ذاتی
معرف
تخلص عوض‌چلبى، شاعر دیوانى عثمانى در قرن دهم
متن
ذاتى، تخلص عوض‌چلبى، شاعر دیوانى عثمانى در قرن دهم. او در 876 در شهر بالیکسیر* از توابع ولایت قره‌سىبه‌دنیا آمد (عاشق‌چلبى، گ 277ر؛ مصطفى عالى‌افندى، گ 400ر). درباره نام شاعر در منابع روایات مختلفى موجود است. سهى‌بیگ (ص 264) و لطیفى (ص 156) نام او را بخشى ذکر کرده‌اند. عاشق‌چلبى (گ 277پ) به نقل از دیگران گفته که نامش صاتلمش بوده که در نتیجه تحریف به‌صورت صاتى درآمده‌است و ذاتى با شروع شعرسرایى آن را به ذاتى تغییر داده و به عنوان تخلص خود برگزیده‌است. بااین‌حال مى‌افزاید که خود از ذاتى شنیده‌است که نام وى عوض بوده که به حساب ابجد با سال تولدش انطباق پیدا مى‌کند (نیز ← قنالى‌زاده، ج 1، ص 382).ذاتى در سالهاى جوانى، در بالیکسیر با کفش‌دوزى امرار معاش مى‌کرد و شعر نیز مى‌سرود (همانجا). با توجه به اشارات او در لطایف (← ادامه مقاله)، در شهرهاى بورسه، ازنیق، اَدرنه و مَغْنیسا هم حضور داشته‌است؛ اما معلوم نیست که در این شهرها از چه راهى امرارمعاش مى‌کرده‌است (د.ا.ترک، ذیل مادّه). ذاتى در زمان حکومت بایزید دوم (حک : 886ـ918) به استانبول مهاجرت کرد و درصدد برآمد تا قاضى شود، اما به سبب ضعف شنوایى از این کار صرف‌نظر کرد (معلم ناجى ، ص 199).ذاتى مدتى به تحصیل صرف‌ونحو پرداخت و هم‌زمان علم رَمْل را نیز فراگرفت (لطیفى، ص 263؛ ذاتى ، 1967، ج 1، مقدمه تارلان ، ص 18) و در دکانى در حیاط مسجد سلطان‌بایزید به رمالى پرداخت (قنالى‌زاده، ج 1، ص 385). این دکان در حکم انجمن ادبى بود و شاعران جوان نیز در این مکان اشعار خود را براى تصحیح به ذاتى نشان مى‌دادند (معلم ناجى، همانجا). البته گاهى ذاتى معانى تازه را از این اشعار اخذ مى‌کرد و در اشعار خود به‌کار مى‌برد و هدف از این کار را جلوگیرى از نابودى این معانى مى‌دانست. باوجود این، تصاحب بیت یا غزلى از خود را برنمى‌تافت (ذاتى، 1967، ج 1، همان مقدمه، ص20).ذاتى بعد از آنکه با مسیحى (متوفى 918) کاتب دیوان خادم على‌پاشا آشنا شد، در حمایت پاشا قرار گرفت و با نشان‌دادن قابلیتهاى شاعرى خود به شهرت رسید (د.ا.ترک، همانجا). او به توصیه على‌پاشا هر سال براى پادشاه حداقل سه قصیده در اعیاد نوروز، فطر و قربان مى‌سرود و جوایزى دریافت مى‌کرد (ذاتى، 1993، مقدمه آق و آق‌قایا ، ص 17).ذاتى علاوه‌بر حضور در مجالس على‌پاشا، با دیگر بزرگان حکومتى مانند قاضى عسکر مؤیدزاده، عبدالرحمان‌بن على و نشانجى جعفرچلبى ]تاجى‌زاده[ هم مصاحبت داشت که از او حمایت مى‌کردند. با کشته‌شدن على‌پاشا و عزل مؤیدزاده و تاجى‌زاده در اواخر دوران حکومت بایزید دوم، ذاتى حامیان خود را از دست داد (مصطفى عالى‌افندى، گ 400ر؛ د.ا.ترک، همانجا؛ سرداراوغلو ، ص 38).با برتخت‌نشستن سلیم اول (حک : 918ـ926)، ذاتى «جلوسیه»اى به او تقدیم کرد و در برابر آن درآمدهاى دو روستا را دریافت کرد (عاشق‌چلبى، گ 281ر؛ مصطفى عالى‌افندى، گ 400پ). او در دوره پادشاهى سلیمان قانونى (حکـ : 926ـ974) نیز صله و مقررى سالانه دریافت مى‌کرد، اما در زمان صدارت ابراهیم‌پاشا به سبب ناخشنودى وزیر از او و القائات محمدبیگ خیالى*، جایزه‌اى دریافت نکرد (د.ا.ترک، همانجا) و در اواخر عمر با رمالى و سرودن قصاید و غزلیات براى افراد مختلف گذران زندگى مى‌کرد (عاشق‌چلبى، گ 279پ؛ د.ا.ترک، همانجا).ذاتى در رمضان 953 درگذشت. بسیارى از شاعران معاصرش براى‌درگذشت وى مادّه‌تاریخ ساخته‌اند (عاشق‌چلبى،گ282پ). عاشق‌چلبى تمام مادّه‌تاریخهاى سروده‌شده را همراه با سروده خود در مسدسى گرد آورده‌است (د.ا.ترک، همانجا).ذاتى به سبب ضعف شنوایى و تنگدستى نتوانست به جایگاهى که لایق آن بود دست یابد (لطیفى، ص 157گ). بسیارى از تذکره‌نویسان قرن دهم، ازجمله لطیفى (ص 479ـ480) و پیرمحمد عاشق‌چلبى (گ 277رـ300ر) وى را ستوده‌اند. لطیفى (ص 156) وى را بعد از نجاتى‌بیگ*، استاد شعراى روم خوانده‌است. حتى باقى*، از شاعران بزرگ قرن دهم، اشعار خود را در مجلس او مى‌خواند و مورد تقدیر و نقد وى قرار مى‌گرفت (د.ا.ترک، همانجا).ذاتى شاعرى خوش‌صحبت، نکته‌دان و حاضرجواب بود (شن‌ترک و قارتال ، ص 267). لطیفى (ص 157) وى را با القابى چون خلاق معانى و حَسّان ثانى ستوده‌است. با آنکه تحصیلات علمى نداشت و تنها کمى فارسى مى‌دانست، در سرودن اشعار نغز و پدیدآوردن معانى غریب و عبارتهاى سلیس استاد بود (عاشق‌چلبى، گ 277پ ـ 278ر).ذاتى با کاربرد پیوسته و استادانه مَثَلها و اصطلاحات و تعابیر عامیانه در اشعار خود، زبان شعرى‌اش را به زبان عامه نزدیک ساخته‌است (سرداراوغلو، ص 47). اشعار عاشقانه و رندانه او (شن‌ترک و قارتال، همانجا)، بازتاب‌دهنده حیات اجتماعى پربار هستند (ذاتى، 1993، همان مقدمه، ص20).ذاتى در بین شاعران کلاسیک عثمانى، از شاعرانى است که بیشترین شعرها را سروده‌اند. او در سرودن شعر وسواس نداشت، ازاین‌رو در میان اشعار زیبا و ارزشمندش، اشعار ضعیفى نیز پیدا مى‌شود. او از احمدپاشا بروسه‌لى* و نجاتى‌بیگ (از شاعران قرن نهم) متأثر شده و بر شاعرانى مانند فغانى*، محمدبیگ خیالى، هلاکى، باقى، مصطفى جنانى*، اصولى، حیرتى، انورى و جلیلى تأثیر گذارده‌است (شن‌ترک و قارتال، همانجا).آثار. سهى‌بیگ (ص 264) و لطیفى (ص 156) تعداد غزلهاى شاعر را سه‌هزار و قصاید وى را حدود پانصد بیت ذکر کرده‌اند. بااین‌حال، قنالى‌زاده (ج 1، ص 383) این تعداد را بیش از 600،1 غزل و بیش از 400 قصیده و عاشق‌چلبى (گ 278ر) نیز حدود 600،1 تا 700،1 غزل و بیش از 500 قصیده دانسته‌است. همچنین لطیفى (همانجا) رباعیات و قطعات وى را هزار قطعه ذکر کرده‌است.على نهاد تارلان حدود هزار غزل شاعر را با نام دیوان ذاتى در دو جلد (استانبول 1967 و 1970) چاپ کرده‌است. محمدعلى تان‌یرى و محمد چاووش‌اوغلو نیز جلد سوم دیوان را منتشر کرده‌اند (استانبول 1987). شمار غزلهاى ذاتى در این سه مجلد 1825 غزل است (شن‌ترک و قارتال، همانجا). جوشقون آق و محمد آق‌قایا نیز گزیده‌اى از غزلیات ذاتى را منتشر کرده‌اند (بالیکسیر 1993).اثر دیگر ذاتى، مثنوى شمع و پروانه، در بحر هزج سروده شده و داراى پنج‌هزار بیت است (قنالى‌زاده، همانجا). سهى‌بیگ (همانجا) تعداد ابیات آن را دوازده هزار بیت ذکر کرده‌است.لطایف، کتاب دیگر ذاتى، حاوى مطالب آموزنده‌اى از مناسبات ذاتى با برخى بزرگان و شاعران آن دوره و نیز معرفى بعضى صاحبان مشاغل است. محمد چاووش‌اوغلو آن را در دو بخش در استانبول (1970 و 1977) به‌چاپ رسانده‌است (شن‌ترک و قارتال، ص 267ـ268؛ د.ا.ترک، همانجا).شهرانگیز ادرنه، اثرى است که ذاتى در آن به شهر ادرنه و زیبارویان آن در زمان بایزید دوم پرداخته‌است (د.ا.ترک، همانجا).علاوه‌بر این آثار، در تذکره‌ها از آثار دیگر ذاتى مانند مثنوى احمد و محمود، سیر نبى، کتاب مولود و فرخ‌نامه و فال قرآن و برخى رسائل منظوم سخن رفته‌است (براى نمونه ← لطیفى، ص 156ـ157؛ قنالى‌زاده؛ عاشق‌چلبى، همانجاها) که این آثار امروزه دردست نیستند (د.ا.ترک، همانجا).منابع : محمد عاشق‌چلبى، مشاعرالشعراء: عاشق‌چلبى تذکره‌سى، چاپ گ. م. مردیت ـ اوئنز، لندن 1971؛ حسن قنالى‌زاده، تذکرة‌الشعرا، چاپ ابراهیم قُتلُق، آنکارا 1978ـ1981؛ لطیفى، تذکره لطیفى، چاپ احمد جودت، استانبول 1314؛ مصطفى عالى‌افندى، کنه‌الاخبار، ج 1، آنکارا 2009؛I(A, s.v. "Z(t(" (by Mehmed (avu(og(lu); Muallim Naci, Osmanl( airleri, ed. Cem(l Kurnaz, Ankara 1986; Seh( [Cambridge] 1978; Ahmet Kut, G(nay ed. bihi(t, He(t Beg, Atilla( ent(rk and Ahmet Kartal, (niversiteler i(in eski T(rk edebiyat tarihi, I(stanbul 2004; Vildan Serdaroglu, Sosyal hayat(gnda Z(t( divan, I(stanbul 2006; Ivaz (elebi Zati, Z(t( divan, vol.1, ed. Ali Nihad Tarlan, I(stanbul 1967; idem, Zati divanndan se(me gazeller, ed. Co(kun Ak and Mehmet Akkaya, Bal(kesir 1993.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

یاسمین آک کوش

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 18
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده