دینوری ابوسعید (سعد) نصربن یعقوب (بغدادی)
معرف
کاتب دربار غزنویان در قرن چهارم و مؤلف آثارى در تعبیر خواب و کانى‌شناسى
متن
دینورى، ابوسعید (سعد) نصربن یعقوب (بغدادى)، کاتب دربار غزنویان در قرن چهارم و مؤلف آثارى در تعبیر خواب و کانى‌شناسى. از زندگى وى آگاهى چندانى دردست نیست. در زمان محمود غزنوى (حک : 389ـ421)، او در نیشابور متولى امور مالى و نیز کاتب سلطان بود (← ثعالبى، ج‌4، ص450). وى دست‌کم تا سال 397 زنده بود (← ادامه مقاله). یگانه اثر به‌جامانده از دینورى کتاب القادرى فى التعبیر، از کهن‌ترین آثار مستقل در تعبیر خواب نزد مسلمانان، است (← بروکلمان ، ج‌1، ص‌282، ج‌4، ص‌329، که آن را کهن‌ترین اثر دانسته؛ قس سارتون ، ج‌1، ص‌706، که در نقد این نظر دلایلى آورده‌است؛ نیز ← خوابگزارى*). در برخى منابع، نام این اثر الجامع الکبیر فى التعبیر ذکر شده‌است (← ثعالبى، همانجا؛ ابن‌شاکر کتبى، ج‌4، ص‌196). دینورى این اثر را در 397 براى القادرباللّه، خلیفه عباسى، نوشته (حاجى‌خلیفه، ج‌1، ستون 417) و در نگارش آن از کتاب تعبیرالرویاى آرتمیدوروس افسیسى ، ترجمه حُنین‌بن اسحاق (متوفى 260)، و تعبیر خواب ابن‌سیرین* (متوفى ح 110) بهره فراوان برده‌است (آرتمیدوروس افسیسى، مقدمه توفیق فهد، ص‌13؛ د.اسلام، چاپ دوم، ذیل مادّه). کتاب در یک مقدمه، سى فصل و بیش از هزار باب تنظیم شده‌است. مقدمه مشتمل بر پانزده مقاله (گفتار) و در باب موضوعاتى است، چون ماهیت خوابیدن، انواع خوابها، ماهیت رؤیا، ساعات خواب‌دیدن، و اصولى که باید هنگام تعبیر رؤیا رعایت شود (← توفیق فهد ، ص‌336ـ337).در متن کتاب، ارجاعات فراوانى به دیدگاههاى ]معبّران[ یهودى در تعبیر خواب و نیز نقل‌قولهایى از عهد عتیق به‌چشم مى‌خورد (د.اسلام، همانجا). دینورى در مقاله پانزدهم از میان 7500 معبرى که حسن‌بن حسین‌بن خَلّال (متوفى 439) در طبقات‌المعبّرین آورده‌است صد نفر را نام برده و آنها را در پانزده طبقه دسته‌بندى کرده‌است (← عبدالحمید ، ص‌160ـ161؛بروکلمان، ج‌4، ص‌329ـ 330؛ قس حاجى‌خلیفه، همانجا). از این کتاب دینورى، دست‌نویسهاى بسیارى در ایران و خارج‌از ایران هست (براى آگاهى از این دست‌نویسها ← صالحى مرزیجرانى، ص‌235ـ236؛ قره‌بلوط، ج‌5، ص‌3835؛ عظیمى، ج‌16، ص‌156ـ157؛ دانش‌پژوه و منزوى، بخش 3، ص‌447ـ448). این اثر با عنوان کتاب الناصرى فى ترجمة کتاب القادرى فى التعبیر به فارسى ترجمه شده (قره‌بلوط، همانجا؛ توفیق فهد، ص‌337؛ بروکلمان، ج‌4، ص330) و ابن‌عربشاه (مورخ و شاعر حنفى، متوفى 854) آن را به ترکى به نظم درآورده‌است (حاجى‌خلیفه، همانجا). همچنین گزیده‌هایى از این کتاب و کتاب تعبیر خواب ابن‌سیرین با عنوان منتخب‌الکلام فى تفسیر الاحلام (بولاق 1284) چاپ شده‌است (← بروکلمان، همانجا؛ یوسف الیان سرکیس، ج‌1، ستون 127).اثر دیگر دینورى رساله حُقّة‌الجواهر فى المفاخر در کانى‌شناسى (الجواهر) به فارسى بوده که از آن نسخه‌اى نمانده‌است (← ثعالبى، همانجا). این رساله از نخستین جواهرنامه‌ها به فارسى (← جواهرنامه*) و از مهم‌ترین منابع بیرونى* (متوفى 440) در نگارش الجماهر فى الجواهر بوده‌است (هاشمى، ص220ـ221). به گفته ابوریحان بیرونى (ص‌103)، دینورى در این رساله از کتاب فى الجواهر و الاَشباه ابویوسف یعقوب کِنْدى* (قرن سوم) اثر پذیرفته و بیشتر دیدگاههاى وى را آورده‌است (نیز ← بیرونى*، بخش :5 کانى‌شناسى). ابوریحان بیرونى در تألیف کتاب الجماهر، پس از این اثر کندى، بیشترین استفاده را از کتاب دینورى برده‌است (براى نمونه ← ص‌149، 221ـ222، 233ـ234، 263ـ264). دینورى در اثر خود به روشهاى غواصى و زمان مناسب براى صید جواهر اشاره کرده و روش جالب‌توجهى براى تنفس در زیر آب از قول جوهریان نقل کرده‌است (← ابوریحان بیرونى، ص‌245ـ247). وى همچنین در این اثر اطلاعاتى در مورد جواهرات منصور اول سامانى (حک : 350ـ366) و فرزندش، نوح (حک : 366ـ387)، به‌دست داده‌است (← ابوریحان بیرونى، ص140، 267، 278). به‌نظر مى‌رسد برخى آراى دینورى از طریق الجماهر ابوریحان بیرونى، به مهم‌ترین آثار کانى‌شناسى بازمانده به زبان فارسى راه یافته باشد. جوهرى نیشابورى در جواهرنامه نظامى* (ص‌93، 103ـ104، 150، 175ـ 176)، نصیرالدین طوسى در تنسوخ‌نامه ایلخانى* (ص‌85)، و عبداللّه‌بن على کاشانى (متوفى 700) در عرایس الجواهر و نفایس الاطایب* (ص‌39، 49ـ50، 87، 113) آراى مختلفى از دینورى نقل کرده‌اند.آثار دیگرى نیز به دینورى منسوب است که تاکنون نسخه‌اى از آنها یافت نشده‌است و عبارت‌اند از: ثمارالأنس فى تشبیهات الفرس، کتاب الادعیة، و روائع التوجیهات من/ فى بدائع التشبیهات (← ثعالبى؛ ابن‌شاکر کتبى، همانجاها). ثعالبى (ج‌4، ص‌451ـ452) قطعه‌هایى از اشعار وى را نقل کرده‌است.منابع : آرتمیدوروس اِفِسیسى، کتاب تعبیرالرویا، نقله من الیونانیة الى العربیة حنین‌بن اسحاق، چاپ توفیق فهد، دمشق 1964؛ ابن‌شاکر کتبى، فوات‌الوفیات، چاپ احسان عباس، بیروت 1973ـ1974؛ ابوریحان بیرونى، الجماهر فى الجواهر، چاپ یوسف الهادى، تهران 1374ش؛ عبدالملک‌بن محمد ثعالبى، یتیمة‌الدهر، چاپ مفید محمد قمیحه، بیروت 1403/1983؛ محمدبن ابى‌البرکات جوهرى نیشابورى، جواهرنامه نظامى، چاپ ایرج‌افشار، با همکارى محمدرسول دریاگشت، تهران 1383ش؛ حاجى‌خلیفه؛ محمدتقى دانش‌پژوه و علینقى منزوى، فهرست کتابخانه سپهسالار، بخش 3، تهران 1340ش؛ محمدعلى صالحى مرزیجرانى، «کتاب‌شناسى خوابگزارى»، در نسخه‌پژوهى، به‌کوشش ابوالفضل حافظیان بابلى، دفتر3، تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شوراى اسلامى، 1385ش؛ حبیب‌اللّه عظیمى، فهرست نسخ خطى کتابخانه ملى جمهورى اسلامى ایران، ج‌16، تهران 1379ش؛ على‌رضا قره‌بلوط و احمد طوران قره‌بلوط، معجم التاریخ التراث الاسلامى فى مکتبات العالم: المخطوطات و المطبوعات، قیصریه، ترکیه ]1422/ 2001[؛ عبداللّه‌بن على کاشانى، عرایس الجوهر و نفایس الاطایب، چاپ ایرج‌افشار، تهران 1345ش؛ محمدبن محمد نصیرالدین طوسى، تنسوخ‌نامه ایلخانى، چاپ محمدتقى مدرس رضوى، تهران 1363ش؛ محمدیحیى هاشمى، «المصادر الفارسیة لکتاب الجماهر فى معرفة الجواهر للبیرونى»، الدراسات الادبیة، ش 2ـ3 (1959)،repr. in Abu( Rayh(a(n B((ru(rni, K. al- Jama(hir f( ma`rifat al-jawa(hir, collected and reprinted by Fuat Sezgin, in collaboration with Mazen Amawi, Carl Ehrig - Eggert, Eckhard Neubauer, Frankfurt am Main: Institute for the History of Arabic-Islamic Science at the Johann Wolfgang Goethe University, 2001;یوسف الیان سرکیس، معجم‌المطبوعات العربیة و المعربة، قاهره 1346/1928، چاپ افست قم 1410؛Abdul Hamid, Catalogue of the Arabic and Persian manuscripts in the Oriental Public Library at Bankipore, vol.22, Calcutta 1937; Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen litterature, Leiden 1943-1949; EI2, s.v. "Al-D((nawar((, Abu( Sa`((d" (by T. Fahd); George Sarton, Introduction to the history of science, Malabar, Fla. 1975; Toufic Fahd, La divination arabe: (tudes religieuses, sociologiques et folkloriques sur le milieu natif de l'Islam, Paris 1987.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

حسین روح اللهی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 18
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده