ذخیره خوارزمشاهی
معرف
مهم‌ترین و مفصّل‌ترین اثر اسماعیل‌بن حسین جرجانى*
متن
ذخیره خوارزمشاهى، مهم‌ترین و مفصّل‌ترین اثر اسماعیل‌بن حسین جرجانى*. این کتاب درواقع نخستین دانشنامه جامع و حرفه‌اى در زمینه پزشکى به زبان فارسى و نخستین اثر جامع جرجانى در پزشکى پس از ورودش به شهر خوارزم در 504 است. او این کتاب را به قطب‌الدین محمد خوارزمشاه (حک : 490 یا 491 ـ521) تقدیم کرده‌است (← جرجانى، چاپ سعیدى سیرجانى، ص 2).ذخیره خوارزمشاهى با نامهاى دیگرى چون ذخیره و الذخیرة فى‌الطب نیز شناخته مى‌شود (← بینش، ص 48ـ49). هیچ‌یک از آثار مطرح تألیف‌شده پیش از این کتاب، همچون فردوس الحکمه اثر على‌بن رَبَّن طبرى (تألیف در 235)، الحاوى فى‌الطب محمدبن زکریاى رازى (متوفى 313)، کامل الصناعة على‌بن عباس مجوسى (متوفى 384) یا حتى قانون ابن‌سینا تا این اندازه قاعده‌مند تنظیم نشده‌است. علاوه‌براین، ذخیره خوارزمشاهى ویژگیهاى بارزى دارد که آن را تاحدى از سایر آثار مشابه مجزا مى‌سازد و هریک از این ویژگیها را باید جداگانه بررسى کرد.مشخص‌ترین ویژگى ذخیره خوارزمشاهى زبان آن است، چرا که پس از آثارى چون هدایة‌المتعلمین فى‌الطب* اَخَوینىبخارى و الابنیة عن حقائق الادویة* ابومنصور موفق‌بن على هَرَوى، که هر دو در سده چهارم نوشته شده‌اند، از متون طبى نادرى است که به فارسى درى نوشته شده و سرشار از واژه‌هاى اصیل فارسى میانه است. ازاین‌رو این اثر به‌عنوان یکى از منابع پژوهش درباره سیر تحول تاریخى و زبان‌شناختى زبان فارسى مطرح شده‌است، به‌ویژه آنکه واژه‌هاى پربسامد گویشهاى محلى آن دوران در نواحى گرگان و مرو را نیز در بردارد (← خالدپور، ص 511؛ نیز ← جرجانى*، اسماعیل).در این کتاب که با زبانى فصیح و آسان‌فهم نوشته‌شده، واژه‌هاى عربى کمى به‌کار رفته‌است، هرچند به گفته جرجانى (همانجا)، وى در به‌کارنبردن واژه‌هاى متداول عربى هیچ تعصبى نداشته‌است.اَعلام و اصطلاحات متنوع فارسى در دانش پزشکى در این کتاب آن را منبعى غنى و منحصربه‌فرد براى معادل‌گذارى تعابیر و تعاریف تخصصى پزشکى براى قاموس زبان فارسى ساخته‌است (امیر جاهد، ص 362ـ367؛ معطر، ص 14). معادلهاى فارسىِ استفاده‌شده در این کتاب، قابلیت کاربرد عام دارند. این معادلها براى ساخت اصطلاحات ترکیبى و واژه‌هاى مرکّب علمى در رشته پزشکى نیز ظرفیتهاى گسترده‌اى دارند (← شکیبى گیلانى، 1363ش). همین زبان فارسى ذخیره خوارزمشاهى از علل ناشناخته‌بودن آن براى اروپاییان بوده‌است، چرا که معمولا آثار طبى عربى دوره اسلامى به زبانهاى اروپایى برگردانده مى‌شد و این اثر با وجود جامعیت و دقت در تبویب، به دانشکده‌هاى اروپایى راه نیافت. ظاهرآ آنژ دوسن ژوزف ، سیاح فرانسوى (متوفى 1697/ 1108)، نخستین کسى بوده که این کتاب را به اروپاییان معرفى کرده‌است. او در 1074/1664 در اصفهان زبان فارسى را آموخت و با این کتاب آشنا شد و در بازگشت به فرانسه در 1090/1679، در کتابش با نام >داروشناسى‌ایرانى< ذخیره خوارزمشاهى را از بهترین کتابهاى پزشکى ایرانیان معرفى کرده‌است (← تاجبخش ، ص 134). ذخیره به زبان عبرى نیز ترجمه شده و ظاهرآ یگانه اثر پزشکى فارسى است که به این زبان برگردانده شده‌است. نسخه‌اى ناقص از این ترجمه در کتابخانه ملى فرانسه در پاریس به شماره 1169 وجود دارد (← الگود ، ص 218). به گزارش الگود (همانجا)، ترجمه‌اى از ذخیره به زبان اردو نیز وجود داشت و در زمان او، حکیمان سنّتى هند از آن استفاده مى‌کردند. ترجمه‌هایى از ذخیره به ترکى نیز وجود دارد (← حاجى‌خلیفه، ج 1، ستون 825؛ براون ، ص 98؛ اِته ، بخش 1، ص 1576؛ ششن و همکاران، ص 181ـ182).تحریرى عربى از ذخیره باعنوان الذخیرة الخوارزمشاهیة نیز دردست است که آن را ترجمه خود جرجانى دانسته‌اند (← جرجانى، چاپ دانش‌پژوه و افشار، ج 1، مقدمه، ص 3؛ افشار و دانش‌پژوه، ج 1، ص 323).ویژگى دیگر این اثر، روش جرجانى در جمع‌آورى و چگونگى تبویب آن و به نوعى شیوه دانشنامه‌اى کتاب است که آن را به اثرى جامع و مستند بدل کرده که بیانى متناسب، هم براى اهل فن و هم براى مخاطبان عمومى، دارد (← جرجانى، چاپ سعیدى سیرجانى، ص 2، 4، 10 و جاهاى دیگر؛ نجم‌آبادى، ص 200؛ خالدپور، همانجا). به‌جرئت مى‌توان جرجانى را پیشگام تدوین دانشنامه‌هاى علمى به‌ویژه در زمینه پزشکى دانست که پس از قرون وسطا، نمونه‌هاى مشابه آن در اروپا متداول شد (معطر، همانجا). حتى در قیاس با دانشنامه‌هاى معاصر پزشکى، با عناوین «کتاب جامع پزشکى»یا «دستینه پزشکى» ، جامع‌نگرى و شیوه تدوین جرجانى شگفت‌آور است (← جرجانى، چاپ محررى، ج 1، مقدمه، ص بیست‌وپنج ـ بیست‌وشش).نگاه علمى‌جرجانى به ابعاد نظرى و عملى دانش پزشکى، در سرآغاز این کتاب، در تعریف او از این دانش به‌خوبى مشهود است (← همان، چاپ سعیدى سیرجانى، ص 4).مسلّم است که جرجانى براى تدوین این اثر مرجع به عمده منابع طبى موجود زمان خود دسترسى داشته‌است، چرا که هدف خود را از تدوین این کتاب جمع‌آورى همه اطلاعات پزشکى پراکنده در آثار گوناگون در یک کتاب ذکر کرده و از سوى دیگر، تجارب فراوانش را نیز به داشته‌هاى مکتوبش افزوده‌است. به‌گفته محققان، وى احتمالا از شاگردان ابن‌اَبى‌صادق* (پزشک ایرانى، متوفى 470؛ الگود، ص 215؛ جرجانى، چاپ سعیدى سیرجانى، مقدمه، ]ص 5[؛ معطر، همانجا؛ خالدپور، ص 509؛ تیرى دو کرسل د پس ، ص 19) بوده و چون ابن‌ابى‌صادق نیز شاگرد ابن‌سینا بوده (ووستنفلد ، ص 82)، ازاین‌رو جرجانى غیرمستقیم از ابن‌سینا بهره فراوان برده‌است.الگود (ص 216)، که تأثیر ذخیره خوارزمشاهى را بر زبان علم در ایران همطراز تأثیر عهدین بر نثر انگلیسى مى‌داند، معتقد است که این دانشنامه عظیم پزشکى، پس از القانون فى الطب* و الحاوى فى‌الطب*، منبع اصلى اطبا و نویسندگان وحوزه پزشکى فارسى‌زبانان بوده‌است. او شیوه تألیف ذخیره را بین الحاوى و قانون دانسته که گرچه همچون سایر کتابهاى پزشکى سرشار از مطالب مربوط به کاراندام‌شناسى و آسیب‌شناسى است، آراى بالینى مؤلف نیز به‌کرّات در آن دیده مى‌شود و همین به غناى اثر افزوده‌است (الگود، ص 218؛ نیز ← تاجبخش، ص 138). برخى از دیگر دانشمندانى که از آثار آنها در کتاب ذخیره خوارزمشاهى بهره گرفته شده‌است، عبارت‌اند از: بقراط، افلاطون، ارسطو، جالینوس، سرک هندى، دیوسکوریدس ، روفس افسیسى ، اریباسیوس ، یوسف ساهِر (در قرن سوم)، ابن‌ماسویه (متوفى 243)، محمدبن زکریاى رازى، ثابت‌بن قُرّه (متوفى 288)، على‌بن رَبّن‌طبرى (در قرن سوم) و احمدبن‌محمد طبرى (در قرن چهارم؛ براى نمونه ← جرجانى، چاپ سعیدى سیرجانى، ص 45، 103، 146، 176ـ186، 361، 370، 491، 521).کتاب ذخیره خوارزمشاهى اثرى تفصیلى است که ابعاد نظرى هر مبحث به‌طور مفصّل مطرح و ابعاد عملى نیز با جزئیات و مثالهاى متعدد توضیح داده شده‌است. همچون هر کتاب مرجع معتبرى، مطالب در قالب تقسیم‌بندیهاى کلى و سپس تقسیمات جزئى‌تر باب‌بندى شده‌اند. طرح اولیه این اثر مشتمل بر نُه کتاب بوده، اما پس از پایان کار، ظاهرآ از جرجانى ایراد گرفته شده که چرا این اثر سترگ فاقد بخشى درباره معرفى داروها و گیاهان دارویى است (← همان، ص 644، 651ـ652، مقدمه سعیدى سیرجانى، ]ص 3ـ 4[) و ازاین‌رو او دو بخش، یکى درباره منافع اعضاى حیوانات (همان، ص 645ـ651) و دیگرى با عنوان قرافاذین/ قَرابادین (همان، ص 651ـ745) بر این اثر افزوده‌است. کامل‌ترین و قدیم‌ترین نسخه ذخیره خوارزمشاهى نسخه‌اى خطى به تاریخ کتابت نیمه ربیع‌الآخر 603 است (همان، مقدمه، ص ] 8[)، شامل نُه کتاب و یک تتمه دو بخشى به شرح مذکور در قبل (این نسخه در 1355ش، درتهران چاپ عکسى شده‌است). هریک از کتابهاى نه‌گانه ذخیره تقسیم‌بندى و برحسب گستردگى موضوع و دسته‌بندى آن، به‌ترتیب بخش، گفتار، جزو، باب و فصل نام‌گذارى شده‌اند. مثلا کتاب اول شامل شش گفتار و گفتار چهارم همین کتاب داراى پنج جزو است که هریک به‌ترتیب دوازده، سیزده، شش، چهار و هفت باب را شامل مى‌شوند یا کتاب هشتم که شامل سه گفتار است و هر یک به‌ترتیب شانزده، یازده و ده باب دارند. موضوعات کلى هر کتاب تقریبآ عبارت است از: کتاب اول، درباره چهارچوب علم طب، شناخت اخلاط، امزاج، اندامها و قوّتها؛ کتاب دوم، در باب نشانه‌شناسى بیماریها براساس علایم بیمارى و تغییرات علایم حیاتى بدن و نیز بحثى جامع درباره سبب‌شناسى بیماریها؛ کتاب سوم، درباره مباحثى چون بهداشت محیط، اقلیم‌شناسى، سلامت جسم و تن، تدبیر خوراکها و نوشیدنیها و داروهاى خوراکى و روشهاى درمانى با آنها و نیز مطالبى در زمینه طب اطفال و سالمندان و تدبیر سفر که این قسمت توجه معدود محققانى را که دید تحلیلى‌به‌این اثر داشته‌اند،به خود جلب کرده‌است (براى نمونه ← معطر، ص 15ـ16؛ خالدپور، ص 512ـ515)؛ کتاب چهارم، در باب شناخت بیماریها، سیر بیمارى و تغییر حال بیمار؛ کتاب پنجم، کاملا درباره تب، انواع آن، علتها، روشهاى تشخیصى و درمانى آن و بیماریهاى عفونى و غیرعفونى مرتبط با آن؛ کتاب ششم، مفصّل‌ترین بخش ذخیره خوارزمشاهى که درواقع مبحث درمان‌بیماریهاست‌و با دسته‌بندى دقیق و نظام‌مند، درمان بیماریهاى اعضاى بدن واندامها از سر تا پا شرح داده شده‌است؛ کتاب هفتم، ترکیبى از طب حوادث و سوانح، سوختگیها، بُثورات و شکستگیها؛ کتاب هشتم، در باب بیماریهاى پوست و مو و نیز اختلالات چاقى و لاغرى؛ و کتاب نهم، نیز درخصوص مسمومیتها و روشهاى سم‌زدایى. جرجانى در خاتمه کتاب نهم (چاپ سعیدى سیرجانى، ص 644ـ 645)، به مسائلى چون علل طولانى‌شدن تدوین ذخیره خوارزمشاهى و نبود مبحثى مجزا درباره ادویه مفرده پرداخته و بر تحقیقات میدانى و اهمیت مشاهده مستقیم تأکید کرده که نشانه مسئولیت‌پذیرى وى است. جرجانى نقل قول صرف از دیگران را نمى‌پسندیده و چون خودش در زمینه گیاهان مطالعات میدانى انجام نداده، از آوردن چنین مبحثى پرهیز کرده‌است.تدوین حرفه‌اى ذخیره خوارزمشاهى، انسجام منطقى گفتارهاى کتاب، ارتباط موضوعات هر بحث در یک سیر منضبط از ابتدا تا انتها و غناى مطالب مطرح‌شده با درنظرداشتن زمان تألیف اثر، حیرت هر خواننده‌اى را برمى‌انگیزد. به این اثر متمایز و برجسته، که گاه تأثیر آن در دانش پزشکى ایران، به‌درستى با تأثیر شاهنامه در ادبیات فارسى مقایسه مى‌شود (← معطر، ص 14)، نه به لحاظ زبان‌شناختى و نه به لحاظ پزشکى توجه جدّى نشده‌است، درحالى که متن این اثر سرشار از نکات و عناصر بکر و پژوهش نشده‌است. هرچند در حوزه پژوهشهاى پزشکى نوین و ارتباط آن با این اثر سترگ گامهایى برداشته شده‌است (براى نمونه ← گرجى ، ص 331ـ334؛ نورى و همکاران، ص 327ـ328؛ سیلانى و همکاران، ص 229ـ233؛ جرجانى ، 1998؛ تیرى دوکرسل دپس، 2010؛ نیز ← معطر و شمس اردکانى، ص 14ـ17).نسخ خطى متعددى به‌صورت کامل و ناقص و گاه مصور از این کتاب باقى مانده که اطلاعات آنها با جزئیات و ذکر محل نگهدارى منتشر شده‌است (← منزوى، ج 5، ص 3468ـ3471؛ بینش، ص 47ـ48؛ مرعشى، ص 10ـ14؛ زوتهوف ، ص 52ـ73). بخشهایى از ذخیره خوارزمشاهى تاکنون سه بار تصحیح شده‌است: در 1344ش، به اهتمام ایرج افشار و محمدتقى دانش‌پژوه جلد نخست چاپ شد؛ تصحیح بعدى را در 1344ش، محمدحسین اعتمادى، محمد شهراد و جلال مصطفوى کاشانى انجام داده‌اند که فقط دو کتاب را شامل مى‌شود؛ و تصحیح سوم بخشهایى از ذخیره را محمدرضا محررى در سالهاى 1380ش و 1382ش انجام داده‌است (براى آگاهى بیشتر در این‌باره ← جرجانى*، اسماعیل).جرجانى، به فرمان اتسز خوارزمشاه (حک : 521 ـ551)، گزیده‌اى از قسمتهاى مختلف ذخیره را هم با نام خفى علائى تهیه کرد تا استفاده از آن آسان باشد (← جرجانى، 1369ش، ص 1). به نوشته جرجانى (1369ش، ص 4)، خُف به معناى چکمه (موزه) است و قطع اولیه این کتاب دراز بود تا آن را بتوان در چکمه نهاد و پیوسته به‌همراه داشت. این گزیده در واقع مخصوص پادشاه و بزرگان تهیه شده بود. از این کتاب، به سبب کم‌حجمى و سهولت کتابت آن، نسخه‌هاى متعددى در کتابخانه‌هاى مختلف موجود است و تعدد نسخه‌ها سبب راه‌یافتن برخى تغییرات در آن شده‌است (← همان، مقدمه ولایتى و نجم‌آبادى، ص هشت ـ ده). نسخه تصحیح‌شده‌اى از آن، به تصحیح على‌اکبر ولایتى و محمود نجم‌آبادى، در 1369ش در تهران به‌چاپ رسیده‌است.منابع : ایرج افشار و محمدتقى دانش‌پژوه، فهرست کتابهاى خطى کتابخانه ملى ملک، ج 1، تهران 1352ش؛ کورش امیرجاهد، «واژه‌هاى پزشکى پارسى ذخیره خوارزمشاهى»، ایران‌نامه، سال 5، ش 2 (زمستان 1365)؛ تقى بینش، «]درباره[ ذخیره خوارزمشاهى»، نامه آستان قدس، ش 8 (مهر 1340)؛ اسماعیل‌بن حسین (حسن) جرجانى، خُفّى علائى (خفّ علائى یا الخفیة العلائیة)، چاپ على‌اکبر ولایتى و محمود نجم‌آبادى، تهران 1369ش؛ همو، ذخیره خوارزمشاهى، چاپ عکسى از نسخه‌اى خطى، چاپ على‌اکبر سعیدى سیرجانى، تهران 1355ش؛ همان، ج 1، چاپ محمدتقى دانش‌پژوه و ایرج افشار، تهران 1344ش؛ همان، چاپ محمدرضا محررى، تهران 1380ش ـ؛ حاجى‌خلیفه؛ سیروس خالدپور، «ذخیره خوارزمشاهى از اسمعیل گرگانى معروف به جرجانى»، مجله ایران‌شناسى، سال 8، ش 3 (پاییز 1375)؛ رمضان ششن، جمیل آقپنار، و جواد ایزگى، فهرس مخطوطات الطب الاسلامى باللغات العربیة و الترکیة و الفارسیة فى مکتبات ترکیا، استانبول 1404/1984؛ جامى شکیبى گیلانى، واژه‌هاى پزشکى پارسى ذخیره خوارزمشاهى، تهران 1363ش؛ محمود مرعشى، «نسخه‌هاى خطى ذخیره خوارزمشاهى»، شهاب، سال 4، ش 2 (تابستان 1377)؛ فریبرز معطر، «جرجانى و فرهنگ پزشکى»، کیهان فرهنگى، سال 9، ش 8 (آبان 1371)؛ فریبرز معطر و محمدرضا شمس‌اردکانى، «بررسى احوال و آثار حکیم سیداسماعیل جرجانى»، در مجموعه مقالات کنگره بزرگداشت حکیم سیداسماعیل جرجانى، تهران: فرهنگستان علوم پزشکى، 1381ش؛ احمد منزوى، فهرستواره کتابهاى فارسى، تهران 1374ش ـ؛ محمود نجم‌آبادى، «]درباره[ ذخیره خوارزمشاهى»، سالنامه دنیا، سال 6 (1326)؛Edward Granville Browne, Arabian medicine, Cambridge 1962; Isma(`((l b. H(usayn (H(asan)adjurDj (n((, Discours sur l'oeil de'Esma(((l Gorga(n(, ed. and tr. B. Thierry de Crussol des Epesse, Tehran 1998; Cyril L. Elgood, A and Eastern Caliphate, Cambridge Persia of history medical 1951; Hermann Eth(, Catalogue of the Persian, Turkish, Hindu(sta(n( and Pushtu( manuscripts in the Bodleian Library, Oxford 1889-1930; Ali Gorji, "Pharmacological traditional Persian medicine", using headache of treatment Trends in pharmacological sciences, vol. 24, no.7 (July 2003); Mohammad Nouri et al., "The protective effects of carrot seed extract on spermatogenesis and cauda epididymal sperm reserves in gentamicin treated rats", Yakhteh medical journal, vol.11, no.3 (Autumn 2009); Huntington's of "Treatment al., et Sailani Reza Mohammad disease using medieval Iranian practice", Iranian journal of pharmacology & therapeutics, vol.6, no.2 (July 2007); Karl Sudhoff, "Anatomische Sechsbilderserie in zwei persischen Handschriften", in Ein Beitrag zur Geschichte der Anatomie im Mittelalter, ed. Karl Sudhoff, Leipzig: J. A. Barth, 1908; H. Tadjbakhsh, "Sayyed Esma'il Jorjani, founder of Persian medicine", Journal of veterinary Crussol de Thierry Bernard (2007); no.4 62, vol. , researches des Epesse, La psychiatrie m(di(vale persane: la maladie mentale dans la tradition m(dicale persane, New York 2010; Heinrich Ferdinand W(stenfeld, Geschichte der arabischen Aerzte und Natur forscher, Hildesheim 1978.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

پیمان متین

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 18
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده