دیلمی شمس الدین ابوثابت محمدبن عبدالملک
معرف
عارف و مفسر قرن ششم
متن
دیلمى، شمس‌الدین ابوثابت محمدبن عبدالملک، عارف و مفسر قرن ششم. اطلاعات درباره زندگى وى اندک است. نوربخش قهستانى (ص‌13) او را از بزرگان اولیا و زاهدان عالِم و صاحب احوال و مقامات و کشف و شهود دانسته‌است. جامى (ص‌360 ـ361) نیز وى را از اکابر مشایخ و محققان شمرده و سخن وى را در مصنفاتش درباره زمان کم‌نظیر دانسته‌است (نیز ← اشرف جهانگیر سمنانى، ص‌155). تاریخ دقیق تولد و وفات دیلمى معلوم نیست، اما چون رساله کشف‌الحقائق بِکنْهِ الدقائق را در 589 نوشته (بغدادى، ایضاح، ج‌2، س 359)، احتمالا پیش از نیمه دوم قرن ششم زاده شده و بین سالهاى 590 و 600 وفات یافته‌است.دیلمى در یکى از آثار خود از شخصى به نام سدیدالدین ابوالفخر یاد کرده که گویا شیخ او بوده‌است (← آربرى ، 1966، ص‌50). از مریدان مشهور وى، تاج‌الدین اُشنوى* بوده که رساله‌اى درباره زمان و مکان باعنوان غایة‌الامکان فى درایة‌المکان به او نسبت داده شده‌است (← جامى، ص‌360؛ اشنوى، مقدمه مایل هروى، ص‌18). این رساله را به عین‌القضاة و دیلمى هم نسبت داده‌اند (← فرمنش، ص‌الف؛ د.ایرانیکا، ذیل مادّه). مایل هروى به اشتباه احتمال داده‌است که على‌بن محمدبن عبدالملک دیلمى ــ مؤلف کتاب عطف‌الألف المألوف على اللام المعطوف (قاهره 1341ش/1962)ــ فرزند وى باشد (اشنوى، مقدمه، ص‌4، پانویس 17).دیلمى از نخستین عارفانى است که درباره زمان و مکان سخن گفته و در این‌باره رساله‌اى باعنوان المکان از آثار او شمرده شده‌است (← بغدادى، هدیه، ج‌2، س103). او با فلسفه میانه خوبى نداشته و دو رساله باعنوان تخجیل‌الفلاسفة والتجرید فى ردّ مقاصدالفلاسفة، در رد و طرد مقاصد فیلسوفان، ازجمله ابن‌سینا، نوشته‌است (← حاجى‌خلیفه، ج‌1، س 351؛ بغدادى، هدیه، همانجا). همچنین سخنانى به آنان نسبت داده که نشان‌دهنده کم‌اطلاعى و ضعف او در فهم آراى فلاسفه است. مثلا در رساله مهمّات‌الواصلین، از قول فلاسفه گفته که انسان شىء روحانى قدیم ازلى ابدى است و عناوینى چون عقل فعال، عقل کل و نفس ناطقه دارد. حال آنکه فلاسفه هرگز به چنین تعریفى از انسان قائل نبوده‌اند. او ضمن آنکه اشعار سنایى را نزدیک‌ترین اشعار به احوال صوفیه شمرده، بیشتر اقوالى را که در اشعار سنایى به‌کار رفته، لغو و هذیان خوانده‌است. به‌علاوه، از فارمذى، یحیى‌بن معاذ رازى، حسن بصرى و احمد غزالى تمجید کرده و بر آن بوده‌است که اگر آنان از وعظ خوددارى مى‌کردند بر مقام زهدشان افزوده مى‌شد (← آربرى، 1966، ص‌52ـ54).به‌نظر دیلمى شرط رسیدن به مراتب والاى عرفانى چند چیز است: ابتدا باید توسن عقل را مهار ساخت و به اسلام گردن نهاد و سپس به احکام و دستورهاى آن عمل کرد. آنگاه در مقامات سیر کرد و در این مسیر از تشبیه، تعطیل، حلول، تجسیم و اباحه دورى گزید. وى صوفى را از افتادن به خیال و تخیل بارى‌تعالى و ملائکه بر حذر داشته‌است (← همان، ص‌51، 53).انسان‌شناسى دیلمى بر اساس دیدگاه صوفیه متقدم است. او وجود آدمى را به هفت‌مرتبه تقسیم کرده‌است: بدن، نفس، قلب، ایمان، عقل، روح و سرّ. به اعتقاد او، صوفى به هر درجه‌اى که مى‌رسد خدا را به‌صورت نوعى «نور روحانى» مشاهده مى‌کند. این نور روحانى شدت و ضعف دارد و هرچه صوفى از مرتبه بدن فاصله بگیرد و به سوى سرّ پیش رود، بر شدت نور روحانى افزوده مى‌شود. بر همین اساس است که صوفى منازل سه‌گانه اسلام و ایمان و احسان را خواهد پیمود (← مرآة‌الارواح، گ 42، 62، 66). از نظر دیلمى بنده‌اى که بخواهد از دام الحاد رها شود باید توحید را با تعظیم جمع کند، زیرا عبودیت تنها راهى است که مى‌تواند بنده را از خطر شرک برهاند (← آربرى، 1966، ص‌52). او به مسئله بحث‌انگیز رؤیت خدا نیز پرداخته و معتقد است که اولیا و محبان حق، خدا را هم در این دنیا و هم در روز قیامت به چشم دل مى‌بینند و با او به گفتگو و مناجات مى‌پردازند (← التفسیر، گ 89) و کسانى مثل حنبلیان و اشعریان و کرّامیان را ــکه معتقد به رؤیت خدا به چشم ظاهر در روز قیامت‌اندــ به باد انتقاد مى‌گیرد (← آربرى، 1966، ص‌51).دیلمى مؤلف آثار متعددى در موضوعات کلامى و عرفانى و نیز در رد فلسفه است. بیشتر این آثار به عربى است و فقط یکى از آثار او به چاپ رسیده‌است (براى فهرست تفصیلى آنها ← بغدادى، هدیه، همانجا؛ زرکلى، ج‌6، ص‌250). برخى از مهم‌ترین آثار وى عبارت‌اند از: 1) فتوح‌الرحمان فى اشارات‌القرآن که باعنوان تصدیق‌المعارف و التفسیر از آن یاد شده، به عربى که در آن آیاتى از شصت سوره قرآن انتخاب شده و براى هر آیه تفسیرى عرفانى نوشته شده‌است (د.ایرانیکا، همانجا). در مقدمه این رساله، دیلمى اعتراف کرده که سالها در آثارش به‌شدت صوفیه را ذم و لعنت مى‌کرده‌است، تا اینکه سخت بیمار شده و پس از مدتى دست از ذم آنان برداشته و به فهم معارف صوفیه نایل شده‌است. او در تفسیر برخى آیات، به احادیث و حتى به عبارتى از تورات نیز استناد کرده‌است (← التفسیر، گ 88). او از این عبارت در اثر دیگرش نیز استفاده کرده‌است (← مرآة‌الارواح، گ 56).2) مُهمّات‌الواصلین مِن‌الصوفیة البالغین، به عربى، که رساله‌اى است درباره طریقت و شرح احوال و مقامات و نیز رد برخى صوفیه، در 22 باب (← آربرى، 1955ـ1966،ج5،ص47).3) شرح کتاب‌الانفاس، به عربى، که باعنوان شرح‌الانفاس الروحانیةِلأئمة السلف‌الصوفیة (سریلانکا 1386ش/2007) چاپ شده‌است. این رساله تعلیقات مختصر دیلمى بر اقوال صوفیه است. تا پیش از پیداشدن این نسخه گمان بر آن بود که این اثر مجموعه‌اى از اقوال جنید و ابن‌عطاء اَدَمى است (← همانجا؛ همو، 1966، ص‌54).4) مرآة‌الارواح، به عربى، شامل دو بخش و هر بخش داراى چندین فصل. دیلمى در این اثر دیدگاه انسان‌شناسى و هستى‌شناسى خود را مطرح کرده‌است. در پایان رساله، سؤالاتى به فارسى از او کرده‌اند و او نیز به فارسى پاسخ داده‌است (← گ 77ـ78).5) جواهرالاسرار، احتمالا به عربى، که اثرى کلامى درباره ماهیت عقل آدمى، رؤیت حق، تناسب زمان و مکان و تفسیر اصل توحید است. دیلمى پس از نوشتن این کتاب، چنان‌که خود گفته، با الهام از جانب حق، نام آن را به کشف‌الحقائق بکنه‌الدقائق تغییر داده‌است (← د. ایرانیکا، همانجا).منابع : اشرف جهانگیر سمنانى، «زمان و مکان»، در محمودبن خداداد اشنوى، مجموعه آثار فارسى، چاپ نجیب مایل هروى، تهران 1368ش؛ محمودبن خداداد اشنوى، مجموعه آثار فارسى، چاپ نجیب مایل هروى، تهران 1368ش؛ اسماعیل بغدادى، ایضاح‌المکنون، ج‌2، در حاجى‌خلیفه، ج‌4؛ هدیة‌العارفین، ج‌2، در حاجى‌خلیفه، ج‌6؛ عبدالرحمان‌بن احمد جامى، نفحات‌الانس، چاپ محمود عابدى، تهران 1386ش؛ حاجى‌خلیفه؛ محمدبن عبدالملک دیلمى، التفسیر، نسخه عکسى کتابخانه مرکزى دانشگاه تهران، ش 3215؛ همو، مرآة الارواح، نسخه عکسى کتابخانه مرکزى دانشگاه تهران، ش 5075؛ خیرالدین زرکلى، الاعلام، بیروت 1999؛ رحیم فرمنش، احوال و آثار عین‌القضاة، تهران 1338ش؛ محمدبن عبداللّه نوربخش قهستانى، سلسلة‌الاولیاء، چاپ محمدتقى دانش‌پژوه، در جشن‌نامه هانرى کربن، زیرنظر حسین نصر، تهران: مؤسسه مطالعات اسلامى دانشگاه مک‌گیل شعبه تهران، 1356ش؛Arthur John Arberry, The Chester Beatty Library: a handlist of the Arabic manuscripts, Dublin 1955-1966; idem, "The works of Shams al-Din Dailami", BSO[A]S, no. 29 (1966); EIr. s.v. "Deylam((, Sams-al-D((n" (by Gerhard B(wering).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

سعید کریمی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 18
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده