دیلمی حسن بن محمد
معرف
محدّث و واعظ امامى قرن هشتم
متن
دیلمى، حسن‌بن محمد، محدّث و واعظ امامى قرن هشتم. کنیه‌اش ابومحمد بود. از سال و محل تولد و وفات و زندگانى او چیزى دانسته نیست. با توجه به انتسابش به دیلم*، باید اهل گیلان در شمال ایران بوده باشد. براساس مطالبى که خود در اعلام‌الدین (ص‌326) نوشته، پیداست که در فقر و غربت روزگار مى‌گذراند. با توجه به آنکه دیلمى در غررالاخبار (ص‌101) به گذشت یکصد سال از برافتادن خلافت عباسیان (حک : 132ـ656) به دست مغولان اشاره کرده و از سوى دیگر ابن‌فهد حلّى در عُدّة‌الداعى که آن را در 801 تألیف کرده از ارشادالقلوب دیلمى نقل کرده (← ص‌237، 241، 269)، باید زندگانى دیلمى را در قرن هشتم دانست (براى رفع التباس او با یک محدّث شیعى قرن پنجم ← آقابزرگ طهرانى، ج‌1، ص‌517؛ نیز ← خوانسارى، ج‌2، ص‌293، که به همنامى دیلمى با حسن‌بن ابى‌الحسن ورامینى معروف به قهرمان که در الفهرست منتجب‌الدین رازى، ص‌56، از او یاد شده‌است، اشاره مى‌کند). با توجه به محتواى روایى و اخلاقى آثار دیلمى، حرّ عاملى (1362ش، قسم 2، ص‌77) او را «فاضل، محدّث و صالح» خوانده‌است و محمدباقر مجلسى (ج‌1، ص‌16) و افندى‌اصفهانى (ج‌1، ص‌338) به تبعیت از همو با عنوان «شیخ عارف» از وى نام برده‌اند.آثار شناخته‌شده دیلمى که همگى به زبان عربى است عبارت‌اند از: ارشادالقلوب در دو جزء، که جزء نخست آن حاوى 55 باب شامل مباحث اعتقادى و برخى مواعظ و روایات اخلاقى است، و جزء دوم آن در چهار باب به فضائل و مناقب امیرمؤمنان علیه‌السلام، قضاوتها و کرامات آن حضرت و صفات و مثالب دشمنانش اختصاص‌یافته‌است؛ اَعلام‌الدین فى صفات‌المؤمنین و کنزُ علومِالعارفین شامل مباحثى در عقاید، مواعظ و احادیث؛ غررالاخبار و دُرر الآثار فى مناقب ابى‌الائمة الاطهار در مناقب و فضائل امیرالمؤمنین علیه‌السلام؛ و الاربعون حدیثآ که حدیث نخست آن حدیث جنود عقل و جهل و حدیث سوم آن حدیث غدیر بوده‌است (آقابزرگ طهرانى، ج‌1، ص‌414). از این چهار اثر، ارشادالقلوب (بیروت 1398)، اعلام‌الدین (قم 1414) و غررالاخبار (قم 1385ش) به چاپ رسیده‌اند.مشهورترین اثر دیلمى ارشادالقلوب است. مجلسى (ج‌1، ص‌33) این کتاب را ستوده و سیدعلى‌خان‌بن احمد مدنى* (ص‌591، 642) ابیاتى در ستایش آن سروده‌است. ارشادالقلوب از منابع حرّعاملى در تفصیل وسائل‌الشیعة (براى نمونه ← ج‌1، ص‌382، ج‌5، ص‌199، ج‌15، ص‌313) و مجلسى در بحارالانوار (براى نمونه ← ج‌10، ص‌126، ج‌13، ص‌219) بوده و شرف‌الدین یحیى بحرانى از شاگردان محقق کرکى، خلاصه‌اى از آن فراهم کرده‌است (← آقابزرگ طهرانى، ج‌1، ص‌518، ج‌4، ص‌419).روش دیلمى در آثارش گردآورى احادیث و اشارات اخلاقى براى وعظ و ارشاد بوده‌است، بااین‌همه فقهاى متأخر امامیه همچون بحرانى (براى نمونه ← ج‌2، ص‌141، ج‌4، ص‌149، ج‌7، ص‌260، 283)، سیدعلى‌بن محمدعلى طباطبائى (براى نمونه ← ج‌2، ص‌241)، رضابن محمدهادى همدانى (براى نمونه ← ج‌2، قسم 1، ص‌197، قسم 2، ص‌396) و على غروى تبریزى (براى نمونه ← ج‌9، ص‌216) در کتب فقهى خود به روایات مذکور در آثار دیلمى استناد کرده‌اند؛ همچنان‌که میرزاحسین نورى بعضى روایات فقهى موجود در آثار دیلمى را در مستدرک‌الوسائل (ج‌3، ص‌255، 272، 329، 361، ج‌5، ص‌157، 207، 279) نقل کرده‌است.دیلمى طبع شعر نیز داشت و به زبان عربى شعر مى‌سرود، چنان‌که در ارشادالقلوب (ج‌1، ص‌113، 127) و اعلام‌الدین (ص‌332) به مناسبت اشعارى موعظه‌آمیز از خود آورده‌است.منابع : آقابزرگ طهرانى؛ ابن‌فهد حلّى، عدّة الداعى و نجاح‌الساعى، چاپ احمد موحدى‌قمى، قم: مکتبة‌الوجدانى، ]بى‌تا.[؛ عبداللّه‌بن عیسى افندى اصفهانى، ریاض‌العلماء و حیاض الفضلاء، چاپ احمد حسینى، قم 1401ـ؛ یوسف‌بن احمد بحرانى، الحدائق الناظرة فى احکام‌العترة الطاهرة، قم 1363ـ1367ش؛ محمدبن حسن حرّ عاملى، امل‌الآمل، چاپ احمد حسینى، بغداد ?] 1385[، چاپ افست قم 1362ش؛ همو، تفصیل وسائل‌الشیعة الى تحصیل مسائل الشریعة، قم 1409/ 1412؛ خوانسارى؛ حسن‌بن محمد دیلمى، ارشادالقلوب، بیروت 1398/ 1978؛ همو، اعلام‌الدین فى صفات‌المؤمنین، قم 1414؛ همو، غررالاخبار و دررالآثار فى مناقب ابى الأئمة الاطهار، چاپ اسماعیل ضیغم، قم 1385ش؛ على‌بن محمدعلى طباطبائى، ریاض المسائل فى بیان احکام‌الشرع بالدلائل، ج‌2، قم 1412؛ على غروى تبریزى، التنقیح فى شرح العروة الوثقى: کتاب الطهارة، تقریرات درس آیت‌اللّه ابوالقاسم خوئى، ج‌9، ص‌1414؛ مجلسى؛ على‌خان‌بن احمد مدنى، دیوان ابن‌معصوم، چاپ شاکر هادى شکر، بیروت 1408/1988؛ على‌بن عبیداللّه منتجب‌الدین رازى، الفهرست، چاپ جلال‌الدین محدث ارموى، قم 1366ش؛ حسین‌بن محمدتقى نورى، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، قم 1407ـ1408؛ رضابن محمدهادى همدانى، مصباح‌الفقیه، چاپ سنگى ]بى‌جا[: مکتبة‌الصدر، ]بى‌تا.[.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

مینا احمدیان

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 18
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده