الذاریات سوره
معرف
پنجاه و یکمین سوره قرآن‌کریم در ترتیب مصحف
متن
الذاریات، سوره، پنجاه و یکمین سوره قرآن‌کریم در ترتیب مصحف. این سوره در ترتیب نزولِ مشهور، شصت و هفتمین سوره است که پس از سوره احقاف و پیش از سوره غاشیه جاى گرفته‌است (ابن‌ندیم، ج 1، جزء1، ص 63؛ دروزه، ج 5، ص 36؛ رامیار، ص 612). همچنین در ترتیب نزولهاى دیگر، رقمهاى 63 تا 70 به این سوره اختصاص یافته‌است (← مقدمتان فى علوم‌القرآن، ص 9ـ15؛ رامیار، ص 676). سوره ذاریات شصت آیه دارد و در شمارى از کلمات آن اختلاف قرائت به چشم مى‌خورد (← ابن‌مهران، ص 415؛ دانى، ص 203؛ ابن‌جزرى، ج 2، ص 377). این سوره با توجه به نخستین آیه آن نام‌گذارى شده‌است. واژه ذاریات، که فقط در این سوره به کار رفته، به معناى پراکنده‌کنندگان است و به بادها، فرشتگان، ستارگان (فخررازى، ج 28، ص 168) و زنان فرزندآور (قرطبى، ج 17، ص 30) تفسیر شده‌است. عنوان این سوره در برخى تفاسیر، با حفظ واوِ قسم به صورت «والذاریات» ثبت شده‌است (← ابن‌عاشور، ج 10، ص 335). سوره ذاریات بى‌هیچ اختلافى مکى است. اسلوب بیان و محتواى آن نیز گواه همین است (← قرطبى، ج 17، ص 29؛ آلوسى، ج 27، ص 2؛ طباطبائى، ج 18، ص 364).بسیارى از مفسران موضوع اصلى سوره را انذار کافران و ارائه ادله محکم آفاقى و انفسى در اثبات توحید، نبوت و معاد دانسته‌اند (براى نمونه ← فیروزآبادى، ج1، ص 439؛ ابن‌عاشور، ج 10، ص 335ـ336؛ طباطبائى، همانجا)، اما سیدقطب (ج 7، جزء27، ص 569) محور موضوعى این سوره را پیوند قلب انسان با عالم غیب و رسیدن به بندگى خالصانه مى‌داند.سوره ذاریات با چهار سوگند، مبنى بر صادق بودن وعده الهى در برپایى قیامت، آغاز مى‌شود. از صدر اسلام معناى این سوگندها محل مناقشه بوده و گاه براى آزمودن دانش برخى خلفا، از آنان درباره مُفاد این سوگندها پرسش مى‌شده‌است (براى نمونه ← طبرى؛ قرطبى، ذیل آیات 1ـ4). برخى از مفسران نیز، با توجه به جایز نبودن سوگند به غیر نام خدا، مقصود از این سوگندها را سوگند به پروردگار، که خالق این موجودات است، دانسته‌اند (← طوسى، ج 9، ص 379؛ قرطبى، ج 17، ص 30). آیات بعدى با انتقاد از اندیشه سست منکران معاد، آنان را از عذاب بیم مى‌دهد (← آیات 7ـ14) و ویژگیهاى پرهیزکاران را، که اهل احسان و شب زنده‌دارى و استغفار و انفاق‌اند، بیان مى‌کند (آیات 15ـ19). همچنین با اشاره به وجود آیات الهى در زمین براى اهل یقین و در خود انسان، منبع و اسباب رزق آدمیان و آنچه بدیشان از عذاب و نعمت وعده داده شده را آسمان معرفى مى‌کند (آیات 20ـ23). به گفته مفسران، خداوند با فروفرستادن باران نعمتهاى گوناگون را براى مردم فراهم مى‌سازد، گویى باران همان رزق یا سبب رزق است (نیز ← جاثیه: 5)؛ همچنان‌که خورشید و ماه و ستارگان و حرکت آنها و پدیدآمدن تغییرات جوّى و پیدایى فصول، همه سبب روزى است و مراد از روزى، همه آن چیزهایى است که به انسان سود مى‌رساند، شامل خوردنى و آشامیدنى و پوشیدنى و مسکن و استمرار نسل و علم و قدرت. همچنین آسمان محلى براى تحقق یافتن وعده‌هاى الهى مبنى بر عذابهاى دنیایى براى مشرکان و ستم‌پیشگان است؛ و از آن مهم‌تر، آسمان ــیعنى یک جایگاه متعالى ــ محلّ بهشتِ موعد است (براى نمونه ← طوسى؛ قرطبى؛ طباطبائى، ذیل ذاریات : 22؛ نیز ← بقره: 59). بخش بعدى سوره به داستان مهمان شدن فرشتگان بر ابراهیم و بشارت تولد فرزند به وى مى‌پردازد (آیات 24ـ30) و به اجمال به داستان گسیل‌کردن موسى به‌سوى فرعون و ماجراى قوم لوط، عاد، ثمود و قوم نوح و کفرورزى این اقوام و وقوع عذاب الهى بر آنان اشاره مى‌کند (آیات 31ـ46). در بخش پایانى سوره (آیات 47 به بعد)، بار دیگر با اشاره به نشانه‌هاى قدرت خدا در جهان، بازگشت به سوى خدا و شتافتن به درگاه او (فَفِرّوا اِلى‌اللّه) و نفى شرک خواسته شده‌است. این سوره همچنین با توجه به شباهت مقابله منکران پیامبر اکرم با رفتار اقوام پیشین در مواجهه با پیامبران، به نکوهش این منکران پرداخته‌است. آیه پایانى سوره، که شامل هشدار به منکران رستاخیز است، با مضامین نخستین آیات آن تناسب فراوان دارد (فخررازى، ج 28، ص 166؛ دروزه، ج 5، ص 44). موضوع آیه 47، که از نظر مضمونى به آیات 20 تا 23 عطف شده، ساخته شدن آسمان با قدرت و براى نعمت است. بر این اساس، در تفاسیر، عبارت «وَ اِنّالَموسِعون»، هم به قدرت خدا در خلق آسمانهایى دیگر نظیر آسمان دنیا و هم به‌رزق بخشیدن به خلق و فزونى دادن آن تفسیر شده‌است. همچنین مقصود از این آیه را وسعت و گستردگى فراوان آسمان در مقایسه با زمین دانسته‌اند (← طوسى؛ فخررازى؛ قرطبى، ذیل آیه). در دوران جدید و شناخت بیشتر از مسائل کیهانى، برخى از محققان براى این تعبیر قرآنى معنایى عام در نظر گرفته و از جمله آن را بر دستاوردهاى کیهان‌شناختى درباره انبساط و گسترش جهان تطبیق داده‌اند (← بوکاى، ص 225ـ226؛ یوسف حاج احمد، ص 382ـ384؛ رضایى‌اصفهانى، ج 1، ص 145ـ148؛ نیز ← طباطبائى، ذیل آیه).از دیگر آیات مشهور سوره ذاریات، آیه پنجاه و ششم آن (وَ ما خَلَقتُاْلجِنَّ وَ الاِنْسَ إِلّالِیَعبُدُونِ) است. در این آیه، غایت مطلوب از خلقت جنّیان و آدمیان را ــکه ویژگى اصلى آنها قدرت و اختیار و عقل و به تبَع آن تکلیف است ــ عبادت خدا بیان مى‌کند، با این ملاحظه دقیق که این آفریدگان عبادتگر او باشند (لیعبدونِ)؛ در واقع، این عبادتْ کمالى است براى آفریدگان و آنان را برخوردار از رحمت و مغفرت الهى و خلوص و معرفت مى‌کند (براى تفصیل ← طباطبائى، ذیل آیه). این عبادت به بزرگ داشتن مقام الهى، شفقت به خلق او و نیز، با استناد به‌حدیثى قدسى، شناخت وى تفسیر شده‌است (فخررازى، ذیل آیه). در حدیثى از امام‌صادق علیه‌السلام در مقام جمع میان این آیه و آیه 119 سوره هود که غایت خلقت را رحمت دانسته، بیان شده‌است که خداوند مردم را به عبادت امر کرده تا با این عبادت مستوجب رحمت او گردند و خدا بر ایشان رحمت ورزد (ابن‌بابویه، 1385ـ1389، ج1، ص13؛ مجلسى، ج5، ص314). به گفته طباطبائى (ذیل آیه، بحث روایى)، طبق این حدیث، غرض اعلى از آفرینش، رحمت آوردن بر آفریدگان از راه عبادت ورزیدن است و این رحمت همان سعادتِ برآمده از دل معرفت است که خود حاصل عبادت بوده‌است. وى (همانجا) توضیح داده که تعبیر نسخ در این حدیث و بسیارى احادیث دیگر، به معناى بیان و رفع ابهام است (نیز ← همان، ذیل بقره: 106).در روایات شأن نزول چنین آمده‌است که به دنبال نزول آیه 54 ذاریات، که پیامبر را به روگردانى از کافران و رها کردن آنان فرامى‌خواند، اصحاب آن حضرت در انتظار فرود آمدن عذاب بودند که آیه بعدى نازل شد و در آن پیامبر مأمور به تذکر دادن به بندگان گردید و اصحاب آرامش یافتند (طبرى، ذیل آیه). در احادیث این واقعه یکى از مصادیق بداء* دانسته شده‌است (← صفّار قمى، ص 130؛ ابن‌بابویه، 1357ش، ص 443).درباره وجه تناسب این سوره با سوره پیشین آن (سوره ق)، از ذکر رستاخیز در پایان سوره ق و سوگند به راستین بودن آن در آغاز سوره ذاریات سخن گفته‌اند (← طبرسى، ج 9، ص 252؛ سیوطى، ص 133). مناسبت این سوره با سوره بعدى آن (سوره طور) نیز یاد کردِ متقین در بخشهاى نخستین هر دو سوره (ذاریات: 15ـ19؛ طور: 17ـ20) و پرداختن به کافران در بخش پایانى هر دو سوره (ذاریات: 59ـ60؛ طور: 45ـ47) دانسته شده‌است (سیوطى، ص 124).در روایتى، قرائت سوره ذاریات براى بهبود معیشت و وسعت رزق توصیه شده‌است (← ابن‌بابویه، 1368ش، ص 115). این روایت را مى‌توان با آیات 22 و 58 این سوره، که به رزاقیت خدا توجه داده‌است، مرتبط دانست (براى دیگر روایات در فضیلت قرائت سوره ذاریات ← طبرسى، همانجا).در تداول عامه فارسى‌زبانان، والذاریات (یا به اشتباه والزاریات ← جمال‌زاده، ذیل «والزاریات») به عنوان مَثَل، در اشاره به اوضاع ناخوشایند یا رسیدن مصیبت و ناگوارى یا به زحمتِ بسیار افتادن، به کار مى‌رود، که البته با معناى اصلى آن بى‌ارتباط‌است (درباره‌سبب‌کاربرد این‌تعبیر ← شادمان، ص146؛ پرتوى آملى، ج2، ص1053ـ1054؛ جمال‌زاده، همانجا).منابع : علاوه بر قرآن؛ محمودبن عبداللّه آلوسى، روح‌المعانى، بیروت: داراحیاء التراث‌العربى، ]بى‌تا.[؛ ابن‌بابویه، التوحید، چاپ هاشم حسینى‌طهرانى، قم ?]1357ش[، همو، ثواب‌الاعمال و عقاب الاعمال، قم 1368ش؛ همو، علل‌الشرایع، نجف 1385ـ1386، چاپ افست قم ]بى‌تا.[؛ ابن‌جزرى، النشر فى القراءات العشر، چاپ على‌محمد ضباع، مصر ?] 1940[؛ چاپ افست تهران ]بى‌تا.[؛ ابن‌عاشور (محمدطاهربن محمد)، تفسیر التحریر و التنویر، تونس 1984؛ ابن‌مهران، المبسوط فى القراءات العشر، چاپ سبیع حمزه حاکمى، دمشق ?]1401/ 1980[؛ ابن‌ندیم؛ موریس بوکاى، مقایسه‌اى میان تورات، انجیل، قرآن و علم، ترجمه ذبیح‌اللّه دبیر، ]تهران [1368ش؛ مهدى پرتوى آملى، ریشه‌هاى تاریخى امثال و حکم، تهران 1369ش؛ محمدعلى جمال‌زاده، فرهنگ لغات عامیانه، چاپ محمدجعفر محجوب، تهران ]1342ش[؛ عثمان‌بن سعید دانى، کتاب التیسیر فى‌القراءات السبع، چاپ اوتو پرتسل، استانبول 1930؛ محمدعزة دروزه، التفسیرالحدیث: ترتیب السور حسب النزول، بیروت 1421/2000؛ محمود رامیار، تاریخ قرآن، تهران 1362ش؛ محمدعلى رضایى اصفهانى، پژوهشى در اعجاز علمى قرآن، رشت 1380ش؛ سیدقطب، فى ظلال القرآن، بیروت 1386/ 1967؛ عبدالرحمان‌بن ابى‌بکر سیوطى، تناسق الدرر فى تناسب السور، چاپ عبداللّه محمد درویش، بیروت 1408/ 1987؛ فخرالدین شادمان، «صورت و معنى»، یغما، سال 12، ش 4 (تیر 1338)؛ محمدبن حسن صفّارقمى، بصائرالدرجات فى فضائل آل محمد«ص»، چاپ محسن کوچه‌باغى تبریزى، قم 1404؛ طباطبائى؛ طبرسى؛ طبرى، جامع؛ طوسى؛ محمدبن عمر فخررازى، التفسیر الکبیر، او، مفاتیح‌الغیب، بیروت 1421/2000؛ محمدبن‌یعقوب فیروزآبادى، بصائر ذوى التمییز فى لطائف الکتاب‌العزیز، ج 1، چاپ محمدعلى نجار، قاهره 1406/1986؛ محمدبن‌احمد قرطبى، الجامع‌لاحکام القرآن، بیروت 1405/1985؛ على‌بن ابراهیم قمى، تفسیرالقمى، چاپ طیب موسوى جزائرى، نجف 1387، چاپ افست قم ]بى‌تا.[؛ مجلسى؛ مقدمتان فى علوم‌القرآن، چاپ آرتور جفرى و عبداللّه اسماعیل صاوى، قاهره: مکتبة‌الخانجى، 1392/1972؛ یوسف حاج‌احمد، موسوعة الاعجاز العلمى فى القرآن الکریم والسنة المطهرة، دمشق 1424/ 2003.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

نرگس پروازی ایزدی و سعید زعفرانی زاده

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 18
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده