ذوالفقارخان افشار
معرف
از حاکمان شورشى سلسله زندیه (حک : 1164ـح 1208)
متن
ذوالفقارخان افشار، از حاکمان شورشى سلسله زندیه (حک : 1164ـح 1208). از زندگى وى تا پیش از خدمتش به کریم‌خان زند* (حک : 1164ـ1193) اطلاعى در دست نیست.او در 1176 در بازگشت کریم‌خان از سفر آذربایجان، به حکومت خمسه و عراق (زنجان و اراک) منصوب گردید. ظاهرآ چندى بعد در 1186، براثر بحرانهاى اجتماعى ـ سیاسى، علائم سرکشى در رفتارش ظاهر شد و اگرچه برحسب ظاهر رفتارى مغایر آداب و اخلاص از وى دیده نمى‌شد (← نامى اصفهانى، ص 168ـ169؛ غفارى کاشانى، ص 306)، مأموران و کارگزاران از وى سعایت کردند و وى را به داشتن داعیه سلطنت متهم نمودند. سرانجام، کریم‌خان بدگمان و نگران شد و او را به شیراز احضار نمود، اما ذوالفقارخان به جاى حاضرشدن در دربار، مادرش را (که زنى سخنور و خوش‌بیان بود) به شیراز فرستاد. او کریم‌خان را از تنبیه فرزندش منصرف کرد و اجازه مراجعت یافت. کریم‌خان سه ماه به او مهلت داد، ولى با شنیدن اخبار نافرمانى وى دوباره حکم به احضارش داد (غفارى کاشانى، ص 307). این بار هم مادرش راهى شیراز شد و از کریم‌خان خواست احضار او را به زمانى دیگر موکول کند (نامى اصفهانى، ص 169؛ هدایت، ج 9، ص 84). چون اخبار متواتر همچنان از نافرمانیهاى ذوالفقارخان حکایت مى‌کرد، کریم‌خان دو تن از سرداران خود، على‌محمدخان و على‌مرادخان، را مأمور دفع وى کرد. على‌محمدخان از راه قم زودتر از على‌مرادخان رسید و جنگ را آغاز کرد. ذوالفقارخان به سختى شکست خورد و اسیر شد و با اموال و خانواده و وابستگانش به شیراز فرستاده شد (غفارى کاشانى، ص 307ـ309؛ هدایت؛ نامى اصفهانى، همانجاها). در آنجا، مدتى در سرایى که برایش تدارک دیده بودند، به‌سر برد، اما کریم‌خان بار دیگر او را بخشید و مجددآ وى را به حکومت خمسه منصوب کرد. ذوالفقارخان این‌بار بدون همراهان و متعلقانش به خمسه رفت (نامى اصفهانى، ص 170).ذوالفقارخان پس از درگذشت کریم‌خان (1193)، به جمع‌آورى نیرو پرداخت و براى تصرف قزوین حرکت کرد (غفارى کاشانى، ص 488). على‌مرادخان که در آن هنگام از جانب ابوالفتح‌خان (پسر دوم کریم‌خان) و زکى‌خان (برادر مادرى کریم‌خان) حکومت اصفهان را در دست داشت، به مقابله با وى شتافت. در جنگى که روى داد، على‌مرادخان، ذوالفقارخان را به سمت زنجان عقب نشاند و خود به اصفهان مراجعت کرد (نامى اصفهانى، ص 228ـ229).ذوالفقارخان در غیاب على‌مرادخان، درصدد تسخیر رى برآمد و با سپاهى مستعد و مجهز از راه زنجان و قزوین عازم تهران شد. در 1194، جعفرقلى‌خان، برادر آقامحمدخان قاجار، مأمور دفع وى شد. در جنگ بین دو سپاه در قریه قشلاق (بخش آبیک)، سپاه ذوالفقارخان شکست خورد و متفرق شد و او به سمت قزوین عقب‌نشینى کرد. جعفرقلى‌خان تا مسافتى دشمن را تعقیب کرد، اما چون براى انجام‌دادن یک مأموریت جنگى در مازندران فرا خوانده شده بود، به اردوى آقامحمدخان پیوست (ساروى، ص 69؛ هدایت، ج 9، ص 136).در 1195، ذوالفقارخان سپاهیان پراکنده را جمع کرد و به گیلان حمله برد و هدایت‌اللّه‌خان، بیگلربیگى گیلان، را به خمسه فرستاد و دو تن از رؤساى طوایف را به حکومت گیلان منصوب کرد. سپس، قلمرو خود را تا همدان و توابع آن گسترش داد. على‌مرادخان از اصفهان حرکت کرد و در قریه شَرّا (از دهستانهاى بخش وَفس شهرستان اراک) با وى روبه‌رو شد. ابتدا به‌سختى از او شکست خورد، اما با کمک کردهاى بابان پیروز شد. ذوالفقارخان با باقیمانده سپاهش به زنجان فرار کرد و بار دیگر، درصدد جمع‌آورى سپاه برآمد. على‌مرادخان نیز در تعقیب وى به‌سرعت به زنجان رفت. هنگامى که ذوالفقارخان به دومنزلى زنجان رسید، مردم شهر به تحریک هدایت‌اللّه‌خان، با وى مخالفت کردند و به خانه‌اش هجوم بردند، اما ذوالفقارخان از سوى دیگر فرار کرد و با عده‌اى اندک به سمت خلخال گریخت. محمدخان سعداوى (حاکم خلخال) به‌منظور خدمت به على‌مرادخان زند، ذوالفقارخان را دستگیر و به وى تسلیم کرد. سرانجام، به دستور خان زند، ذوالفقارخان در 1195 کشته شد (نامى اصفهانى، ص230ـ231؛ غفارى کاشانى، ص 492ـ 493، 495ـ496؛ هدایت، ج 9، ص 159ـ160).منابع : محمدفتح‌اللّه‌بن محمدتقى ساروى، تاریخ محمدى (احسن‌التواریخ)، چاپ غلامرضا طباطبائى‌مجد، تهران 1371ش؛ ابوالحسن غفارى کاشانى، گلشن مراد، چاپ غلامرضا طباطبائى‌مجد، تهران 1369ش؛ محمدصادق نامى‌اصفهانى، تاریخ گیتى‌گشا، با مقدمه سعید نفیسى، تهران 1363ش؛ رضاقلى‌بن محمدهادى هدایت، ملحقات تاریخ روضة‌الصفاى ناصرى، در میرخواند، ج 8ـ10.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

رضا شعبانی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 18
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده