ذات الریه
معرف
التهاب بافت ریه براثر عوامل متنوعى چون باکتریها، قارچها، ویروسها و انگلها
متن
ذات‌الرّیه، التهاب بافت ریه براثر عوامل متنوعى چون باکتریها، قارچها، ویروسها و انگلها. ذات‌الریه ، در طب سنّتى دوره اسلامى، به ورم حارّ در ریه شناخته مى‌شد و آن را ناشى از خون و صفرا (که بالذات حارّند)، یا بلغم شور و متعفن یا سوداى متعفن (که بالعرض حارّند) مى‌دانستند. بنابراین اورام بارد (سرد) بلغمى و سوداوىِ ریه، که در آنها عفونت و سُخونَت (گرمى) وجود ندارد، ذات‌الرّیه به‌شمار نمى‌آمدند و اصطلاحآ آنها را ورم رِخو (سست) و صُلب (سخت) مى‌نامیدند (← اخوینى بخارى، ص 333، به نقل از بقراط؛ رازى، 1374ـ1393، ج 4، ص 114، به نقل از بولس؛ مجوسى، ج 1، ص 353؛ ابن‌سینا، ج 2، کتاب 3، ص 1174ـ1175؛ جرجانى، ص 409ـ410؛ شیرازى، ص 748ـ750).پزشکان دوره اسلامى در باب تأثیر اخلاط در ایجاد ذات‌الریه آراى مختلف و گاه متناقضى داشته‌اند. به عقیده برخى، ذات‌الریه از تجمع نابجاى هر خلطى به‌وجود مى‌آید. برخى نیز علت بیمارى را ناشى از بیماریهاى دیگر چون حُمْره (ورم صفراوى یا سرخ باد؛ ← طبیب هروى، ذیل «الحُمرة»)، ذات‌الجَنب*، ریزش نَزله (ترشحاتى که از پشت حلق به پایین مى‌ریزد) سرد و گرم از سر به ریه، بازشدن خوانیق (جمع خناق، در اینجا احتمالا گلودرد چرکى) و فروریختن آن به ریه و ایجاد آماس مى‌دانستند (رازى، 1374ـ1393، ج 4، ص 103، 124، 188ـ189؛ ابن‌سینا، ج 2، کتاب 3، ص 1175؛ جرجانى، ص 409). به گفته ابن‌بیطار (متوفى 646؛ ج 4، ص 671)، نوشیدن آبهاى راکد نیز موجب این بیمارى مى‌شود.برخى انواع مختلفى براى آن قائل بودند، ازجمله احمدبن محمد طبرى (طبیب، طبیعى‌دان و فیلسوف ایرانى سده چهارم؛ قسم 2، ص 184) که برحسب عامل ایجادکننده بیمارى، آن را به پنج دسته تقسیم کرده و فایده این تقسیم‌بندى را سهولت در درمان دانسته‌است.ابن‌سینا (ج 2، کتاب 3، ص 1174) جزئیات فراوانى را از این بیمارى ذکر کرده ولى اوصاف جرجانى روشمندتر است. جرجانى (ص410) ده علامت براى ذات‌الریه ذکر کرده‌است که با مقایسه آنها با سبب‌شناسى علمى معاصر، موارد مشابهى یافت مى‌شود، ازجمله تب، تنگى نفس، سرفه، و خلط (← رازى، 1374ـ1393، ج 4، ص 100، 104، 120، 127ـ128 و نقل گزارش جالینوس؛ مجوسى، همانجا؛ ابن‌سینا، ج 2، کتاب 3، ص 1174ـ1175؛ براى آگاهى از علایم آن در پزشکى جدید ← هریسون ، ج 2، ص 1620). به گفته بقراط (1417، ص 25)، شیوع بیمارى در زمستان بیشتر است و افرادى که دهانه رگهاى آنان در قسمتهاى تحتانى بدن باز است در برابر این بیمارى مصونیت نسبى دارند (همو، 1971، ص33، متن عربى).علایم ذات‌الریه و ذات‌الجنب بسیار شبیه یکدیگر است و الگوى درد، نبض، کیفیت تنفس و وجود سرفه را از معیارهاى تشخیص افتراقى این دو بیمارى از یکدیگر مى‌دانستند (← رازى، 1398، ص 125؛ همو، 1374ـ1393، ج 4، ص 112).نشانه‌هایى دالّ بر بهبود یا وخامت بیمارى ذکر شده‌است، براى نمونه به نقل از بقراط و جالینوس، اگر خُراج (ورمِ غالبآ چرکى) در پستانها و ساق پا دیده شود و نواصیر (زخمهاى چرکى) باز شوند، بیمار خلاصى مى‌یابد (← رازى، 1374ـ 1393، ج 4، ص 100، 102، 246؛ ابن‌سینا، ج 2، کتاب 3، ص 1175؛ جرجانى، همانجا) یا به نقل از بقراط، شکم‌روش در بیمارى علامت بدى است (← رازى، 1374ـ 1393، ج 4، ص 185؛ نیز ← ناظم جهان، ج 2، ص 196).در مورد ذات‌الریه صلب، جرجانى (همانجا)، به نقل از بولُس اجانیطى (پزشک و مؤلف یونانى سده اول/ هفتم) از جالینوس و اسکندر ]تِرالسى؟[، مى‌نویسد که بیمارانى را دیده بودند که به هنگام سرفه، سه یا چهار سنگ از سینه آنها خارج شده بود.شدت بیمارى و مهلک‌بودن آن را روزهاى سوم تا هفتم مى‌دانستند. درصورت زنده‌ماندن بیمار، ممکن بود ذات‌الریه تحلیل رود و بیمار بهبود یابد، یا چرکین شود (که دراین‌صورت درمان سل در مورد آن به‌کار مى‌رفت؛ اخوینى بخارى، ص 334؛ ابن‌سینا، ج2، کتاب3، ص1187ـ1189) یا صلب گردد (ابن‌سینا، ج2، کتاب3، ص 1174ـ1175؛ جرجانى، همانجا؛ ناظم جهان، ج 2، ص 195ـ196). همچنین ممکن بود بیمارى به سمت مغز پیش رود و قَرانیطُس (در اصل، فرانیطس ، به معناى التهاب گرم در مغز) ایجاد شود (← رازى، 1374ـ1393، ج 4، ص 103؛ ابن‌سینا، ج 2، کتاب 3، ص 1174). پیشروى بیمارى به سمت قلب (دل) خفقان (طپش قلب) و غش در پى داشت (جرجانى، همانجا). به گفته بقراط، اگر ذات‌الریه چرکى در چهل روز پاک نگردد، به سل بدل مى‌شود (← مجوسى، ج 1، ص 355).در طب سنّتى، درمان ذات‌الریه دشوار و احتمال بهبود بیمار اندک بود. بنابه باور، خلط تجمع‌یافته باید ابتدا پخته، سپس گشاده و دفع مى‌گشت. براى گشاده‌شدن از انواع ضَمادها (داروهایى که مستقیم بر موضع مى‌نهادند)، لَعوق (داروهاى لیسیدنى)، حبها، نوشیدنیها، بخوردادن و برخى تمهیدات دیگر بهره مى‌جستند (جرجانى، ص 411ـ412).اگر بیمار بنیه خوبى داشت، بیمارى پس از خناق یا نزله عارض مى‌شد، پرخونى (امتلا) دیده مى‌شد، یا بیمارى براثر آماس خونى بود، بیمار را فصد مى‌کردند؛ ولى اگر بیمارى پس از ذات‌الجنب به‌وجود مى‌آمد یا بیمار کم‌بنیه بود، فصد انجام نمى‌شد (اخوینى بخارى، ص 333؛ جرجانى، همانجاها؛ براى اطلاع از جزئیات درمانها، داروها و غذاهاى مخصوص بیمار ← على‌بن سهل طبرى، ص 230ـ231؛ مجوسى، ج 2، ص 317ـ 318؛ جرجانى، ص 411؛ انطاکى، ص 132ـ133؛ ناظم جهان، ج 2، ص 197ـ200).منابع : ابن‌بیطار؛ ابن‌سینا؛ ربیع‌بن احمد اخوینى بخارى، هدایة‌المتعلمین فى الطب، چاپ جلال متینى، مشهد 1344ش؛ داوودبن عمر انطاکى، بـُغیة‌المحتاج فى‌المجرَّب من‌العِلاج، دمشق: الاولى، ]بى‌تا.[؛ بقراط، الفصول الابقراطیة فى الاصول الطبیة، ]ترجمها[ بالعبارة العربیة حنین‌بن اسحاق، چاپ جان تیتلر، چاپ سنگى کلکته 1832، در الطب السلامى، ج 94، چاپ افست فرانکفورت: معهد تاریخ‌العلوم العربیة و الاسلامیة، 1417/1997؛ اسماعیل‌بن حسین (حسن) جرجانى، ذخیره خوارزمشاهى، چاپ عکسى از نسخه‌اى خطى، چاپ على‌اکبر سعیدى سیرجانى، تهران 1355ش؛ محمدبن زکریا رازى، کتاب الحاوى فى الطب، حیدرآباد، دکن 1374ـ1393/ 1955ـ1973؛ همو، کتاب ما الفارق أو الفروق، أو، کلام فى‌الفروق بین‌الامراض، چاپ سلمان قطایه، ]حلب[ 1398/1978؛ نورالدین محمدبن عبداللّه شیرازى، طب داراشکوه = علاجات داراشکوه، نسخه خطى کتابخانه مجلس شوراى اسلامى، ش 6226؛ احمدبن محمد طبرى، المعالجات البقراطیة، چاپ عکسى از نسخه خطى کتابخانه ملى ملک، ش 4474، چاپ فؤاد سزگین، فرانکفورت 1410/1990؛ على‌بن سهل طبرى، فردوس‌الحکمة فى‌الطب، چاپ محمدزبیر صدیقى، برلین 1928؛ محمدبن یوسف طبیب هروى، بحرالجواهر، چاپ سنگى تهران 1288؛ على‌بن عباس مجوسى، کامل الصناعة‌الطبیة، ج 1ـ2، بولاق 1294/1877، در الطب الاسلامى، ج 41ـ42، چاپ افست فرانکفورت: معهد تاریخ‌العلوم العربیة و الاسلامیة، 1417/1996؛ محمداعظم ناظم جهان، کتاب اکسیر اعظم، ج 2، چاپ سنگى ]لکهنو[ 1884، چاپ افست تهران: مؤسسه مطالعات تاریخ پزشکى، طب اسلامى و مکمل، 1383ش؛Tinsley Randolph Harrison, Harrison's principles of internal medicine, ed. Antony S. Fauci, et al., New York 2008; Hippocrates, Kita(b Buqratlakh fi'l-a(t, ed. and tr. J. N. Mattock, Cambridge 1971.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محمد صدر

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 18
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده