دیلمی حسن بن عبدالوهاب
معرف
عالم زیدى یمنى قرن سیزدهم
متن
دیلمى، حسن‌بن عبدالوهاب، عالم زیدى یمنى قرن سیزدهم. جدّ او حسین‌بن یحیى دیلمى* و پدرش عبدالوهاب‌بن حسین نیز از عالمان زیدى بودند. رساله‌اى با عنوان التنبیه على مقاصد صاحب‌التنویه اثر عبدالوهاب دیلمى به‌شمار رفته‌است (فهرس المخطوطات الیمنیة، ج‌1، ص‌552). حسن‌بن عبدالوهاب در 1229 در ذَمار* یمن به‌دنیا آمد و در همانجا به تحصیل پرداخت. او پس از فراگیرى علوم مقدماتى، به آموختن حدیث، فقه زیدى و علوم دیگر روى آورد. افزون بر جدّ و پدرش، نزد احمدبن احمد شِجنى، یحیى‌بن احمد دیلمى، على‌بن احمد عطیه و احمدبن زید کِبسى دانش اندوخت. همچنین دیلمى از احمدبن زید کبسى و محمدبن على شوکانى* اجازه نقل حدیث دریافت کرد. او در علوم عقلى و نقلى صاحب‌نظر و با علوم غریبه مانند رمل آشنا بود و شعر نیز مى‌سرود. دیلمى تدریس هم مى‌کرد (← زباره یمنى، ج‌1، ص‌340ـ 342؛ حبشى، ص‌392؛ عبدالسلام وجیه، 1420، ص‌328)، ولى منابع از شاگردانش سخنى به میان نیاورده‌اند.دیلمى از ادعاى امامت منصور باللّه احمدبن هاشم و متوکل على‌اللّه محسن‌بن احمد، دو تن از امامان زیدى، جانب‌دارى کرد و با گردآورى اهالى ذمار، آنها را به پذیرفتن امامت آن دو و یارى آنان فراخواند (زباره یمنى، ج‌1، ص‌341؛ موسوعة طبقات الفقهاء، ج‌13، ص‌185). وى پس از اداى مناسک حج‌در 1280، در مکه ماند، ولى اندکى بعد در محرّم 1281، درگذشت و در همانجا به خاک سپرده شد (زباره یمنى، ج‌1، ص‌342).شمارى از آثار متنوع دیلمى در عرصه‌هاى گوناگون علمى عبارت‌اند از: نزهة‌الطرف فى احکام الصرف؛ شرح نزهة‌الطرف؛ التفویض على مِنحَة‌اللطیف، هر سه در علم صرف؛ الاِبْریز المُذاب فى قواعد الاعراب، در علم نحو؛ الطِراز المُذهَّب فى المختار لاهل المَذْهب، در فقه زیدى؛ العَرْف النَدِى فى اخبار الحسین‌بن محمدالهادى (یا العَرْف النادى فى اخبار الامیر حسین‌بن محمدالهادى)، در تاریخ؛ عقد الذمام فى وجوب طاعة الامام، در کلام؛ رسالة فى اربعین علم که در آن به تعریف و تبیین چهل علم پرداخته‌است و کتابى در قواعد فقه (زباره یمنى، ج‌1، ص‌341؛ حبشى، ص‌392، 456، 477؛ حسینى اشکورى، ج‌1، ص‌34، ج‌2، ص‌35، 195، 246، 260، 269، ج‌3، ص‌99؛ عبدالسلام وجیه، 1420، همانجا؛ همو، 1422، ج‌2، ص‌347؛ فهرس المخطوطات الیمنیة، ج‌2، ص‌1112). دیلمى الاتقان فى علوم القرآن جلال‌الدین سیوطى* را با عنوان مختصرالاتقان تلخیص‌کرده و تهذیب‌المنطق و الکلام* سعدالدین تفتازانى* را با نام تحفة‌الحبیب بنظم مسائل التهذیب به‌نظم آورده و شرحى نیز بر آن نگاشته‌است (زباره یمنى، همانجا؛ حسینى اشکورى، ج‌1، ص‌262، ج‌2، ص‌145، 437؛ عادل نُوَیْهِض، ج‌1، ص‌141؛ براى برخى آثار دیگر ← زباره یمنى، همانجا؛ فهرس المخطوطات الیمنیة، ج‌1، ص‌114).منابع : عبداللّه محمد حبشى، مصادر الفکر العربى الاسلامى فى الیمن، صنعا: مرکز الدراسات الیمنیة، ]بى‌تا.[؛ احمد حسینى‌اشکورى، مؤلفات الزیدیة، قم 1413؛ محمد زباره یمنى، نیل الوَطَر من تراجم رجال الیمن فى القرن الثالث‌عشر، ]قاهره[ 1348ـ1350، چاپ افست صنعا ]بى‌تا.[؛ عادل نُوَیْهِض، معجم‌المفسرین من صدرالاسلام حتى العصر الحاضر، بیروت 1409/ 1988؛ عبدالسلام وجیه، اعلام‌المؤلفین الزیدیة، عَمّان 1420/ 1999؛ همو، مصادرالتراث فى المکتبات الخاصة فى الیمن، عَمّان 1422/ 2002؛ فهرس المخطوطات الیمنیة : لدار المخطوطات و المکتبة الغربیة بالجامع الکبیر صنعاء، اعداد احمد محمد عیسوى و دیگران، قم: کتابخانه آیت‌اللّه مرعشى نجفى، 1384ش؛ موسوعة طبقات‌الفقهاء، اشراف جعفر سبحانى، قم: مؤسسة الامام الصادق، 1418ـ1424.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محمد رئیس زاده

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 18
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده