دینشاه ایرانی
معرف
ادیب معاصر زردشتى و بنیان‌گذار انجمن ایرانیان زردشتى هند که خدمات شایسته‌اى به فرهنگ ایران و ادبیات فارسى کرد
متن
دینشاه ایرانى، ادیب معاصر زردشتى و بنیان‌گذار انجمن ایرانیان زردشتى هند که خدمات شایسته‌اى به فرهنگ ایران و ادبیات فارسى کرد. او در 19 آبان 1250 یزدگردى/ 11 ذیحجه 1298، در شهر بمبئى هند به‌دنیا آمد. پدرش، جى‌جى‌باهاى آقا، مهندس کارخانه نساجى بود و پدربزرگش در اواسط سده سیزدهم از یزد به بمبئى مهاجرت کرده بود. مادرش نیز ایرانى‌تبار و از اعقاب کیخسرو ایزدیار کرمانى، از زردشتیان ایرانى، بود که در اواخر سده دوازدهم از ایران به هند مهاجرت کرده بود. دینشاه به سبب همین نسب ایرانى، نام‌خانوادگى خود را از آقا به ایرانى تغییر داد (← شهمردان، ص490، 495، 497ـ498).دینشاه در کودکى پدرش را از دست داد. در بمبئى پرورش یافت. در 1319 در همانجا دوره کارشناسى علوم انسانى را به‌پایان رساند و در مدرسه‌اى زردشتى زبان، اوستایى و پهلوى آموخت (کویاجى ، ص‌II).وى در1322 دانشنامه حقوق مشاوره را دریافت کرد و به همین سبب در هند به سلیسیتر (مشاور) مشهور شد. اندکىبعد در زمره وکیلان پایه یک هند درآمد و مشاور مالى مؤسسات بازرگانى بزرگ هند، به‌ویژه در زمینه مالیات بر درآمد، دینشاه‌ایرانىشد (← شهمردان، ص‌ 490؛ کویاجى، همانجا).هنگامى که گروهى از زردشتیان ایرانى ساکن بمبئى، به انگیزه بهبود بخشیدن به اوضاع زردشتیان ایران، درصدد ایجاد انجمن برآمدند، دینشاه ایرانى از آن استقبال کرد. با پیگیریهاى او انجمن زردشتیان ایرانى بمبئى در 4 ربیع‌الاول 1336 تأسیس شد و دینشاه ریاست آن را تا پایان عمر برعهده گرفت. این انجمن با تأمین منابع مالى، مؤسسه‌هاى خیریه بسیارى، از جمله چند مدرسه و مطب، در تهران و یزد براى زردشتیان بنیاد نهاد (شهمردان، ص‌492؛ اسنادى از زرتشتیان معاصر ایران، ص‌295 و پانویس 1، ص‌296، 598؛ نیز ← شاهرخ، ص‌94).در 1301ش، دینشاه براى ایجاد مناسبات بین ایران و پارسیان هند، با همکارى تعدادى از پارسیان، انجمن ایران‌لیگ را در بمبئى تأسیس کرد (شهمردان، همانجا؛ کویاجى، ص‌III). او همچنین در نظر داشت گروهى از پارسیان ثروتمند را به ایران بازگرداند و با اسکان دادن آنان و کشاورزان زردشتى یزد در زمینهاى بایر خوزستان، این استان را به یک مهاجرنشین پارسى تبدیل کند (شهمردان، ص‌498ـ499؛ اسنادى از زرتشتیان معاصر ایران، ص330ـ333؛ شاهرخ، ص‌113، پانویس 1). او در 1311ش به دعوت دولت ایران و به‌همراه رابیندرانات تاگور ، شاعر هندى، به ایران سفر کرد و به پیگیرى این طرح پرداخت. بااین‌همه، تلاش وى به سبب مرگ ناگهانى‌اش، در نیمه آبان 1317 نافرجام ماند (← شهمردان، ص‌495؛ قزوینى، ج‌8، ص‌183). در سفر به ایران، رضاشاه پهلوى (حک : 1304ـ 1320ش) به پاس خدمات فرهنگى و اجتماعى دینشاه به وى نشان درجه یک علمى اعطا کرد (شهمردان، همانجا).دینشاه ایرانى در کنار فعالیتهاى قضائى و اداره انجمن زردشتیان، براى شناساندن فرهنگ ایران چندین کتاب و مقاله نوشت و منتشر ساخت و براى چاپ آثار دیگران در زمینه ایران‌شناسى نیز مساعدت کرد. از جمله هزینه مجلد اول بیست مقاله قزوینى را ــکه به‌کوشش پورداود در 1307ش در بمبئى به‌چاپ رسیدــ پرداخت (قزوینى، ج‌8، ص‌182). نخستین اثرى که از او منتشر شد، برگردان انگلیسى اشعارى از سعدى و حافظ، به‌همراه شرح آنها با همکارى خدابخش ایرانى در بمبئى بود. ترجمه انگلیسى انوار سهیلى، کتاب واعظ کاشفى، و کلیله و دمنه بهرامشاهى در 1920 (1299ش) از دیگر فعالیتهاى ادبى اوست (کویاجى، همانجا).پس از آن دینشاه توجهش را بیشتر به فرهنگ ایران باستان معطوف ساخت. او برگردانى منظوم از گاهان زردشت را به زبان انگلیسى فراهم آورد که در 1306ش در بمبئى به‌همراه مقدمه‌اى از تاگور، با عنوان >نغمه‌هاى ایزدى زردشت<منتشر شد (قس د. ایرانیکا، ذیل «ایرانى، دینشاه»، که چاپ این کتاب را در 1342 در نیویورک ذکر کرده‌است). در همان سال مجموعه اشعار پورداود را با عنوان پوراندخت‌نامه، به‌همراه برگردان انگلیسى اشعار به قلم خود در بمبئى به‌چاپ رساند (کویاجى، ص‌IV-III).ایرانى هرچند به نگارش و سخن گفتن به زبان فارسى چندان مسلط نبود (← سالور، ج10، ص‌7731)، اما به کمک دوستانش آثارى به فارسى نوشت. او در 1309ش نخستین کتاب فارسى خود را با عنوان اخلاق ایران باستان، در سلسله انتشارات انجمن زردشتیان ایرانى بمبئى، به‌چاپ رساند. این کتاب عمدتآ قطعاتى گزیده از اوستا و متون پهلوى است. از دیگر آثار فارسى او پرتوى از فلسفه ایران باستان (بمبئى 1933) است.او گزیده‌اى از اشعار شاعر معاصر، عارف قزوینى، را به انگلیسى برگرداند و منتشر کرد (بمبئى 1312ش/1933)؛ همچنین کتابى هم با عنوان سخنوران دوران پهلوى (بمبئى 1933) به‌چاپ رساند که دربردارنده شرح‌حال و نمونه اشعار حدود یک صد تن از شاعران دوره یادشده به‌همراه برگردان انگلیسى برخى از اشعار آنان بود (کویاجى، ص‌IV؛ نیز ← بهار، ص‌343ـ345، که به شرح‌حال خود در این کتاب با نامه‌اى به دینشاه اعتراض کرده‌است).دینشاه ایرانى از 1305 تا 1306ش، هشت شماره از نشریه فارسى‌زبان کوچکى به نام پیک مزدیَسنان را در بمبئى منتشر کرد.ایرانى رساله کوچکى هم به انگلیسى با عنوان >راه شادمانى یا آموزه‌هاى اخلاقى زردشت< نوشت که یک سال پس از درگذشت وى (1317ش)، در بمبئى منتشر شد. او در حال به‌پایان‌رساندن پژوهش دیگرى، شامل برگردان انگلیسى دیوان حافظ به‌همراه مقدمه مفصّل و واژه‌نامه و شرح ابیات، بود که با مرگش متوقف ماند (شهمردان، ص‌493). ابراهیم پورداود* در زمان حیات دینشاه یادنامه‌اى براى او فراهم کرد که پس از درگذشت وى، در 1323ش منتشر شد. این یادنامه مقالاتى از تاگور، هرمان لومل ، گیکیو ایتو ، بهرام گور انکلساریا ، محمد قزوینى، سعید نفیسى، مجتبى مینوى، رضازاده شفق و محمدعلى جمالزاده دربرداشت.منابع : اسنادى از زرتشتیان معاصر ایران: 1258ـ1338ش، به‌کوشش تورج‌امینى، تهران: سازمان اسناد ملى ایران، 1380ش؛ محمدتقى بهار، «بهار، عارف قزوینى: نامه بهار به دینشاه ایرانى مقیم هند»، یغما، سال 23، ش 6 (شهریور 1349)؛ قهرمان‌میرزا سالور، روزنامه خاطرات عین‌السلطنه، ج10، چاپ مسعود سالور و ایرج‌افشار، تهران 1380ش؛ کیخسرو شاهرخ، یادداشتهاى کیخسرو شاهرخ، نماینده پیشین مجلس شوراى ملى: از دوره دوم تا یازدهم، دوم ذیقعده 1327 هجرى تا 11 تیرماه 1319 خورشیدى، چاپ جهانگیر اشیدرى، تهران 1355ش؛ رشید شهمردان، فرزانگان زرتشتى، تهران ]1340ش[؛ محمد قزوینى، یادداشتهاى قزوینى، چاپ ایرج‌افشار، تهران 1363ش؛Jehangir C. Coyajee, "A brief life - sketch of the late Mr. Dinshah Jeejeebhoy Irani", in Dinshah Irani memorial volume: papers on Zoroastrian and Iranian subjects, contributed by Various Scholars, Bombay: The Dinshah J. Irani Memorial Fund Committee, 1948; EIr., s.v. "Irani, Dinshah Jijibhoy" (by Kaikhusroo M. Jamasp Asa).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

عسکر بهرامی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 18
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده