ذات الرقاع غزوه
معرف
از غزوات پیامبر اکرم صلى‌اللّه علیه‌وآله‌وسلم
متن
ذات‌الرِّقاع، غزوه، از غزوات پیامبر اکرم صلى‌اللّه علیه‌وآله‌وسلم. واقدى (ج1، ص395) و ابن‌سعد (ج 2، ص61)، تاریخ آن را ماه محرّم، در آغاز چهل‌وهفتمین ماه هجرت پیامبر اسلام ذکر کرده‌اند. بلاذرى (ج 1، ص 405) آن را از وقایع سال پنجم هجرى ذکر نموده‌است. طبرى (ج 2، ص 555ـ556)، هرچند قول واقدى را مبنى بر وقوع این جنگ در محرّم سال پنجم نقل کرده، اما خودش تاریخ جنگ را ضمن رویدادهاى سال چهارم آورده و به قول ابن‌اسحاق آن را دو ماه و چند روز پس از جنگ بنى‌نَضیر*، در جمادى‌الاولى دانسته‌است.دلیل آغاز جنگ این بود که مردى براى فروش کالایش از نجد به مدینه آمد. آن مرد مسلمانان را خبر کرد که قبایل اَنمار و ثَعلَبه مردم را در مخالفت با مسلمانان جمع کرده‌اند. وقتى این خبر به پیامبر رسید، در دهم محرّم به همراه چهارصد تن و به گفته‌اى هفتصد یا هشتصد تن از اصحاب خود از مدینه بیرون رفت (واقدى، ج1، ص 395ـ396؛ ابن‌سعد، همانجا؛ ابن‌جوزى، ج 3، ص 215) و از دهکده مَضیق گذشت و به وادى شُقْره رسید. یک روز آنجا توقف کرد و گروههایى از مسلمانان را براى کسب خبر فرستاد. آنان شبانگاه بازگشتند و گفتند با کسى روبه‌رو نشده‌اند. پیامبر همراه اصحاب خود حرکت کرد تا به سرزمین و جایگاه آنان (ذات‌الرّقاع) رسید (واقدى، ج 1، ص 396). بلاذرى (همانجا) دشمن را از قبیله‌هاى بنى‌انماربن بغیض و بنى‌سعدبن ثعلبة‌بن ذبیان دانسته‌است. ابن‌هشام (ج 3، ص 214) و طبرى (ج 2، ص 555) به نقل از ابن‌اسحاق از آنان با عنوان بنى‌محارب و بنى‌ثعلبه از شاخه‌هاى غَطَفان یاد کرده و گفته‌اند که رسول خدا براى نبرد با آنان به نجد رفت. وقتى این قبایل لشکر پیامبر را دیدند، از رویارویى با مسلمانان اجتناب کردند و به بالاى کوهها رفتند (بلاذرى، همانجا). زمانى‌که مسلمانان به جایگاه آنان رسیدند، جز زنان، هیچ‌کس را ندیدند و آنان را اسیر کردند (ابن‌سعد، همانجا).هنگامى‌که مشرکان در کوهها موضع گرفته بودند و بر مسلمانان اشراف داشتند، دو لشکر رویاروى هم قرار گرفته بودند و ترس و وحشت در بین آنان حاکم شد. مسلمانان مى‌ترسیدند که مشرکان ناگاه حمله کنند و مشرکان مى‌ترسیدند که پیامبر آنان را محاصره و نابود کند (واقدى؛ ابن‌هشام، همانجاها). در این جنگ، پیامبر براى اولین بار نماز خوف خواند، زیرا بیم آن مى‌رفت که در هنگام خواندن نماز، مشرکان به آنان حمله کنند (واقدى؛ ابن‌سعد؛ بلاذرى، همانجاها). ابن‌هشام (ج 3، ص 215) سه روایت مشتمل بر سه کیفیت مختلف درباره چگونگى اقامه نماز خوف نقل کرده‌است (قس واقدى، همانجا؛ ابن‌سعد، ج 2، ص 62).با وجود آنکه پیامبراکرم با گروه بزرگى از دشمن روبه‌رو و به آنان نزدیک شد، اما جنگى بین‌آنان صورت‌نگرفت و پس‌از پایان نماز، آن حضرت با همراهان خود به مدینه بازگشت (ابن‌هشام، ج3، ص214؛ ابن‌سعد، ج2، ص61؛ طبرى، ج2، ص556). مدت غیبت ایشان از مدینه، پانزده شب بود (واقدى، ج 1، ص 395؛ ابن‌سعد؛ ابن‌جوزى،همانجاها) و جانشین پیامبراکرم در این‌مدت، ابوذرغفارى و به‌قولى عثمان‌بن عفان بود (واقدى، ج1، ص402؛ ابن‌هشام، همانجا). در همین جنگ، فردى به‌نام غَوْرَث قصد جان پیامبر را کرد و در یک فرصت شمشیر پیامبر را گرفت و او را تهدید به قتل کرد، اما پیامبر فرمود که از وى نمى‌ترسد و خداوند حافظ اوست و آن‌مرد با مشاهده رفتار پیامبر نتوانست پیامبر را بکشد و شمشیرش را پس داد (ابن‌هشام، ج3، ص216؛ طبرى، ج 2، ص 557ـ558؛ قس ابن‌سیدالناس، ج 2، ص 73).درباره نام این غزوه قولهاى مختلف نقل شده‌است که عبارت‌اند از :1) این غزوه نزدیک کوهى روى داد که قسمتهایى از آن به رنگهاى سرخ و سیاه و سپید و شبیه تکه پارچه‌هایى (رقاع) بود (واقدى، ج 1، ص 395؛ بلاذرى، همانجا). 2) مسلمانان در این جنگ پرچمهاى خود را با تکه‌پارچه وصله کردند (ابن‌هشام، ج 3، ص 214). 3) ذات‌الرقاع نام درختى در آن ناحیه بوده‌است (همانجا). 4) شش نفر از اصحاب صفّه پابرهنه بودند و از شدت سختى راه، پاهایشان مجروح شد و تکه‌پارچه‌هایى بر آنها بستند (ابن‌شهرآشوب، ج 1، ص 197؛ ابن‌سیدالناس، ج 2، ص 72). شاید هدف آنان از پاره‌کردن پرچمها، استفاده از پارچه‌ها براى مداواى پاهایشان بوده باشد. 5) به‌نوشته محمدابراهیم آیتى (ص369)، در این غزوه نماز خوف مقرر شد و چون نماز چند پاره شد این غزوه ذات‌الرقاع نام گرفت.نامهاى دیگرى همچون محارب، بنى‌ثعلبه، بنى‌انمار، نماز خوف، اعاجیب براى این غزوه ذکر شده‌است (نُوَیْرى، ج 17، ص 158، پانویس 1). سه نام اول، مرتبط با نام قبایل دشمن و نام نماز خوف به‌سبب اقامه نماز خوف در آن است. نام اعاجیب نیز به دلیل وقایع شگفتى است که در این جنگ رخ داده‌است (← واقدى، ج 1، ص 398ـ402). آیه‌هاى 101 تا 103 سوره نساء درباره نماز خوف و در شأن غزوه ذات‌الرقاع نازل شده‌است (آیتى، ص 395).منابع : محمدابراهیم آیتى، تاریخ پیامبر اسلام، چاپ ابوالقاسم گرجى، تهران 1366ش؛ ابن‌جوزى؛ ابن‌سعد؛ ابن‌سیدالناس، عیون‌الاثر فى فنون المغازى و الشمائل و السیر، ج 2، بیروت 1977؛ ابن‌شهر آشوب، مناقب آل‌ابى‌طالب، چاپ هاشم رسولى‌محلاتى، قم ]بى‌تا.[؛ ابن‌هشام، السیرة‌النبویة، چاپ مصطفى سقا، ابراهیم ابیارى، و عبدالحفیظ شلبى، قاهره 1355/ 1936؛ احمدبن یحیى بلاذرى، انساب‌الاشراف، چاپ محمود فردوس‌عظم، دمشق 1996ـ2000؛ طبرى، تاریخ (بیروت)؛ احمدبن عبدالوهاب نُوَیْرى، نهایة‌الارب فى فنون‌الادب، قاهره ] 1923[ـ1990؛ محمدبن عمر واقدى، کتاب المغازى، چاپ مارسدن جونز، لندن 1966.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

زیبا معیّر

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 18
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده