دیلمی حسین بن یحیی
معرف
عالم زیدى یمنى در قرن دوازدهم و سیزدهم
متن
دیلمى، حسین‌بن یحیى، عالم زیدى یمنى در قرن دوازدهم و سیزدهم. اصل او از دیلم* (از مناطق شمال ایران) بود و نسبش با 21 واسطه به ابوالفتح دیلمى* مى‌رسید، که از سادات حسنى به‌شمار مى‌رود. حسین دیلمى در شهر ذَمار*، واقع در یمن به‌دنیا آمد و در همانجا زندگى کرد؛ ازاین‌رو، ذمارى نیز خوانده شده‌است. سال تولد وى را برخى منابع 1148 و برخى دیگر 1149 گزارش کرده‌اند (← ابن‌حَیدَره، ص‌304؛ شوکانى، ص‌244؛ زباره یمنى، ج‌1، ص‌340، 401؛ قس بیطار، ج‌1، ص‌549، که بنابر نقل نادرست از شوکانى سال تولد وى را 1139 گفته‌است).دیلمى در زادگاه خویش به فراگیرى حدیث، فقه زیدى، و علم حساب پرداخت. به گزارش منابع، او در 1175 و 1201 براى تحصیل و به‌ویژه، استماع حدیث، به صنعا، پایتخت یمن، رفت (براى نمونه ← ابن‌حیدره، ص‌302ـ303؛ شوکانى، همانجا؛ زباره یمنى، ج‌1، ص‌401). به گفته شوکانى (همانجا)، دیلمى بار دوم قصد اقامت دائم در صنعا را داشت، ولى پس از مدتى به ذمار بازگشت و تا پایان عمر در همانجا ماند. برخى از مشایخ و استادان دیلمى در ذمار و صنعا عبارت‌اند از: عبداللّه‌بن حسین دُلامه، عبدالقادربن حسین شُوَیطِر، مثنّى‌بن على شوکانى، محمدبن اسماعیل امیر*، اسحاق‌بن یوسف*، حامدبن حسن ابن‌شاکر (← ابن‌شاکر*)، حسن‌بن اسماعیل مغربى، عبدالقادربن احمد کوکبانى* و قاسم‌بن محمد کِبسى. دیلمى از برخى از مشایخ خود، از جمله محمدبن اسماعیل امیر اجازه نقل حدیث نیز دریافت کرد (براى استادان و مشایخ و تفاصیل دروس دیلمى ← ابن‌حیدره؛ شوکانى؛ زباره یمنى، همانجاها).دیلمى سالها در ذمار و صنعا به تدریس فقه و علوم دیگر پرداخت و در ذمار مرجع دینى زیدیان شد. نوه‌اش، حسن‌بن عبدالوهاب دیلمى*، و احمدبن محمد حَرازى از شاگردان او بودند (ابن‌حیدره، ص‌303؛ شوکانى، ص‌244ـ245؛ زباره یمنى، ج‌1، ص‌340ـ341، 401؛ قس بیطار، همانجا که حسین دیلمى را حنفى ماتریدى خوانده‌است).دیلمى در 1249 در ذمار درگذشت و در همانجا به خاک سپرده شد (صدیق حسن‌خان، ص‌265؛ زباره یمنى، ج‌1، ص404؛ قس بیطار، ج‌1، ص‌550، که سال وفات وى را 1239 گزارش کرده‌است).به گفته شوکانى (ص‌244) ابتدا دیلمى توانایى مالى چندانى نداشت، ولى پس از ازدواج‌با زنى ثروتمند وضع مالى او دگرگون شد. شرح حال‌نگاران، از جمله شوکانى که به گفته خودش از دوستان و همدرسان دیلمى بوده و بعدها با وى مکاتبه داشته‌است، ویژگیهاى اخلاقى دیلمى را برشمرده و با تأکید بر وسعت دانشش و تبحّر او در علوم گوناگون، وى را مستجاب‌الدعوه خوانده‌اند. او شعر نیز مى‌سرود (براى نمونه ← ابن‌حیدره، ص‌301ـ305، 311؛ شوکانى، ص‌244ـ 248؛ زباره یمنى، ج‌1، ص‌402ـ 404).دیلمى تألیفات متعدد و متنوعى دارد. برخى از آثار فقهى او عبارت‌اند از: جواب‌السؤال الحادث فى تصحیح الوصیّة للوارث؛ رفع‌الشک فى صَوم یوم الشکّ: الاقناع فى‌الرّدّ على من احلّ السَماع (حبشى، ص‌241، 267، 301؛ حسینى اشکورى، ج‌1، ص‌145، 371، ج‌2، ص‌50؛ قس ابن‌حیدره، ص‌304 که نام اثر اخیر را الاقناع فى تحریم‌السماع دانسته‌است)؛ العروة‌الوثقى فى ادلة مذهب ذوى‌القربى، اثرى مبسوط که در آن مسائل کتاب الازهار فقه‌الائمة الاطهار احمدبن یحیى مهدى لدین‌اللّه* را با قرآن و سنّت مدلل کرده‌است (ابن‌حیدره، ص‌303ـ304؛ زباره یمنى، ج‌1، ص‌402؛ عبدالسلام وجیه، 1420، ص‌399؛ قس عبدالسلام وجیه، 1422، ج‌1، ص‌505، ج‌2، ص‌537 که نام دیگرى براى نسخه‌هایى از این اثر ذکر کرده‌است).شمارى دیگر از تألیفات دیلمى اینهاست: رسالة فى الاستعارة در علم بلاغت؛ الفصوص‌(الفصول) المضیّة فى فضل‌الصلاة والسلام على خیرالبَریّة؛ جلاءالابصار (الافکار) فى شمائل النبى المختار درباره سیره نبوى (ابن‌حیدره، ص‌304؛ زباره یمنى، ج‌1، ص‌340، 402؛ حسینى اشکورى، ج‌1، ص‌117، 361ـ362، ج‌2، ص‌321)؛ دُرَراللالى فى صحّة دعوى البتول الزهراء لفدک و العَوالى که در آن درستى ادعاى حضرت زهرا سلام‌اللّه‌علیها در موضوع فدک را مدلل کرده‌است؛ و منظومه نظم الاسماءالحسنى (حبشى، ص‌241؛ عبدالسلام وجیه، 1420، ص399ـ400؛ نیز ← فهرس مخطوطات الیمنیة، ج‌1، ص‌304).دیلمى آثارى از مؤلفان پیشین را به نظم درآورده و برخى از آنها را شرح هم کرده‌است، از جمله معیارالعقول، از کتابهاى مجموعه البحرالزخار، احمدبن یحیى مهدى لدین‌اللّه در اصول فقه؛ نخبة‌الفِکَر ابن‌حَجر عَسقلانى* در علم حدیث، با عنوان نظم نخبة‌الفکر و شرح آن با عنوان الفوائد والغُرَر (فوائدالغرر) فى شرح نظم نخبة‌الفِکرَ؛ و الشافیه* ابن‌حاجب در علم صرف، که این منظومه ناتمام مانده‌است (ابن‌حیدره، همانجا؛ زباره یمنى، ج‌1، ص‌402؛ حسینى اشکورى، ج‌2، ص‌197، 333، ج‌3، ص‌113، 116، 118؛ براى برخى آثار دیگر ← حبشى، ص‌70، 241؛ حسینى اشکورى، ج‌1، ص‌178، ج‌2، ص197، ج‌3، ص‌117؛ عبدالسلام وجیه، 1420، همانجا).منابع : ابن‌حَیدَره، مطلع الاقمار و مجمع الانهار فى ذکرالمشاهیر من علماء مدینة ذمار و من قرأ فیها و حقّق من اهل‌الامصار، چاپ عبداللّه‌بن عبداللّه حوثى، عَمّان 1423/2002؛ عبدالرزاق‌بن حسن بیطار، حلیة‌البشر فى تاریخ القرن الثالث‌عشر، چاپ محمد بهجة بیطار، بیروت 1413/1993؛ عبداللّه محمد حبشى، مصادرالفکر العربى الاسلامى فى‌الیمن، صنعا: مرکز الدراسات الیمنیة، ]بى‌تا.[؛ احمد حسینى‌اشکورى، مؤلفات‌الزیدیة، قم 1413؛ محمد زباره یمنى، نیل‌الوَطَر من تراجم رجال‌الیمن فى‌القرن الثالث عشر، ]قاهره [1348ـ1350، چاپ افست صنعا ]بى‌تا.[؛ محمد شوکانى، البدرالطالع بمحاسن من بعد القرن السابع، چاپ حسین‌بن عبداللّه عمرى، دمشق 1431/2010؛ صدیق حسن‌خان، التّاج‌المُکَلَّل من جواهر مآثرالطراز الآخر و الاوّل، چاپ ابراهیم شمس‌الدین، بیروت 1424/2003؛ عبدالسلام وجیه، اعلام المؤلفین الزیدیة، عَمّان 1420/1999؛ همو، مصادرالتراث فى المکتبات الخاصة فى‌الیمن، عَمّان 1422/ 2002؛ فهرس المخطوطات الیمنیة لدار المخطوطات و المکتبة الغربیة بالجامع الکبیر ـ صنعاء، اعداد احمد محمد عیسوى و دیگران، قم: کتابخانه آیت‌اللّه مرعشى نجفى، 1384ش.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محمد رئیس زاده

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 18
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده