دیلمی محمدبن حسن
معرف
عالم زیدى قرن هفتم و هشتم
متن
دیلمى، محمدبن حسن، عالم زیدى قرن هفتم و هشتم. محل تولد و تحصیل وى را دیلم*، از مناطق شمال ایران، دانسته‌اند (← ابن‌ابى‌الرجال، ج‌4، ص‌258ـ259؛ زباره یمنى، ج‌1، ص‌216ـ217؛ حبشى، مصادر، ص‌274؛ عبدالسلام وجیه، 1420، ص‌883). درباره سوانح حیات او از جمله سال ولادت، استادان و شاگردانش اطلاعاتى دردست نیست. به‌گفته خودش در سفرهاى متعدد با عقاید طوایف و فرقه‌هاى گوناگون مسلمان و غیرمسلمان آشنا شد (← دیلمى، مقدمه ناشر، ص‌«ط»). او در سالهاى پایانى عمرش به یمن رفت و در صنعا ساکن شد. انگیزه او را از این سفر ملاقات با مهدى لدین‌اللّه محمدبن متوکل، از امامان زیدى، ذکر کرده‌اند. چون دیلمى برخى از آثار خود را در صنعا نگاشته یا تکمیل کرده‌است (← ابن‌ابى‌الرجال؛ زباره یمنى؛ حبشى، مصادر؛ عبدالسلام وجیه، همانجاها)، آقابزرگ طهرانى (ج‌17، ص‌186) وى را دیلمى یمانى خوانده‌است. دیلمى در 711 هنگام بازگشت به دیلم، در منطقه‌اى در شمال مکه درگذشت (ابن‌ابى‌الرجال، ج‌4، ص‌259؛ عبدالسلام وجیه، همانجا؛ قس رقیحى و همکاران، ج‌3، ص1360 که سال درگذشت او را 721 ذکر کرده‌است؛ نیز ← حبشى، مصادر، همانجا؛ فهرس المخطوطات الیمنیة، ج‌1، ص‌894). دیلمى را با القابى چون امام، علامه متأله، حافظ ضابط و جنید زمان ستوده‌اند (← ابن‌ابى‌الرجال، ج‌4، ص‌258؛ شوکانى، ج‌2، ملحق زباره یمنى، ص‌194؛ زباره یمنى، ج‌1، ص‌216).چند اثر از دیلمى برجاى مانده‌است. مشهورترین اثر او از آثار مهم کلامى زیدیان به‌شمار مى‌رود، قواعد عقائد آل‌محمد (یا قواعد عقائد اهل‌البیت ← شوکانى، همانجا؛ حسینى اشکورى، ج‌2، ص‌265؛ یا قواعد العقاید ← آقابزرگ طهرانى، همانجا) نام دارد که تألیف آن در 24 شوال 707 به‌پایان رسیده‌است (دیلمى، ص‌105). بخشى از این کتاب با تصحیح رودلف اشتروتمان ، خاورشناس آلمانى، باعنوان بیان مذهب الباطنیة و بطلانه در 1938 (1317ش) در استانبول چاپ شد. همین بخش با تصحیح عزّت عطار حسینى و مقدمه محمدزاهد کوثرى، باعنوان قواعد عقائد آل‌محمد (الباطنیّة) در 1369/ 1950 در قاهره به‌چاپ رسید و پس از آن بارها تجدید چاپ شد. دیلمى در این بخش از قواعدالعقائد، برخى از عقاید باطنیه* را ــکه آن را افزون بر اسماعیلیه* به مذهب اثناعشریه* هم نسبت داده (← ص‌2)ــ آورده و به نقد آن و بیان حکم شرعى پیروان آن پرداخته‌است. او مطالب خود را نخست به اجمال بیان کرده (← ص‌3ـ18) و سپس در هفت فصل به‌تفصیل شرح داده‌است (← ص‌18 به‌بعد).از دیگر آثار دیلمى السیاسة فى‌التصوف است (← فهرس مخطوطات الیمنیة، همانجا). در منابع از سه اثر دیگر دیلمى هم یاد شده که موضوع آن اخلاق، زهد و تصوف است: التصفیة عن الموانع المُرْدیة المهلکة (یا با عناوینى مشابه)؛ الصراط المستقیم و الدین القویم؛ المشکاة (زباره یمنى، ج‌1، ص‌217؛ حسینى اشکورى، ج‌1، ص‌290ـ291، ج‌2، ص‌226، ج‌3، ص‌20؛ نیز ← عبدالسلام وجیه، 1420، ص‌883ـ884؛ رقیحى و همکاران، ج‌3، ص‌1317، 1360). حبشى (مصادر، همانجا؛ فهرس مخطوطات، ص‌402) دو اثر اول را یک اثر معرفى کرده، ولى ابن‌ابى‌الرجال (ج‌4، ص‌259) آنها را دو اثر متفاوت با مشترکات فراوان دانسته‌است. عبدالسلام وجیه (همانجا) نیز با بیان اینکه زباره یمنى (← شوکانى، همانجا) التصفیة را المشکاة من الموانع المردیة نامیده، المشکاة را به‌عنوان اثرى مستقل نام نبرده‌است (براى نسخه‌هایى از التصفیة ← عبدالسلام وجیه، 1422، ج‌1، ص‌259، 303، 437، 482، ج‌2، ص‌118).ابیاتى در مدح امامان زیدى به‌فردى با نام محمدبن حسن دیلمى نسبت داده شده‌است (← همان، ج‌2، ص‌258ـ259) که ظاهرآ همین دیلمى باشد. حبشى (مصادر، ص‌275) اثر حدیثى ارشادالقلوب محمدبن حسن دیلمى عالم مشهور امامى را به‌اشتباه به محمدبن حسن دیلمى نسبت داده‌است (نیز ← عبدالسلام وجیه، 1420، ص‌884).منابع : آقابزرگ طهرانى؛ ابن‌ابى‌الرجال، مطلع‌البدور و مجمع‌البحور فى تراجم رجال‌الزیدیة، چاپ عبدالرقیب مطهر محمد حجر، صعده، یمن 1425/2004؛ عبداللّه محمد حبشى، فهرس مخطوطات بعض المکتبات الخاصة فى الیمن، تحقیق جولیان یوهانسین، لندن 1994؛ همو، مصادر الفکر العربى الاسلامى فى الیمن، صنعا: مرکز الدراسات الیمنیة، ]بى‌تا.[؛ احمد حسینى اشکورى، مؤلفات الزیدیة، قم 1413؛ محمدبن حسن دیلمى، بیان مذهب الباطنیة و بطلانه، منقول من کتاب قواعد عقائد آل‌محمد، چاپ ر. اشتروتمان، استانبول 1938؛ احمد عبدالرزاق رقیحى، عبداللّه محمد حبشى، و على وهاب آنسى، فهرست مخطوطات مکتبة الجامع الکبیر صنعاء، ]صنعا ? 1984[؛ محمد زباره‌یمنى، ائمة‌الیمن، ج‌:1 تاریخ جامع لأئمة‌الیمن الهاشمیین، تعز، یمن ] 1375[؛ محمد شوکانى، البدر الطالع بمحاسن من بعدالقرن السابع، ]قاهره ? 1348[، چاپ افست بیروت ]بى‌تا.[؛ عبدالسلام وجیه، اعلام‌المؤلفین الزیدیة، عَمّان 1420/1999؛ همو، مصادرالتراث فى المکتبات الخاصة فى الیمن، عَمّان 1422/2002؛ فهرس المخطوطات الیمنیة لدار المخطوطات و المکتبة الغربیة بالجامع الکبیر ـ صنعاء، اعداد احمد محمد عیسوى و دیگران، قم: کتابخانه آیت‌اللّه مرعشى‌نجفى، 1384ش.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محمد رئیس زاده

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 18
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده