ذ (ذال)

معرف

از همخوانها، یازدهمین حرف الفبای فارسی، نهمین حرف الفبای عربی، سیزدهمین حرف الفبای اردو، یازدهمین حرف الفبای ترکی عثمانی، نهمین حرف در ترتیب الفبای ابتثی و حرف بیست‌وپنجم از الفبای ابجدی است که آن را ذال معجمه یا ذال منقوطه نیز می‌نامند
متن
ذ (ذال)، از همخوانها، یازدهمین حرف الفبای فارسی، نهمین حرف الفبای عربی، سیزدهمین حرف الفبای اردو، یازدهمین حرف الفبای ترکی عثمانی، نهمین حرف در ترتیب الفبای ابتثی و حرف بیست‌وپنجم از الفبای ابجدی است که آن را ذال معجمه یا ذال منقوطه نیز می‌نامند. ارزش عددی آن در حساب جمل هفتصد است (برهان؛ نفیسی؛ دهخدا؛ فیروزالدین؛ صلاحی، ذیل «ذ»). از نظر ابن‌عربی (سفر1، ص 319) ذال جزو هفت حرف آتشی و از عالم شهادت، جبروت، قهر و غلبه و در مرتبه پنجم است (نیز ← برهان، ذیل «هفت حرف آتشی»).ذال به‌لحاظ آواشناسی، همخوان سایشی ـ صفیری، میان‌دندانی واک‌دار است که در نظام آوانگاری بین‌المللی با علامت ← و در حرف‌نویسی لاتین گاه با d و گاه با dh نشان داده می‌شود ()دایرة‌المعارف زبان و زبان‌شناسی عربی( ، ج 1، ص 162، ج 3، ص 598). در نظام همخوانی زبانهای فارسی، اردو و ترکی، واج ← وجود ندارد و همانند واج z تلفظ می‌شود که تلفظ آن با حروف «ز»، «ض» و «ظ» تفاوتی ندارد. بسیاری از واژه‌هایی که در این زبانها حرف «ذ» دارند، وام‌واژه‌هایی از عربی‌اند (مانند غذا، ذکر، ذات در اردو و فارسی). در زبان فارسی این حرف در معدودی از واژه‌هایی که ریشه ایرانی دارند نیز دیده می‌شود (مانند آذر و کاغذ). البته حرف «ذ» در این واژه‌ها معرف واجگونه از واج d در زبان فارسی دری سده‌های نخستین است که فقط بعد از واکه حادث می‌شده‌است (← «د»*، در فارسی؛ «دری*، زبان»). این واجگونه در زبان ترکی باستان نیز دیده شده‌است (← «د»*، در ترکی). در زبان فارسی دری آغازی واجگونه  در آغاز کلمه واقع نمی‌شده‌است. یگانه واژه فارسی که در لغت‌نامه‌های فارسی با حرف «ذ» آغاز می‌شود «ذُرَخش/ ذَرُخش» است (← برهان؛ دهخدا، همانجاها). این واژه احتمالا مخفف واژه «آذرخش» است و از قاعده پیش‌گفته تبعیت می‌کند. بیشتر دالهایی که امروز در کلمات فارسی پس از واکه دیده می‌شوند در متون بازمانده از سده‌های نخستین اسلامی با حرف «ذ» نوشته می‌شدند (که به ذال معجمه معروف است؛ ← «د»*، در فارسی). اغلب وام‌واژه‌های زبان عربی که در این ادوار از فارسی گرفته شده‌اند نیز گویای وجود این واجگونه‌اند. مانند واژه‌های گنبذ، استاذ، دیذبان و باذنجان (برای مثالهای بیشتر ← تفضلی، 1388ش؛ ادّی‌شیر، 1908). در برخی از متون بازمانده از قرون چهارم و پنجم، تنوع «د» و «ذ» در نگارش یک واژه وجود دارد. برای نمونه کلمات مادر و پدر هم‌زمان در یک متن به صورت ماذر و پذر نیز نوشته شده‌است (برای نمونه ← حدادی، ذیل کهف: 80). این تنوع نوشتاری در وام‌واژه‌های فارسی در زبانهای هندی نیز دیده می‌شود. برای مثال واژه «کاغذ» در متون هندی قرن شانزدهم به‌صورت «کاغد» نوشته شده و در گویش اردوی دکنی، زبان هراتی و زبانهای دراویدی کانّادا و تلوگو این واژه به‌صورت «کاغدو» آمده‌است. واژه مشابه دیگر در این زبانها «گنبد»، «گنبذ» و «گنبدو» است (د.اسلام، چاپ دوم، ذیل "Dha(l.2").در عربی. واج ← در میان زبان‌شناسان سنّتی عرب همخوانی سایشی (رخوه) و واک‌دار (مجهوره) است (سیبویه، ج 4، ص 574؛ ابن‌جِنّی، سِرُّ الصناعة الإعراب، ج 1، ص 175) که جفت بی‌واک (مهموس) آن «ث» است (ابراهیم انیس، ص 47). درباره جایگاه تولید (مخرج) این واج نظریات متفاوتی وجود دارد. خلیل‌بن احمد در کتاب العین (ج 1، ص 58) این واج را با واجهای «ظ» و «ث» هم‌مخرج دانسته و جایگاه تولید آنها را لثه ذکر کرده‌است. در برخی از فرهنگهای لغت و کتابهای دستوری نیز به‌تبع از کتاب العین آن را واجی لَثَوی وصف کرده‌اند (برای نمونه ← ابن‌منظور، همانجا؛ ابن‌یعیش، ج10، ص 125). سیبویه (ج 4، ص 573) در وصفی دقیق‌تر، جایگاه این واجها را نوک زبان و نوک دندانهای پیشین دانسته‌است. بیشتر زبان‌شناسان پس از سیبویه به‌پیروی از وی تا به امروز جایگاه تولید این واج را دندانی (میان‌دندانی) ذکر کرده‌اند (برای نمونه ← ابن‌جنّی، سرُّالصناعة الإعراب، ج 1، ص 56؛ موسوی، ص 56؛ مجدی ابراهیم، ص 49؛ بهنساوی، ص 75). بیشتر علمای تجوید جایگاه تولید واج «ذ» را نوک زبان و نوک دندانهای پیشین بالا دانسته‌اند، اما برخی جایگاه تولید آن را نوک زبان و نوک دندانهای پیشین بالا و پایین ذکر کرده‌اند. درخصوص میزان جلوآمدن نوک زبان بین نوک دندانها مناقشه هست، ولی همگی بر این باورند که نباید نوک زبان را بیش از اندازه از بین دندانها بیرون آورد (قدّوری الحمد، ص 182ـ183؛ نیز ← پاشایی، ص 106ـ107).ابن‌سینا (ص 78) در چگونگی تولید این واج گفته‌است که فقط نوک زبان موجب گرفتگی هوای بازدم می‌شود و هوای متراکم‌شده سبب می‌شود لرزش (اهتزاز) اندکی در نوک زبان پدید آید. پیش از رهاشدن هوا، این لرزش به قسمت بالای فاصله دندانها نفوذ می‌کند، سپس رها می‌شود و ذال حادث می‌گردد. او گرفتگی هوا را در نوک زبان کوتاه دانسته‌است که به همین سبب هوا به‌تمامی از میان دندانها نمی‌گذرد، بلکه گذرگاه آن از پایین بسته می‌شود و اندکی از بالای آن باز می‌ماند. ابن‌سینا (ص 78ـ 79) بر این باور است که نسبت «ذ» به «ز» مانند نسبت «ث» به «س» است. تفاوت آن با «ث» در لرزش است، به‌جز آنکه گرفتگی در «ذ» از لرزش و صفیر می‌کاهد. در منابع آواشناختی امروز، «ذ» آوای نرم سایشی دندانی واک‌دار مرقق (نازک) است که در هنگام ادای آن پس از برخورد نوک زبان به لبه دندانهای بالا (یا بالا و پایین)، هوا از بین مجرای تنگ میان دندانها عبور می‌کندو به‌سبب سایش هوا در این مجرای تنگ، صدای صفیری حاصل می‌گردد. در هنگام ادای این آوا مجرای بینی با زبان کوچک بسته می‌شود و برخلاف «ظ»، حرف ستبر (تفخیم) هم‌مخرجش، زبان تقعر پیدا نمی‌کند، به‌همین‌دلیل این صوت را نازک می‌گویند و تارآواها در هنگام ادای آن می‌لرزند (موسوی، ص 58). «ذ» همانند «ث» جزو حروف استفال است، یعنی حروفی که به‌صورت خفیف تلفظ می‌شوند، به‌ویژه هنگامی‌که با صدای کشیده «ا» همراه باشند، اما حرف هم‌مخرج دیگر این گروه «ظ» در شمار حروف استعلا قرار می‌گیرد (پاشایی، ص 109).«ذ» در عربی همواره از حروف‌اصلی ریشه است و جزو حروف بدل و زائد واقع نمی‌شود و در سه جایگاه فاءالفعل (ذک‌ر)، عین‌الفعل (خ ذ ر) و لام‌الفعل (ا خ ذ) قرار می‌گیرد. گاه «ذ» براثر فرایند ابدال به آوای دیگری تبدیل می‌شود. برای مثال «ذ» در مجاورت «د»، به «د» تبدیل‌می‌شود و این‌دو درهم ادغام می‌شوند، مانند اذدکَرَ ← ادَّکَرَ، که اذدکَرَ خود حاصل ابدال «ت» به «د» بوده‌است (اذتَکَر ← اذدکر). برعکس گاه «ذ» حاصل ابدال «د» به «ذ» است، مانند عَدُوفا ← عَذوفا (ابن‌جنّی، سرّالصناعة الاعراب، ج 1، ص 175؛ همو، الخصائص، ج 2، ص 142؛ ابن‌سِکِّیت، ص140؛ نیز ← «د»*، در عربی). نمونه‌های دیگر ابدال این واج، ابدال «ذ» به «ث» است: تلَعثم ← تلعذَم، ثُفروق ← ذفروق و به‌عکس ذفروق ← ثُفروق (ابن‌سکّیت، ص108؛ نیز ← ابن‌جنّی، سرّالصناعة‌الاعراب، همانجا؛ مجدی ابراهیم، ص 175). گاه «ذ» به واجهای هم‌مخرجش بدل می‌شود. مانند «ظ»: وقیذا ← وقیظا، «ض»: نبذ ← نبض (ابن‌سکّیت، ص 143ـ144)، «ز» : ذرق ← زرق و به‌عکس زبرت ← ذبرت (همان، ص 141).«ذ» در زبان عربی در آواهای متعددی ادغام می‌شود. این ادغام از نوع ادغام صغیر است. علمای تجوید و قاریان قرآن درباره ادغام «ذ» ساکن در شش حرف «ت»، «ج»، «د»، «س»، «ص» و «ز» اختلاف‌نظر دارند. برای مثال ابوعمروبن علاء (متوفی حـ 154) و هشام‌بن عمار (قرن سوم) ادغام «ذ» را در این شش حرف جایز دانسته‌اند، اما حمزة‌بن حبیب (متوفی 156) و خلف‌بن هشام‌بن ثعلب بزاز (متوفی 229) ادغام «ذ» در «ت» و «د» و علی‌بن حمزه کسایی (متوفی 189) و ابوعیسی خلّادبن خالد شیبانی کوفی (متوفی 220) نیز ادغام آن را در همه حروف مذکور به‌جز «ج» جایز دانسته‌اند (ابن‌جزری، ج 2، ص 2ـ3؛ نیز ← ابراهیم انیس، ص 198ـ199).انواع ادغام واج «ذ» در آواهای دیگر عبارت‌اند از: ادغام «ذ» در «د»: خُذ داوود ← خُدّاوود (سیبویه، ج 4، ص 597؛ نیز ← ابراهیم انیس، همانجا)؛ ادغام «ذ» در «ظ»: خُذ ظالما ← خُظّالما؛ ادغام «ذ» در «ث»: خُذ ثابتا ← خُثّابتا (سیبویه، ج 4، ص 595)؛ ادغام «ذ» در «ص»: خُذ صابرا ← خُصّابرا (همان، ج 4، ص 597؛ نیز ← ابراهیم انیس، ص 199)؛ ادغام «ذ» در «ز»: مُذ زمان ← مُزّمان (ابراهیم انیس، همانجا)؛ ادغام «ذ» در «س»: اِذسَمَعتموهُ ← اسّتمعتموهُ (همانجا)؛ ادغام «ذ» در «ش» : خُذ شنباء ← خُشّنباء (سیبویه، ج 4، ص 599)؛ ادغام «ذ» در «ض»: خُذ ضرمه ← خُضّرمه (همان، ج 4، ص 598).از نگاه تاریخی، واج «ذ» بازمانده نظام همخوانی زبان سامی آغازی است که به‌تدریج در برخی از زبانهای سامی نظیر اکدی، عبری و حبشی ازمیان رفته و جای آن را واج «ز» گرفته‌است. «ذ» در زبان سریانی و آرامی به «د» بدل شده‌است. البته در برخی دیگر از زبانهای سامی نظیر اوگاریتی ، عربی جنوبی و عربی باقی مانده‌است ()مقدمه‌ای بر دستور زبان تطبیقی زبانهای سامی( ، ص 24، 28، 43؛ گری ، ص 11؛ نیز ← خط*، بخش :2 خط در زبانهای سامی).منابع: ابراهیم انیس، الاصوات اللغویة، قاهره 1971؛ ابن‌جزری، النشر فی القراءات العشر، چاپ علی محمد ضباع، مصر ?] 1940[، چاپ افست تهران ]بی‌تا.[؛ ابن‌جِنّی، الخصائص، چاپ محمدعلی نجار، ]قاهره 1372ـ1376/ 1952ـ 1957[، چاپ افست بیروت ]بی‌تا[؛ همو، سِرُّالصناعة الإعراب، چاپ احمد فرید احمد، ]قاهره، بی‌تا.[؛ ابن‌سِکِّیت، کتاب الابدال، چاپ حسین محمد شرف، قاهره 1398/ 1978؛ ابن‌سینا، مخارج الحروف، یا، اسباب حدوث الحروف، دو روایت از متن رساله با مقابله و تصحیح و ترجمه از پرویز ناتل خانلری، تهران 1348ش؛ ابن‌عربی، الفتوحات المکیة، سفر1، چاپ عثمان یحیی، قاهره 1405/ 1985؛ ابن‌منظور؛ ابن‌یعیش، شرح المفصّل، بیروت: عالم الکتب، ]بی‌تا.[؛ ادّی‌شیر، کتاب الالفاظ الفارسیة المعرّبة، بیروت 1908؛ محمدحسین‌بن خلف برهان، برهان قاطع، چاپ محمد معین، تهران 1361ش؛ حسام بهنساوی، الدراسات الصوتیة عند العلماء العرب و الدرس الصوتی الحدیث، قاهره 2005؛ کبری پاشایی، مفاهیم قرآن و علم تجوید و آواشناسی، تهران 1383ش؛ احمد تفضلی، «وام‌واژه‌های ایرانی در زبان‌عربی»، پارسی‌کرده محمدحسین ساکت، کتاب ماه‌ادبیات، سال3، ش 27 (تیر 1388)؛ احمدبن‌محمد حدادی، معانی‌کتاب‌اللّه تعالی و تفسیره المنیر، ج 8، کتابت و تذهیب عثمان‌بن حسین ورّاق غزنوی (در سال 484ق)، با مقدمه محمد عمادی‌حائری، تهران 1390ش؛ خلیل‌بن احمد، کتاب العین، چاپ مهدی مخزومی و ابراهیم سامرایی، قم 1409؛ دهخدا؛ عمروبن عثمان سیبویه، الکتاب، چاپ امیل بدیع یعقوب، بیروت 1420/ 1999؛ محمد صلاحی، قاموس عثمانی: ترکجه‌ده قوللانیلان عربی، فارسی، اجنبی کافه لغاتی حاویدر، استانبول 1313ـ1322؛ فیروزالدین، فیروز اللغات اردو جامع، لاهور: فیروز سنز، ]بی‌تا.[؛ غانم قدّوری الحمد، الدراسات الصوتیة عند علماء التجوید، عَمّان 1424/2003؛ مجدی ابراهیم، فی اصوات العربیة: دراسة التطبیقیة، قاهره 1427/2006؛ مناف مهدی موسوی، علم الاصوات اللغویة، بیروت 1419/1998؛ علی‌اکبر نفیسی، فرهنگ نفیسی، تهران 1355ش؛EI2aDh, s.v. "(l.2: in Persian, and in Urdu" (by J. Burton-Page); Encyclopedia of Arabic language and linguistics, ed. Kees Versteegh, Leiden: Brill, 2006-2009, s.vv. "Arabic alphabet: origin" (by Beatrice Gruendler), "Phonetics" (by Salman H. al-Ani); Louis H. Gray, Introduction to Semitic comparative linguistics, Amesterdam 1971; An Introduction to the comparative grammar of the Semitic languages: phonology and morphology, by Sabatino Moscati et al., ed. Sabatino Moscati, Wiesbaden: Otto Harrassowitz, 1969.
نظر شما
مولفان
آرزو نجفیان ,
گروه
رده موضوعی
جلد18
تاریخ93
وضعیت چاپ
  • چاپ شده