه‌ شهرداران‌ مستقر شد. در 1138ـ 1139/ 1726 تشکیلات‌ مشابهی‌ در کلکته‌ و بمبئی‌ به‌وجود آمد، ولی‌ هدف‌ از تشکیل‌ این‌ دادگاهها بیشتر رسیدگی‌ به‌امور قضایی‌ بود تا امور اداری‌. به‌موجب‌ اجازه‌نامة‌ 1207ـ 1208/ 1793، به‌ فرماندار کل‌ اجازه‌ داده‌ شد که‌ برای‌ ادارة‌ امور شهری‌ در سه‌ شهر عمدة‌ هند قاضی‌ (امین‌) صلح‌ بگمارد. این‌ افراد، علاوه‌ بر وظایف‌ قضایی‌ خویش‌، مسئولیت‌ تعیین‌ نگهبان‌ و رفتگر و وضع‌ عوارض‌ بهداشتی‌ برای‌ اجرای‌ این‌ امور را برعهده‌ داشتند. این‌ طرح‌ تا حدودی‌ در بمبئی‌ مؤثر واقع‌ شد، ولی‌ در کلکته‌ و مدرس‌ اثری‌ نداشت‌. قضات‌ صلح‌ از جانب‌ دولت‌ تعیین‌ می‌شدند، ولی‌ از 1289/1872 به‌ عوارض‌دهندگان‌ در این‌ سه‌ شهر اجازه‌ داده‌ شد که‌ نمایندگان‌ خود را انتخاب‌ کنند.از 1258 تا1280/ 1842ـ1863 به‌ موجب‌ مجموعه‌ای‌ از مقررات‌، نهادهای‌ شهری‌ در دیگر نقاط‌ نیز دایر شد. پس‌ از قانون‌ شوراهای‌ 1277ـ 1278/ 1861، مجالس‌ قانونگذاری‌ محلی‌، در حکومت‌ شهری‌ تغییراتی‌ به‌وجود آوردند. قطعنامة‌ حکومت‌ لرد میو نیاز به‌شرکت‌ دادن‌ شهروندان‌ هند را در خودگردانی‌ محلی‌ بنیان‌ گذاشت‌. در دورة‌ فرمانداری‌ کلّ لرد ریپن‌ (1297ـ1301/ 188ـ1884) خودگردانی‌ محلی‌ گسترش‌ بسیار یافت‌ و امید می‌رفت‌ که‌ این‌ امر وسیله‌ای‌ برای‌ آموزش‌ سیاسی‌ هندیان‌ گردد. در عین‌حال‌، انجمنهای‌ روستایی‌، شبیه‌ به‌انجمنهای‌ شهری‌، این‌ نظام‌ را به‌نواحی‌ روستایی‌ گسترش‌ دادند. پس‌ از آنکه‌، بر اثر اصلاحات‌ مونتیگ‌ ـ چلمسفورد، نظام‌ حکومت‌ دوگانه‌ به‌وجود آمد، حکومت‌ محلی‌ در اختیار عموم‌ قرار گرفت‌، و وزیران‌ منتخب‌ مسئولیت‌ ادارة‌ خودگردان‌ محلی‌ را عهده‌دار شدند.منابع‌:J. G. Drummond, Panchayats in India , Bombay 1937; W. S. Goode, Municipal Calcutta , Edinburgh 1916; Imperial gazetteer of India , vol. IV. Ch. IX, 1909; J. H. Lindsay, Cambridge history of India , vol. VI. Ch. XXVIII, 1932; R. P. Masani, Evolution of local self-government in Bombay , Bombay 1929; K. P. K. Pillay, Local self- government in the Madras presidency 1850-1919 , in Journal Local Self-Government Institute Bombay , 1951-1952; H. Tinker, The foundations of local self-government in India, Pakistan and Burma , London 1954.6) مالزی‌ و سنگاپور . شهرداریهای‌ مالزی‌، نظیر بخشهای‌ دیگر جامعة‌ مشترک‌المنافع‌ بریتانیا، از نظام‌ حکومت‌ محلی‌ انگلیس‌ گرفته‌ شده‌ است‌. این‌ نهادها نخست‌ در مهاجرنشینهای‌ تنگه‌های‌ مالاکا، پِنانْگ‌ و سنگاپور پدید آمد. در 1242ـ1243/ 1827، در مهاجرنشینهای‌ تنگه‌ها، نهادهای‌ شهری‌ به‌صورت‌ هیئتی‌ محلی‌ برای‌ ادارة‌ امور راهها و زهکشی‌ به‌وجود آمد. سپس‌ در سنگاپور و مالاکا هیئتهای‌ مشابهی‌ تشکیل‌ شد. دولت‌ هند (کمپانی‌ هند شرقی‌) در 1272ـ1273/ 1856، برای‌ استقرار کمیسیونهای‌ شهری‌ در سه‌ «ایستگاه‌» سنگاپور، مالاکا و جزیرة‌ پرینس‌آو ویلز (پنانگ‌) قانونی‌ تصویب‌ کرد. در 1274ـ 1275/ 1858، جلسه‌های‌ کمیسیونها ماهی‌ دوبار تشکیل‌ می‌شد و ورود به‌ آن‌ برای‌ عموم‌ آزاد بود. در 1305ـ1306/ 1888 کمیسیونهای‌ شهری‌ ایستگاه‌ جزیرة‌ پرینس‌آو ویلز، به‌ کمیسیون‌ شهری‌ جورج‌ تاون‌ تغییر نام‌ داد. در اوایل‌ قرن‌ چهاردهم‌/ بیستم‌، در شهر سنگاپور، جورج‌ تاون‌ در پنانگ‌، و شهر و دژ مالاکا سه‌ کمیسیون‌ شهری‌ وجود داشت‌. هر کمیسیون‌ یک‌ رئیس‌، که‌ از جانب‌ فرماندار منصوب‌ می‌شد، و تعدادی‌ اعضای‌ رسمی‌ و غیررسمی‌ داشت‌ که‌ در مراحل‌ اولیه‌ از طریق‌ انتخابات‌ برگزیده‌ می‌شدند. بعدها این‌ ترتیب‌ محدود به‌انتخاب‌ نیمی‌ از اعضا شد و نیم‌ دیگر از سوی‌ فرماندار نامزد می‌شدند. در 1331/1913 که‌ قانون‌ نظام‌ شهری‌ مهاجرنشینهای‌ تنگه‌ها به‌اجرا درآمد، نظام‌ انتخاباتی‌ برچیده‌ شد و تمام‌ اعضای‌ کمیسیون‌ نامزد می‌شدند تا نمایندة‌ آرای‌ عمومی‌، اصناف‌ بازرگانان‌ و گروههای‌ مذهبی‌ یا نژادی‌ باشند. این‌ نظام‌ ادامه‌ یافت‌ تا اینکه‌ مجدّداً پس‌ از جنگ‌ جهانی‌ دوم‌ (1939ـ 1945) نظام‌ انتخابی‌ نخست‌ در سنگاپور (1328 ش‌/1949) و سپس‌ در پنانگ‌ و مالاکا معمول‌ شد. در این‌ مرحله‌ تنها دو سوم‌ اعضا را عامّة‌ رأی‌ دهندگان‌ انتخاب‌ می‌کردند. در 1336 ش‌/ 1957، در سنگاپور و جورج‌ تاون‌، که‌ به‌ صورت‌ شهر درآمده‌ بودند، شورای‌ شهر جای‌ کمیسیونهای‌ شهری‌ را گرفت‌. اعضای‌ شورا که‌ همگی‌ انتخابی‌اند، رئیس‌ خود را که‌ شهردار (داتوء بندر ) می‌نامند، انتخاب‌ می‌کنند.براساس‌ قانون‌ نظام‌ شهری‌ مهاجرنشینهای‌ تنگه‌ها عضو کمیسیون‌ شهری‌ باید می‌توانست‌ به‌ انگلیسی‌ که‌ زبان‌ رسمی‌ بود، سخن‌ بگوید و بنویسد؛ ازینرو مردم‌ ـ که‌ از شیوة‌ نامزد کردن‌ اعضا نیز ناراضی‌ بودند ـ نسبت‌ به‌ امور شورا بی‌علاقه‌ شدند. از 1336 ش‌/1957 به‌ بعد، زبانهای‌ چینی‌، تامیل‌ و مالایایی‌ نیز، علاوه‌ بر زبان‌ انگلیسی‌، در جلسات‌ شورای‌ سنگاپور به‌ رسمیت‌ شناخته‌ شد. این‌ امر به‌ رفع‌ موانع‌ میان‌ مردم‌ و شورا، کمک‌ کرد و راه‌ را برای‌ داوطلب‌ شدن‌ اعضای‌ تحصیلکردة‌ جامعه‌، که‌ با انگلیسی‌ آشنا نبودند، و به‌ موازات‌ آن‌ گرایش‌ به‌ تندروی‌، باز کرد.شهرداریهای‌ سنگاپور، جورج‌ تاون‌ و شهر و دژ مالاکا همواره‌ به‌ وظایفی‌ که‌ از مقام‌ محلی‌ انتظار می‌رود، عمل‌ کرده‌اند. علاوه‌ بر این‌ به‌ داشتن‌ وسایل‌ تأمین‌ آب‌، برق‌ و گاز مجاز بوده‌اند.به‌ موازات‌ گسترش‌ حکومت‌ انگلیسیان‌ در ایالات‌ و شبه‌جزیرة‌ مالایا نوع‌ دیگری‌ از حکومت‌ محلّی‌ پدیدار شد که‌ انجمن‌ شهری‌ نام‌ داشت‌ و نخست‌ در ایالات‌ متحدة‌ مالایا موسوم‌ به‌ پراک‌، نِگری‌ سمبیلان‌ و پَهانگ‌ مستقر گردید. ایالات‌ مستقل‌ مالایا نیز نهادهای‌ مشابهی‌ را با تغییرات‌ محلی‌ در نامگذاری‌ و اختیارات‌ برگزیدند. انجمنهای‌ شهری‌ چندان‌ شباهتی‌ به‌ حکومت‌ محلی‌ نداشتند و بیشتر نماینده و کارگزار دولت‌ مرکزی‌ بودند. آنها کاملاً به‌ قدرت‌ حکومت‌ متّکی‌ و کلّیة‌ کارمندانشان‌ از مأموران‌ دولت‌ بودند، و برخلاف‌ کمیسیون‌ شهری‌، از نظر حقوقی‌ از دولت‌ مرکزی‌ مستقل‌ نبودند. رئیس‌ و اعضا را مقامات‌ مرکزی‌ برای‌ مدتی‌ نامحدود ـ و نه‌ مانند کمیسیونهای‌ شهری‌ برای‌ چهار سال‌ ـ منصوب‌ می‌کردند. برخلاف‌ کمیسیونهای‌ شهری‌، محدودة‌ اختیارات‌ انجمنها از شهرها فراتر می‌رفت‌ و شامل‌ روستاهای‌ مجاور نیز می‌شد.نخستین‌ کوشش‌ برای‌ ایجاد شهرداری‌ به‌ معنای‌ واقعی‌ آن‌ در ایالتهای‌ مالایا، پس‌ از استقرار فدراسیون‌ مالایا در 1327 ش‌/ 1948، به‌ عمل‌ آمد. سنگاپور خارج‌ از فدراسیون‌ بود. در همان‌ سال‌ انجمن‌ شهری‌ کوالا لامپور ، پایتخت‌ دولت‌ فدرال‌، به‌ صورت‌ شهرداری‌ درآمد. منطقه‌های‌ درونی‌ و بیرونی‌ شهر از یکدیگر متمایز شدند؛ منطقة‌ درونی‌ به‌ خودِشهر و بیرونی‌ به‌ روستاهای‌ اطراف‌ آن‌ گفته‌ می‌شد. انجمنهای‌ شهری‌ به‌ شوراهای‌ شهر مبدّل‌ شد، و نظام‌ انتخاباتی‌ برقرار گردید، به‌این‌ شوراها اختیارات‌ وسیعتری‌ داده‌ شد و علاقة‌ بسیار نسبت‌ به‌ امور محلی‌ پدید آمد. در واقع‌ انتخابات‌ محلی‌ در مالایا همان‌ اهمیتی‌ را که‌ در کشورهای‌ بسیار پیشرفته‌ داشت‌، دارا بود یعنی‌ فرصتی‌ برای‌ احزاب‌ سیاسی‌ ملّی‌.منابع‌:Annual reports of the straits settlements and the Malay States , prior to 1948; Buchley and C. Burton, History of Singapore ,Singapore 1902; Colony of Singapore government , No. 23 and No. 24, 1957; Fact sheets on the Federation of Malaya , No. 5, Nov. 1957; S. W. Jones, Public administration in Malaya , Oxford; Municipal ordinance ) extended application ) ordinance 1948 (Federation of Malaya); Records of the East India Co ., especially B. pub ., Range 12, vol. 69, 30 Oct. 1832, B. pub ., Range 13, vol. 27, 2 May 1838, B. pub ., Range 13, vol. 77. 13 June 1849, B. pub ., Range 13, vol. 79, 17 Oct. 1849, P. P. Command papers 3672, vol. LII, 1866) برای‌ پپدایش‌ و رشد اولیة‌ بلدیه‌ها در مالایا )Report of the Committee on Local Government , 1956 (Colony of Singapore); Report on the introduction of elections in the municipality of George Town, Penang , 1951; Report on the reform of local government , 1952 (Colony of Singapore); Singapore Legislative Assembly Select Committee on Local Covernment Bill , Report No.L.A. 10, 1957; W. C. Taylor, Local government in Malaya (برای‌ رشد تشکیلات‌ بلدیه‌ تا 1948) ; D. K. Walters, Municipal ordinance of the straits settlements (Annotated).7) اندونزی‌ . از حیات‌ سیاسی‌ یا نوع‌ دولتی‌ که‌ در شهرها و شهرکهای‌ اندونزی‌ باستان‌ در دوران‌ پیش‌ از اسلام‌ وجود داشته‌، چه‌ در مراکز سلطنتی‌ مانند پایتختهای‌ ماتارام‌ قدیم‌ یا موجوپاهیت‌ متأخر، چه‌ در مراکز بازرگانی‌ نظیر توبان‌، گِرسیک‌ یا پالمبانگ‌ ، آگاهی‌ چندانی‌ در دست‌ نیست‌.تاکنون‌ شواهدی‌ دالّبر وجود حکومت‌ محلی‌ یا خودمختاری‌ واقعی‌، یافت‌ نشده‌ است‌. از قرن‌ هفتم‌/ سیزدهم‌، که‌ اسلام‌ بتدریج‌ در سراسر جاوه‌ و سوماترا و در بسیاری‌ از جاهای‌ دیگر مجمع‌الجزایر نفوذ کرد، فقدان‌ نهادهای‌ همگانی‌ محلی‌ در شهرکها و شهرها (که‌ نه‌ بزرگ‌ بودند نه‌ متعدّد) ادامه‌ یافت‌. به‌ موجب‌ منابع‌ اروپایی‌ و غیر اروپایی‌ قرن‌ دهم‌ و یازدهم‌/ شانزدهم‌ و هفدهم‌، خدمتگزاران‌ سلاطین‌ یا امیران‌ بر ساکنان‌ شهرها یا مراکز بازرگانی‌ بزرگ‌ شهری‌ حکومت‌ می‌کرده‌اند و این‌ شهرها هرگز از موجودیّتی‌ حقوقی‌ برخوردار نبوده‌اند.در شهرکهایی‌ که‌ زیر حکومت‌ کمپانی‌ هند شرقی‌ هلند درآمد یا این‌ شرکت‌ آن‌ را تأسیس‌ کرد (مانند باتاویا )، برخی‌ از نهادهای‌ شهری‌ به‌ روش‌ اروپای‌ قرن‌ دهم‌/شانزدهم‌ ایجاد شد از آن‌ جمله‌ شورای‌ امور ایتام‌.این‌ جزایر، پس‌ از سقوط‌ کمپانی‌ و نیز پایان‌ یافتن‌ حکومت‌ موقّت‌ بریتانیا، بخشی‌ از پادشاهی‌ جدید هلند شد (1231/1816) و در آنها نظامی‌ بسیار متمرکز و منحصراً دولتی‌ به‌ وجود آمد. تا اینکه‌ در اواخر قرن‌ سیزدهم‌/ نوزدهم‌ برخی‌ اندیشه‌های‌ «عدم‌ تمرکز» متأثر از متخصّصان‌ برجستة‌ استعمار، موفقیت‌ یافت‌. در 1311ـ1312 /1894 و پس‌ از آن‌ چندین‌ لایحه‌ ـ که‌ به‌ تصویب‌ مجلس‌ نرسید ـ تهیه‌ شد، ولی‌ سرانجام‌ قانون‌ عدم‌ تمرکز در 1321/1903 به‌ اجرا درآمد. این‌ قانون‌ دو هدف‌ داشت‌: هموار کردن‌ راه‌ برای‌ ایجاد شورای‌ همگانی‌ منطقه‌ای‌ و محلی‌؛ فراهم‌ آوردن‌ وسایلی‌ برای‌ رفع‌ نیازهای‌ مالی‌ شوراها. بنابراین‌، هدف‌ از این‌ قانون‌ ایجاد اصلاحات‌ در نهادهای‌ بسیار متنوّع‌ روستایی‌ و واقعاً بومی‌ اندونزی‌ نبود: در آن‌ زمینه‌ بازهم‌ همه‌چیز مبتنی‌ بر حقوق‌ متعارف‌ (عُرف‌ * ) بود. فصل‌ نوین‌ قانونگذاری‌ از جمله‌ شیوة‌ استقرار بلدیه‌ها را نیز معین‌ کرد.شهرهای‌ بزرگ‌، مانند باتاویا (جاکارتای‌ کنونی‌)، سورابایا، سِمارانگ‌، باندونگ‌ و بسیاری‌ از دیگر جاهایی‌ که‌ دارای‌ مشخصات‌ شهری‌ بودند، از جهات‌ مختلف‌ شکلی‌ غربی‌ به‌ خود گرفتند. بیشتر اروپاییان‌ و چینیان‌، و چندین‌ گروه‌ غیراندونزیایی‌ دیگر، در شهرها سکونت‌ داشتند، و حتی‌ سکنة‌ اندونزیایی‌ آنها نیز غالباً تبار و عرف‌ دیگری‌ داشتند و به‌ زبانی‌ دیگر سخن‌ می‌گفتند. مراکز فعالیّت‌ بازرگانی‌ و صنعتی‌ غربیان‌ در آنجا بود. مشکلات‌ شهرهای‌ بزرگ‌، در این‌ توده‌های‌ متراکم‌ نیم‌ غربی‌ و نیم‌شرقی‌ نیز وجود داشت‌، و مقامات‌ و خدمات‌ شهری‌ بهتر از مأموران‌ رسمی‌ دولت‌ مرکزی‌ می‌توانستند آنها را حل‌ کنند. اقدامات‌ قانونیِ دیگری‌ در 1323/1905 از جانب‌ فرماندارکل‌ معمول‌ گردید، منظور قانون‌ اصلی‌ را برآورد و باتاویا دارای‌ بلدیه‌ شد. در مرحلة‌ ابتدایی‌، اعضای‌ انجمن‌ شهر انتخابی‌ نبودند، بلکه‌ از سوی‌ فرماندار کل‌ منصوب‌ می‌شدند.ریاست‌ انجمن‌ رسماً به‌ عهدة‌ مأمور مقیم‌ در باتاویا بود. در میستر ـ کورْنِلیس‌ و بویتِنزرگ‌ (جاتینِگارا و بوگور کنونی‌) نیز در 1323/ 1905 انجمنهای‌ شهر تأسیس‌ شد. نظام‌ جدید بتدریج‌ تکوین‌ یافت‌ تا اینکه‌ تمام‌ شهرها و شهرکهای‌ بزرگ‌ جاوه‌ و نیز شهرکهای‌ بسیار در جاهای‌ دیگر (مِدان‌، پاماتانگسیانتار، پادانگ‌، ماکاسار، منادو و غیره‌) از سازمان‌ بلدیه‌ برخوردار شدند و سرانجام‌ از 1336/1918 به‌ بعد سکنة‌ حایز شرایط‌ توانستند اعضای‌ این‌ انجمنها را انتخاب‌ کنند.از 1343ـ1344/ 1925 شهروندان‌ ذکور شهرهای‌ جاوه‌ که‌ به‌ سن‌ قانونی‌ رسیده‌ بودند و سالانه‌ بیش‌ از سیصد گیلدر درآمد داشتند، و می‌توانستند به‌ زبان‌ هلندی‌، مالایایی‌ یا هر زبان‌ بومی‌ بخوانند و بنویسند، از حقّ رأی‌ برخوردار بودند. به‌ بلدیه‌ها شخصیّت‌ حقوقی‌ داده‌ شد. فعالیتهای‌ نسبتاً شامل‌ مواردی‌ چون‌ جاده‌ها، خیابانها، فضاهای‌ سبز، شبکه‌های‌ فاضلاب‌، آتش‌نشانی‌، خدمات‌ عمومی‌ [آب‌ و برق‌ و غیره‌ ] ، خدمات‌ بهداشتی‌ و نظایر آن‌ بود. ضمناً می‌توانستند به‌ وضع‌ مقرّرات‌ بلدیه‌ بپردازند. در 1334/1916، فرمان‌ جدیدی‌ به‌ دولت‌ اختیار داد تا برای‌ شهرها و شهرکهایی‌ که‌ صلاح‌ بداند شهردار تعیین‌ کند (چنانکه‌ در هلند نیز شهردار از سوی‌ دولت‌ مرکزی‌ معیّن‌ می‌شد). حقوق‌ این‌ افراد را حکومت‌ مرکزی‌ می‌پرداخت‌ ولی‌ درصدی‌ از آن‌ را بلدیه‌ها به‌ حساب‌ دولت‌ واریز می‌کردند. دست‌کم‌ در دو دهة‌ نخستین‌، چنین‌ مصلحت‌ دیدند که‌ مقام‌ شهردار فقط‌ به‌ اروپاییان‌ تفویض‌ گردد. انجمن‌، مقامات‌ شهری‌ را از میان‌ اعضای‌ خود انتخاب‌ می‌کرد. این‌ افراد، کمیتة‌ اجرایی‌ انجمن‌ را به‌ ریاست‌ شهردار، تشکیل‌ می‌دادند. از یک‌ دهة‌ پیش‌ از آغاز جنگ‌ جهانی‌ دوم‌، دولت‌ به‌ انتصاب‌ اندونزیاییها به‌ عنوان‌ شهردار اقدام‌ کرد.قانون‌ 1948 (ش‌ 22) که‌ از جانب‌ جمهوری‌ سابق‌ اندونزی‌ (معروف‌ به‌ جمهوری‌ جوگجه‌ ) انتشار یافت‌، دست‌کم‌ بخشهای‌ خودمختار جاوه‌ را تحت‌ نظام‌ خاصی‌ به‌ سه‌ درجه‌ تقسیم‌بندی‌ کرده‌ است‌: ایالتها؛ «کابوپاتن‌ » یا جاهایی‌ که‌ نایب‌ الحکومه‌ها اداره‌ می‌کنند و شهرهای‌ بزرگ‌؛ و واحدهای‌ شهری‌ کوچک‌ و واحدهای‌ روستایی‌. به‌ موجب‌ مادة‌ 142 قانون‌ اساسی‌ ( اوندانگ‌ ـ اوندانگ‌ داسار جمهوری‌ اندونزی‌ مصوب‌ 17 اوت‌ 1950/26 جمادی‌الاولی‌ 1329) کلّیة‌ مقرّرات‌ پیشین‌ که‌ بصراحت‌ لغو نشده‌ یا تغییر نیافته‌ باشد، فرمانها یا مقررات‌ جمهوری‌ به‌ شمار می‌آیند. بدین‌ترتیب‌، اصول‌ قوانینی‌ که‌ قبل‌ از جنگ‌ در مورد بلدیه‌ها به‌ تصویب‌ رسیده‌ پابرجا ماند. منابع‌:Ph. Kleintjes, Staatsinstellingen van Nederlands-Indie, 5 th., 1929, vol. II, chapter XIX; J. H. Logemann, Het Staatsrecht van Indonesie, 1954, 158-192; A.A. Schiller, The formation of federal Indonesia, 1955, 138-147; H. Westra, De Nederlandsch-Indische staatsregeling 2nd ed., 1934, 218ff.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

ب . لوئیس ، تلخیص از ( د.اسلام )

ر. ل . هیل ، با اندکی تلخیص از ( د.اسلام )

ش . سَمَرن ، تلخیص از ( د. اسلام )

ا. آدام ، تلخیص از ( د. اسلام )

محسن روستایی

کالین دیویس ( د. اسلام )

م . ا. زکی بدوی ( د. اسلام )

ج . پرینس ، تلخیص از ( د.اسلام )

حوزه موضوعی

تاریخ اجتماعی

رده های موضوعی
جلد 4
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده