ذاتی سلیمان
معرف
شاعر صوفى عثمانى در نیمه نخست قرن دوازدهم
متن
ذاتى، سلیمان، شاعر صوفى عثمانى در نیمه نخست قرن دوازدهم. ذاتى در 1095 در گلیبولى زاده شد (احمد بادى‌افندى، ج 3، ص 109). اگرچه در سجلّ عثمانى (ثریا، ج 2، ص 342) و هدیة‌العارفین (بغدادى، ج 1، ستون 403) اهل بورسه و در برخى منابع اهل کِشان (← سامى، ذیل مادّه؛ شمشک ، ص 23، پانویس 3) دانسته شده، اما به گفته خودش در مقدمه مفتاح‌المسائل، اهل گلیبولى بوده‌است (← بروسه‌لى، ج 1، ص 72؛ شمشک، ص 23).ذاتى از مشایخ شاخه حقّیه طریقت جَلْوَتیه* و از خلفاى اسماعیل حقى بُروسَوى* (متوفى 1137) است (← سامى، همانجا؛ د.ا.د.ترک، ذیل «جلوتیه»؛ شمشک، ص 24). بروسوى او را پس از به پایان بردن مراحل سیروسلوک، در 1135 به‌عنوان خلیفه به گلیبولى فرستاد (وصاف ، ج 3، ص94؛ شمشک، ص28). بعد از دو سال و درپى درگذشت شیخ، به کشان رفت و با تأسیس خانقاهى در آنجا ساکن شد و در آنجا تا پایان عمر به تبلیغ طریقت خویش پرداخت. ذاتى در 2 محرّم 1151 درگذشت (بروسه‌لى، همانجا؛ شمشک، ص 31ـ 33؛ قس احمد بادى‌افندى، ج 3، ص 109ـ110، که تاریخ درگذشت وى را 2 جمادى‌الاولى 1175 ذکر کرده‌است). حسین شاهى‌افندى (پسرش)، على ثنایى‌افندى، مصطفى‌افندى، احمد فخرالدین‌افندى و سیدابوبکرافندى از خلفاى ذاتى بوده‌اند (وصاف، ج 3، ص 96؛ شمشک، ص 31؛ د.ا.ترک، ذیل مادّه).آثار ذاتى عبارت‌اند از: 1) دیوان، که در آخرین سال زندگى ذاتى به پایان رسیده‌است. زبان این اثر ساده و متشکل از اشعار دینى و عرفانى است (د.ا.ترک، همانجا؛ >دایرة‌المعارف زبان و ادبیات ترکى< ، ذیل مادّه).دو نسخه از این اثر در کتابخانه سلیمانیه (بخش حالت‌افندى، ش 6/245 و بخش هاشم‌پاشا، ش 92؛ شمشک، ص 35) موجود است. این دیوان در سالهاى 1257 و 1289 به‌همراه سوانح‌النوادر در استانبول چاپ شده‌است (د.ا.ترک، همانجا). محمد ارسلان نیز آن را به‌همراه سوانح‌النوادر فى معرفة‌العناصر در سیواس به سال 1373ش/ 1994 به‌چاپ رسانده‌است (شمشک، ص 35 و پانویس 1؛ د.ا.ترک، همانجا).2) سوانح‌النوادر فى معرفة‌العناصر (مجمع‌العناصر و منبع‌السرائر)، به نظم که ذاتى در آن عناصر اربعه را از منظر عرفانى بررسى کرده‌است. او سپس به ذکر مطالبى درباره اسرار خاک، ظهور موجودات، تطبیق عالم صغیر بر عالم کبیر، نصیحت درباره شناخت نفس، طبیعت انسان و شناخت طبیعت عناصر پرداخته‌است. نسخه‌هایى از این اثر در کتابخانه‌هاى سلیمانیه، دانشکده الهیات دانشگاه مرمره، کتابخانه شهردارى استانبول و کتابخانه سرمد چیفتر موجود است (د.ا.ترک، همانجا؛ شمشک، ص 36ـ37).3) مفتاح‌المسائل و مصباح‌المهائل. ذاتى در این اثر به بیست مسئله مختلف در موضوعاتى چون آخرت، لوح محفوظ، مقدرات، حدیث قدسى، خلقت و معانى برخى آیات پاسخ داده‌است. دو نسخه از این اثر در کتابخانه سلیمانیه (بخش هاشم‌پاشا، ش 29 و بخش حاجى‌محمودافندى، ش 2819) موجود است (د.ا.ترک، همانجا؛ شمشک، ص 42). آسومان اوماى آن را به‌عنوان پایان‌نامه کارشناسى‌ارشد تصحیح کرده‌است (د.ا.ترک، همانجا).4) شرح قصیده فریده لاسماعیل حقى. ذاتى در این اثر قصیده‌اى عرفانى از مرشد خود را شرح داده و درباره او و کراماتش نیز سخن گفته‌است (د.ا.ترک، همانجا). دو نسخه از این اثر در کتابخانه سلیمانیه موجود است (بخش هاشم‌پاشا، ش 35 و بخش حاجى‌محمودافندى، ش 6/2746؛ براى اطلاع از سایر نسخه‌هاى خطى ← شمشک، ص 44ـ45).5) شرح معماى نقشى ترجمه حضرت ذاتى. ذاتى در این اثر، معماى منظوم نُه بیتى شاعر صوفى‌مسلک ترک، نقش آق‌کرمانى (متوفى 1065)، را شرح داده و به موضوعاتى چون الهام و حقیقت محمدیه پرداخته‌است. نسخه‌اى از آن در کتابخانه حاجى‌سلیم‌آقا (بخش هدایى‌افندى، ش 592) و نسخه‌اى دیگر در کتابخانه نجیب‌پاشا (ش 4/391) موجود است (همان، ص 45ـ46).6) رساله فى مبدأ انسان. ذاتى در این اثر درباره خلقت انسان، مرشد کامل، حقیقت محمدیه و روح بحث کرده‌است. تنها نسخه آن در کتابخانه ملى ازمیر (ش 3/1443) موجود است (همان، ص 46ـ47).7) شرح منظومه گلشن وحدت شاهدى ابراهیم‌دده (متوفى 957). ذاتى پیش از اتمام این شرح درگذشت و بعدها فخرى احمدافندى (متوفى 1214) آن را تمام کرد. نسخه‌اى از آن در کتابخانه حاجى سلیم‌آقا (بخش هدایى‌افندى، ش 4/1254) موجود است (وصاف، ج 3، ص 93ـ94؛ د.ا.ترک، همانجا؛ اصلان ، ص 128).منابع : احمد بادى‌افندى، ریاض بلده ادرنه، نسخه خطى کتابخانه دولتى بایزید، ش 10393؛ محمدطاهر بروسه‌لى، عثمانلى مؤلفلرى، استانبول 1333ـ1342؛ اسماعیل بغدادى، هدیة‌العارفین، ج 1، در حاجى‌خلیفه، ج 5؛ محمد ثریا، سجل عثمانى، استانبول 1308ـ1315/ 1890ـ1897، چاپ افست انگلستان 1971؛ شمس‌الدین‌بن خالد سامى، قاموس الاعلام، چاپ مهران، استانبول 1306ـ1316/ 1889ـ 1898؛(zeyir Aslan, "Fahr(( Ahmed ve( athiye( erhi", Turkish Studies, vol.3, no.4 (Summer 2008); I(A, s.v. "Za(t((, Za(t(( (S(leyman)" (by M. Kanar); Selami( im(ek, "Ke(an'lS(leyman Za(t( ve XVIII. asrda Celvet(lik", doctoral thesis of theology, Atat(rk (niversitesi Sosyal Bilimler Enstit(s(, 2005; T(rk dili ve edebiyat ansiklopedisi, I(stanbul: Derga(h Yay(nlar(, 1976-1998, s.v. "Zati S(leyman Efendi"; TDVI(A, s.v. "Celvetiyye" (by Hasan K(mil Y(lmaz); Osma(nza(de H(seyin Vassa(f, Sef(ne-i evliya(, ed. Mehmet Akku( and Ali Y(lmaz, I(stanbul 2006.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

علیرضا مقدم

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 18
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده