الذریعه الی تصانیف الشیعه
معرف

کتابى بزرگ و جامع به زبان عربى در توصیف و تحلیل آثار دانشمندان و نویسندگان شیعى، اثر شیخ‌آقابزرگ طهرانى*

متن


الذّریَعة الى تصانیف‌الشیعة، کتابى بزرگ و جامع به زبان عربى در توصیف و تحلیل آثار دانشمندان و نویسندگان شیعى، اثر شیخ‌آقابزرگ طهرانى*. مهم‌ترین آثار در معرفى تألیفات شیعه، پیش از الذریعه عبارت‌اند از: فهرست اسماء مصنّفى الشیعة از احمدبن على نجاشى (متوفى ۴۵۰)، مشهور به رجال نجاشى؛ فهرست کتب‌الشیعة مشهور به الفهرست از شیخ‌طوسى (متوفى ۴۶۰)؛ الفهرست از شیخ منتجب‌الدین رازى (متوفى ۶۰۰)؛ کشف‌الحُجُب و الأستار عن أسماءالکتب والأسفار از اعجاز حسین کنتورى (متوفى ۱۲۸۶)؛ و مرآة الکتب از میرزا على‌آقا ثقة‌الاسلام تبریزى* (متوفى ۱۳۳۰) و کشف‌الاستار عن وجه الکتب و الاسفار، از سیداحمد حسینى خوانسارى مشهور به صفایى (متوفى ۱۳۵۹). اما الذریعة الى تصانیف الشیعة بزرگ‌ترین و جامع‌ترین اثر کتاب‌شناختى شیعه است.به نوشته على‌نقى منزوى، فرزند آقابزرگ (← آقابزرگ طهرانى، ج ۲۰، مقدمه، ص ه ) وقتى که جرجى زیدان در تاریخ آداب اللغة العربیة، در معرفى علما و آثار شیعه نوشت که در قرون نخست اسلامى در میان شیعه فقهاى نامدارِ درخور ذکرى به ظهور نرسیده‌اند، سه تن از دانشمندان شیعه، یعنى سیدحسن صدر* و محمدحسین آل‌کاشف‌الغطاء (← کاشف‌الغطاء*، آل)، و آقابزرگ طهرانى بر آن شدند که پاسخى درخور به او بدهند (نیز ← عبدالرحیم محمدعلى، ص۷۷۲ـ۷۷۳). بنابراین، آقابزرگ طهرانى الذریعه را با انگیزه اعتقادى و براى معرفى دستاوردهاى گسترده و متنوع مذهب شیعه و کوششهاى علماى پیرو این مذهب نوشت (براى نقد سخن جرجى زیدان ← آل‌کاشف الغطاء، ص۱۹۸ـ۲۰۳، ۲۲۴ـ۲۲۵، ۲۳۲ـ۲۳۷). همچنین از مقدمه مؤلف بر چاپ نخست الذریعه (← ۱۳۵۵، ج ۱، ص ۳ـ ۴) دانسته مى‌شود که انُس دیرینه وى با تألیفات دانشمندان شیعه و توجه به این نکته که فقط اندکى از این تألیفات مشهور و متداول بوده و عمده آنها در محاق فراموشى و نابودى افتاده‌اند؛ و نیز توجه به نقایص و اشتباهات مهم‌ترین کتاب‌شناسى متأخر مسلمانان (کشف‌الظنون) در این زمینه، مخصوصآ تألیفات علماى شیعه، افزون بر درخواست و تشویق بعضى بزرگان ازجمله سیدحسن صدر در این باب، انگیزه دیگر آقابزرگ طهرانى براى تألیف این کتاب بوده‌است. او در این مقدمه مهم، که چاپهاى بعد، از جمله چاپهاى تهران و بیروت فاقد آن‌اند، هدف و انگیزه و روش تألیف خود را توضیح داده و احادیث و مطالبى در باب اهمیت کتاب و کتابت در اسلام ذکر کرده‌است.آقابزرگ در تدوین الذریعه، به پیروى از حاجى‌خلیفه در کشف‌الظنون*، از دوروش فهرست‌نگارى‌الفبایى‌و فهرست‌نگارى موضوعى بهره برده‌است. او بیشتر از روش ذکر الفبایى نام کتاب استفاده کرده و در مواردى که آثار بى‌نام بودند، روش موضوعى را به کار گرفته‌است (محمدحسین حسینى جلالى، ص ۱۱۴).در مجموع مجلدات الذریعه، ۰۹۵،۵۵ کتاب عربى، فارسى، ترکى، اردو و گجراتى معرفى شده‌است. اگر کتابهایى را که در محلّ اصلى خود نیامده و در ذیل کتابهاى دیگر، به‌مناسبت، از آنها یاد شده‌است به این عدد بیفزاییم، شاید شمار آنها به ۵۰۰،۵۵ اثر برسد (انصارى قمى، ص ۵۵). به این ترتیب، بنابر گفته على‌نقى منزوى (ص ۵۹۲)، در الذریعه ۹۷% از آثار غیرفارسى شیعى و ۵۰% از آثار فارسى شیعى شناسانده شده‌است، اما براساس نظرى دیگر هنوز دو تا سه برابر آثار معرفى‌شده در الذریعه، یعنى حدود صد تا ۱۵۰ هزار اثر از آثار مکتوب شیعه، احصا و فهرست نشده‌است (اسفندیارى، ص ۳۷ و پانویس ۱). کتابهاى فهرست‌شده در الذریعه مشتمل بر آثارى است که در فاصله زمانى قرن اول تا ۱۳۷۰ تألیف شده‌اند (آقابزرگ طهرانى، ج ۸، ص ۲۹۶) و براى هر کتاب مشخصات کتاب‌شناختى کوتاهى آمده‌است. برخى از این کتابها در زمان تألیف الذریعه چاپ نشده بودند و چه بسا بعد نیز چاپ نشده‌اند (براى نمونه ← ج ۱۸، ص ۵۴ـ۵۵ کتابى از سیدجلال‌الدین محدث ارموى در شرح دعاى ندبه). در مواردى که کتابى دو عنوان داشته، از یکى به دیگرى ارجاع داده شده و در مواردى که از ذکر کتابى در جاى خود غفلت شده، آن کتاب در ضمن دیگر آثار مؤلف معرفى شده‌است (براى آگاهى از محتواى مجلدات الذریعه ← حکیمى، ص ۵۴۳ـ ۵۴۵). حجم اختصاص‌یافته به هر کتاب در الذریعه، به تناسب اطلاعات نویسنده و اهمیت آن، متفاوت است و متضمن اطلاعات کتاب‌شناختى، نسخه‌شناختى، رجال و تراجم و امثال آن است. در مواردى نیز اشتباهات دیگران درباره این آثار، در الذریعه تصحیح شده‌است (براى نمونه ← تفسیر على‌بن ابراهیم قمى*). توضیح اصطلاحات علوم و اظهارنظر درباره بعضى مسائل از موارد دیگرى است که در ضمن مدخلهاى الذریعه آمده‌است، ازجمله اربعین (← ج ۱، ص ۴۰۹)، اسطرلاب (ج ۲، ص ۵۸)، اصل (ج ۲، ص ۱۲۵ـ ۱۳۵)، امالى (ج ۲، ص ۳۰۵ـ۳۰۶)، تحریف (ج ۳، ص ۳۱۱ـ۳۱۴، پانویس)، تخمیس (ج ۴، ص ۵ـ۶)، تاریخچه تقویم‌نگارى در ایران (ج ۴، ص ۳۹۷ـ۴۰۳، پانویس)، ترجمه قرآن (ج ۴، ص ۱۲۴)، ترجیع‌بند (ج ۴، ص ۱۶۷ـ ۱۶۸)، تفسیر (ج ۴، ص ۲۳۱ـ۲۳۴)، جبر و اختیار (ج ۵، ص ۷۹ـ۸۰)، جزیره خضراء (ج ۵، ص ۱۰۶ـ۱۰۸، پانویس)، جفر (ج ۵، ص ۱۱۸ـ۱۲۰)، دایرة‌المعارف (ج ۸، ص ۳ـ۱۸ به قلم منزوى)، درایة‌الحدیث (ج ۸، ص ۵۴ـ۵۵) و دعا و کتب ادعیه (ج ۸، ص ۱۷۲ـ۱۸۱). آقابزرگ، پیش از ذکر کتابهاى متعلق به بعضى از موضوعات علمى، مقدمه‌اى نیز در آن زمینه آورده‌است (براى نمونه ← ج ۱، ص ۱۲۳، ۱۳۲، ج ۲، ص۲۰۰ـ۲۰۱، ۳۶۹ـ۳۷۱، ج۳، ص ۳۶۱، ج ۴، ص ۴۷۶ـ۴۷۷، ج ۵، ص۱۷۱).چون آقابزرگ در الذریعه در پى فهرست‌کردن آثار علما و نویسندگان شیعى بوده، براى استنباط تشیع اشخاص، غیر از کسانى که تشیعشان احراز شده‌است، از شواهد و قراینى بهره برده‌است، ازجمله یادکرد اهل‌بیت علیهم‌السلام در خطبه کتاب، تولد در جامعه و محیط شیعى، استفاده از نامهایى که میان شیعیان متداول است و تصریح اهل سنّت بر تشیع آن شخص. به‌همین سبب است که دامنه اشخاص و تألیفات موردتوجه آقابزرگ در الذریعه گسترش یافته‌است (← آقابزرگ طهرانى، ۱۳۵۵، ج ۱، ص ۲۲؛ محمدحسین حسینى‌جلالى، ص ۱۲۰ـ ۱۲۱). مؤلف، آگاهانه، بعضى از آثار مؤلفان غیرشیعى، اعم از اهل سنّت و معتقدان به ادیان دیگر را که درباره موضوعى مرتبط با شیعه نوشته شده، در این فهرست آورده‌است، مانند المدخل الى علم‌الصحیح و معرفة علوم‌الحدیث اثر حاکم نیشابورى (← ج۲۰، ص ۲۴۶، ج ۲۱، ص ۲۵۸)، المناقب خوارزمى (ج ۲۲، ص ۳۱۵ـ۳۱۶)، قصیدة على و الحسین (ج ۱۵، ص ۳۲۹) و عیدالغدیر (ج ۱۵، ص ۳۶۴) هر دو از بولس سلامه، شاعر مسیحى لبنانى. گاه نیز همه آثار مؤلفان غیرشیعى را که مؤلف آنها کتابى درباره مذهب تشیع نوشته (براى نمونه ← ج ۳، ص۱۷۵ـ۱۷۶، ج۳، ص۲۹۳، ج ۱۵، ص ۲۵۱، ج ۲۰، ص۲۳۷)، به فهرست افزوده‌است. مؤلف همچنین به بعضى از آثار پیروان سایر مذاهب شیعه یا منسوب به شیعه نظیر زیدیه، فطَحیه، واقفه، اسماعیلیه و امثال آنها نیز توجه داشته‌است (براى نمونه ← اخبار ابى‌حنیفه، در ج ۱، ص ۳۱۶؛ الأغانى، در ج ۲، ص ۲۴۹ـ۲۵۰؛ تفسیر جریرى، در ج ۴، ص ۲۶۹؛ الثمار الشهیة، در ج۵، ص۹؛ دیوان ناصرخسرو، در ج ۹، ص ۱۱۵۴؛ کشف‌الاسرار المخزونة، در ج ۱۸، ص ۱۸؛ کتاب المواعظ، در ج ۲۳، ص ۲۲۴؛ نصیحت‌نامه فدائى، در ج ۲۴، ص ۱۸۵). در مواردى که آقابزرگ شخصآ کتابى را ندیده و از مذهب مؤلف آن نیز اطلاع دقیق نداشته، آن را براساس فهرستهاى دیگر معرفى کرده‌است (مایل هروى، ص ۴۹). در الذریعه فقط کتابهاى مذهبى ذکر نشده، بلکه تألیفات تاریخى، ادبى، علمى، هنرى، دیوانهاى شعر و امثال آنها نیز در آن آمده‌است.الذریعه مبتنى و مستند بر منابع بسیارى است که آقابزرگ طهرانى براى دستیابى به آنها، علاوه بر مراجعه به کتابخانه‌هاى عمومى و شخصى در شهرهاى ایران و عراق (ازجمله کتابخانه حسینیه شوشتریها در نجف، کتابخانه‌هاى سیدنصراللّه تقوى، سیدمحمد مشکات و سیدجلال‌الدین محدث ارموى در تهران)، به کشورهاى مختلف همچون سوریه، لبنان، مصر و حجاز سفر و مجموعآ در ۶۲ کتابخانه جستجو کرده و فهرستهاى کتابخانه‌هاى بسیارى را نیز مطالعه کرده‌است (← ج ۶، ص۴۰۰ـ۴۰۴، ج ۷، ص ۲۸۹ـ ۲۹۴، ج ۸، ص ۲۹۷ـ ۲۹۹). افزون بر این، آقابزرگ از فهرستهاى نویسندگان سده‌هاى پیشین، تذکره‌ها و شرح‌حالها، فهرستهاى دست‌نویس فضلا و دانشورانى که فهرست کتابهاى شخصى‌شان را به سامرا و نجف مى‌فرستادند، نیز بهره برده‌است.آقابزرگ در ۲۵ ذیقعده ۱۳۲۹ تألیف این اثر را آغاز کرد و نخست فهرستى در یک مجلد و براساس حرف اول نام کتابهاى شناسایى شده فراهم ساخت (۱۳۳۱)، سپس اطلاعات آن را تفصیل داد و در نظم کامل الفبایى در شش مجلد تنظیم کرد (۱۳۳۴). او این نسخه را بر سیدحسن صدر عرضه داشت و صدر آن را پسندید و بر آن تقریظ نوشت و نام الذریعه را براى کتاب برگزید. از آن تاریخ تا چاپ جلد نخست در ۱۳۵۵، به‌مدت بیست سال، همین نسخه دستنویس مؤلف، که در آن زمان در سامرا مى‌زیست، در اختیار علاقه‌مندان بوده‌است و از آن بهره مى‌برده‌اند (← ج ۱۰، ص ۲۶). ضمن آنکه مؤلف یادداشت کوتاهى در آغاز کتاب نوشته و در آن توضیح داده بود که فضاى بین سطور و بعد از معرفى هر کتاب را خالى گذاشته تا هرگاه اهل علم و اطلاع نکته‌اى و افزوده‌اى داشتند در جاى مناسب آن وارد کنند (← تصویر یادداشت مؤلف در همین مقاله). آقابزرگ سالها بعد پس از مهاجرت به نجف (۱۳۵۴)، با فراهم‌شدن امکانات مالى و رفع موانع قانونى، چاپ کتاب را آغاز کرد؛ جلد اول در ۱۳۵۵، جلد دوم در ۱۳۵۶ و جلد سوم در ۱۳۵۷ در نجف به چاپ رسید و از جلد چهارم به بعد، بر اثر مشکلات برآمده از جنگ جهانى‌دوم، چاپ سایر مجلدات کتاب زیرنظر فرزند مؤلف، على‌نقى منزوى در تهران (ابتدا چاپخانه مجلس و دانشگاه تهران و سپس چاپخانه اسلامیه) صورت گرفت، به‌جز دو مجلد سیزدهم و چهاردهم که در نجف چاپ شد (۱۳۷۸ـ ۱۳۸۰، ۱۳۸۱؛ براى تفصیل ← آقابزرگ طهرانى، ج ۱۰، ص ۲۶ـ ۲۷، ج ۲۰، مقدمه على‌نقى منزوى، ص وـ ط).مؤلف الذریعه در اثناى چاپ جلد بیستم کتاب در ۱۳۸۹/ ۱۳۴۹ش وفات یافت (← آقابزرگ طهرانى ج ۲۰، همان مقدمه، ص ج، ط)، اما کار چاپ مجلدات ادامه یافت و با انتشار مجلدات بیست و چهارم و بیست و پنجم در ۱۳۹۸ در تهران به‌اتمام رسید. سپس مستدرکات آقابزرگ بر مجلدات الذریعه به‌عنوان جلد بیست و ششم آن، توسط سیداحمد حسینى اشکورى، در ۱۴۰۵ در مشهد چاپ شد (← ثبوت، ص ۲۴۷ـ ۲۴۸). گفتنى است، جلد نهم الذریعه مشتمل بر فهرست دیوان شاعران شیعه است که در چهار جلد عرضه شده‌است. بنابراین تعداد مجلدات الذریعه در مجموع ۲۹ جلد است.چنان‌که گفته شد، بیشتر مجلدات الذریعه به‌کوشش على‌نقى منزوى، انتشار یافته‌است (براى تقدیر مؤلف از وى ← آقابزرگ طهرانى، ج۱۰، ص۲۷، ج۱۱، ص ۲۵، ج ۱۳، ص۲۶۳)، اما کسانى مانند شیخ‌محمدعلى اردوبادى، سیدمحمدحسن طالقانى، محمدصادق آل‌بحرالعلوم، سیدعبدالعزیز طباطبائى، فرزند دیگر مؤلف، احمد منزوى، و اکبر ثبوت نیز سهم بسزایى در تصحیح و چاپ برخى مجلدات الذریعه و تکمیل اطلاعات کتابها یا افزودن نامهاى جدید داشته‌اند (← ثبوت، ص۲۴۵ـ ۲۴۷).در آخر بعضى از مجلدات الذریعه نمایه نام مؤلفان آمده‌است. نمایه نسبتآ جامعى هم از نام نویسندگان مذکور در الذریعه در مجلدى جداگانه با نام معجم مؤلفى الشیعة اثر على فاضل قائینى نجفى (تهران ۱۳۶۳ش) و فهرستى از اعلام آن با عنوان فهرس اعلام‌الذریعة الى تصانیف‌الشیعة اثر على‌نقى منزوى (تهران ۱۳۷۷ش) چاپ شده‌است. بااین‌همه، نداشتن نمایه‌هاى فنى از کاستیهاى این اثر عظیم است. در پایان جلد ۲۵ (ص ۳۴۷ـ۴۹۳)، افزون بر نمایه نام مؤلفان آن مجلد، مستدرکى با عنوان «استدراکاتٌ لبعض الاخطاء و ارجاعاتٌ یَربط الموادَّ ببعضها» درباره همه مجلدات افزوده شده‌است (در باب ارزیابى چاپهاى مختلف الذریعه ← ثبوت، ص ۲۴۶ـ۲۵۸).الذریعه به‌رغم مزایاى درخور اهمیت، چون در زمانى تألیف شده که گردآورى آثار و دسترسى به منابع به‌آسانى امکان‌پذیر نبوده، نقصها و کاستیهایى از حیث ثبت اطلاعات بعضى کتابها دارد، ازجمله اختصار و تغییر نام کتاب (براى نمونه ← استنباط الاحکام‌فى‌عصر غیبة‌الامام، در ج۲، ص۳۴، قس ج۱۵، ص۱۶۴، ج۱۸، ص۱۹۱؛ کشف الاستار عن وجه الکتب و الاسفار، در ج ۱۸، ص ۱۱، قس ج ۱۸، ص ۲۷)، دقیق‌نبودن شرح‌حال نویسندگان (براى نمونه ← شرح الفصوص از شیخ‌محمدتقى استرآبادى، در ج۱۳، ص ۳۸۱، قس ج ۱۴، ص۱۰۷؛ ذیل شرح النصوص، تفسیر آقافتح‌على زنجانى، در ج۴، ص ۲۹۷، قس ج ۹، ص ۸۰۷) و بیان‌نشدن موضوع کتاب (براى نمونه ← کتاب البیان، در ج ۳، ص ۱۷۱؛ ثابت‌نامه، در ج ۵، ص ۳؛ زبان دل، در ج ۱۲، ص ۱۵؛ المقامع القامعة، در ج ۲۲، ص ۱۴). در بعضى موارد هم حق مطلب درباره کتابها ادا نشده‌است (براى نمونه ← آداب ناصرى، در ج ۱، ص ۳۱؛ تاریخ ادوارالفقه، در ج ۳، ص ۲۳۱). بعضى از این اشتباهات از نویسنده بوده‌است، اما به نظر برخى محققان، شمارى از این خطاها به فرزندان مؤلف که عهده‌دار چاپ الذریعه بوده‌اند، برمى‌گردد (← محمدرضا حسینى‌جلالى، ج ۲، ص ۲۹۶ـ۳۱۸؛ براى تفصیل نقدهایى که بر الذریعه واردشده ← مختارى، ۱۳۹۰ش، ص ۲۸۶ـ۳۱۴).درباره الذریعه آثارى نظیر تعلیقه، تلخیص، ذیل و نقد نوشته شده‌است، از جمله: «مراجعات حول کتابنا الذریعة» از خود آقابزرگ طهرانى (← شیخ آقابزرگ تهرانى، به کوشش على‌اکبر صفرى، قم ۱۳۹۰ش، ص ۵۸۳ـ۵۹۱)؛ اضواءٌ على الذریعة، نسخه خطى، از سیدعبدالعزیز طباطبائى (← طباطبائى، ص ۲۳۸)؛ ایضاح‌الطریقة الى تصانیف اهل‌السنة و الشیعة فى تلخیص کشف‌الظنون و ذیله و الذریعة (در سه جلد، قم ۱۳۸۷ش)، اثر سیدمحمود موسوى دهسرخى؛ البدیعة فى تلخیص‌الذریعة اثر محمدحسین جلالى که هنوز چاپ نشده‌است (← صفرى، ۱۳۹۰ش، ص ۲۲۹ـ۲۳۷)؛ تبویب الذریعة، از سیداحمد دیباجى اصفهانى (تهران ۱۳۵۲ش) که فهرست موضوعى سه جلد اول الذریعه است؛ تعلیقات‌الذریعة، اثر على‌نقى منزوى (مشتمل بر تعلیقات و پانویسهاى مؤلف بر الذریعه که مجلدات چهارم تا بیست‌وپنجم ــ جز جلد سیزدهم و چهاردهم ــ را دربرمى‌گیرد و با کلمه «مصحح» از پانویسهاى مؤلف تفکیک شده‌است)؛ تعلیقات‌الذریعة، از سیدعبداللّه شرف‌الدین، در مجموعه مع موسوعات رجال‌الشیعة (قم ۱۳۹۱ش، ج ۱، ص ۸۷ـ۴۷۷)؛ تعلیقات على‌الذریعة الى تصانیف الشیعة از سیدمحمدمهدى خِرسان (← کتاب شیعه، سال ۲، ش ۲، پاییز و زمستان ۱۳۹۰، ص ۲۳۵ـ۲۴۷)؛ التعلیقات على الذریعة و تکملة‌الذریعة اثر سعید اختر رضوى، به‌ترتیب در نسخه‌پژوهى، دفتر سوم (پاییز ۱۳۸۵، ص ۶۲۹ـ۶۸۲) و دفتر دوم (پاییز ۱۳۸۴، ص ۵۳۷ـ۵۹۴)؛ تکملة‌الذریعة الى تصانیف‌الشیعة، از سیدمحمدعلى روضاتى (تهران ۱۳۹۰ش)؛ تهذیب‌الذریعة، از سیدعبدالعزیز طباطبایى؛ على هامش الذریعة، اثر احمد حسینى اشکورى، در نسخه‌پژوهى، دفتر یکم (پاییز ۱۳۸۳، ص ۵۹۷ـ۶۶۱)؛ گزیده مقالات‌الذریعة، ترجمه حمیدرضا شیخى (مشهد ۱۳۸۰ش)؛ مستدرک‌الذریعة، اثر سیدعبدالعزیز طباطبائى (طباطبائى، همانجا)؛ مصنفات شیعه، ترجمه و تلخیص محمد آصف فکرت (مشهد ۱۳۷۲ش)؛ نظرات فى‌الذریعة، اثر مصطفى جواد که در مجله البیان در نجف چاپ شده‌است (آقابزرگ طهرانى، ج ۶، ص ۳۹۹)؛ «ترجمه و تحقیق و تنظیم آثار حدیثى الذریعة إلى تصانیف الشیعة»، از آمنه عالمى، پایان‌نامه کارشناسى‌ارشد علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات دانشگاه فردوسى مشهد ۱۳۸۵ش؛ و «راهنماى استفاده از الذریعة در تحقیقات حدیثى»، از سعید زمانى، پایان‌نامه کارشناسى‌ارشد علوم حدیث، دانشکده علوم حدیث شهررى، ۱۳۸۶ش.اقدام آقابزرگ طهرانى به تألیف الذریعه و استقبال گسترده پژوهشگران مجامع علمى شیعى و غیرشیعى از آن، ضرورت تدوین و نشر فهرست آثار شیعى را بر بیشتر بزرگان حوزه‌هاى علمیه شیعه و پژوهشگران آشکار ساخت و به‌ویژه این نکته دانسته شد که ادامه این کار سترگ جز در قالب «طرح علمى» به‌ثمر نمى‌رسد. ازاین‌رو، در ۱۳۸۵ش مؤسسه کتاب‌شناسى شیعه در حوزه علمیه قم به انگیزه ادامه حیات الذریعه تأسیس شد. این مؤسسه علاوه بر دو طرح مستقل «دانشنامه آثار شیعه» به فارسى (← صفرى، ۱۳۸۷ش، ص ۱۶۱ـ۱۷۲) و «تاریخ التراث الشیعى» به عربى، طرحى دیگر به منظور تکمیل و تصحیح الذریعة را آغاز کرده‌است، شامل بازخوانى کامل الذریعه براساس نسخه دستنویسِ مؤلف و افزودن هرگونه اطلاع جدید راجع به آثارى که در الذریعه معرفى شده و همه یادداشتهاى تصحیحى و تکمیلى آثارى که درباره الذریعه تألیف شده‌است (براى تفصیل ← مختارى، ۱۳۸۹ش، ص ۳۹۶ـ ۳۹۸).



منابع : محمدمحسن آقابزرگ طهرانى، الذریعة الى تصانیف الشیعة، ج ۱، نجف ۱۳۵۵؛ همان، چاپ على‌نقى منزوى و احمد منزوى، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳؛ محمدحسین آل‌کاشف الغطاء، «نقد تاریخ آداب‌اللغة العربیة»، العرفان، ج ۴، ش ۴، ربیع‌الثانى ۱۳۳۰؛ محمد اسفندیارى، «شناختنامه الذریعه»، میراث شهاب، سال ۶، ش ۴ (زمستان ۱۳۷۹)؛ ناصرالدین انصارى‌قمى، «برترین کتابشناسى شیعه: نگاهى به کتاب الذریعة»، آینه پژوهش، سال ۵، ش ۵ـ۶ (بهمن ـ اسفند ۱۳۷۳)؛ اکبر ثبوت، «گوشه‌اى‌از ستمهایى که بر ذریعه رفت»، در شیخ‌آقابزرگ تهرانى : نامه‌ها، مقالات و آثارى از شیخ آقابزرگ، و مباحث و مطالبى درباره وى، به کوشش على‌اکبر صفرى، قم: مؤسسه کتابشناسى شیعه، ۱۳۹۰ش؛ محمدحسین حسینى‌جلالى، زندگى و آثار شیخ‌آقابزرگ تهرانى، ترجمه محمدعلى احمدى ابهرى، تهران ۱۳۸۲ش؛ محمدرضا حسینى‌جلالى، علم‌تحقیق النصوص : ماهو؟ و لماذا؟ و کیف؟، نجف ۱۴۳۳/۲۰۱۲؛ محمدرضا حکیمى، «۴۰۰ کتاب در شناخت شیعه»، در یادنامه علامه امینى: مجموعه مقالات تحقیقى، به‌اهتمام جعفر شهیدى و محمدرضا حکیمى، تهران: مؤسسه انجام کتاب، ۱۳۶۱ش؛ على‌اکبر صفرى، «&#۳۹;دانشنامه آثار شیعه، تداوم حیات الذریعه»، در زندگى نامه و خدمات علمى و فرهنگى مرحوم آیت‌اللّه شیخ‌آقابزرگ تهرانى، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگى، ۱۳۸۷ش؛ همو، «معرفى البدیعة فى تلخیص الذریعة»، در شیخ‌آقابزرگ تهرانى، همان؛ عبدالعزیز طباطبائى، الغدیر فى التراث الاسلامى، بیروت ۱۴۱۴/ ۱۹۹۳؛ عبدالرحیم محمدعلى، «شیخ‌الباحثین: آغابزرگ الطهرانى، حیاته و آثاره»، در شیخ‌آقابزرگ تهرانى، همان؛ نجیب مایل‌هروى، «معجم مؤلفى الشیعة و پیوند آن با الذریعة»، نشر دانش، سال ۵، ش ۶ (مهر و آبان ۱۳۶۴)؛ رضا مختارى، «ستیغ پژوهش در پژوهش ستیغ»، در شیخ‌آقابزرگ تهرانى، همان؛ همو، «مؤسسه کتاب‌شناسى شیعه»، کتاب شیعه، سال ۱، ش ۲ (پاییز و زمستان ۱۳۸۹)؛ على‌نقى منزوى، «الذریعه و آقابزرگ طهرانى»، آینده، سال ۶، ش ۷ـ۸ (مهر ـ آبان ۱۳۵۹).


نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

سیدکاظم طباطبایی و علیه رضاداد و اسماعیل باغستانی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 18
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده