دیلم(۳)
معرف
شهرستان و بندرى در شمال‌غربى استان بوشهر
متن
دیلم(3)، شهرستان و بندرى در شمال‌غربى استان بوشهر. شهرستان دیلم در شمالى‌ترین نقطه استان بوشهر واقع و از شمال به استان خوزستان، از مشرق به استان کهگیلویه و بویراحمد، از جنوب به شهرستان گَناوه (در استان بوشهر) و از مغرب به خلیج‌فارس محدود است (← نقشه جمهورى اسلامى ایران).شهرستان دیلم در منطقه‌اى هموار واقع‌شده و آب‌وهواى آن گرم و مرطوب است. دماى آن در گرم‌ترین روزها به ْ48 و در سردترین روزها به ْ9 مى‌رسد و میانگین بارش سالانه آن حدود 320 میلیمتر است. اهالى دیلم شیعه دوازده‌امامى‌اند و به زبان فارسى با گویشهاى لرى، لرى بندرى و لیراوى سخن مى‌گویند. مردم این شهرستان عرب و لرند. براساس سرشمارى 1385ش، جمعیت این شهرستان 451،29 تن بوده‌است. امروزه بیشتر مردم دیلم در بخشهاى صنعت، کشاورزى و شیلات اشتغال دارند (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج‌91، ص‌46؛ لیراوى، ص30؛ مرکز آمار ایران، ص‌49، 86ـ87؛ براى سیر تاریخى و ارتباط گویش لیراوى و دیلمى با زبانهاى ایران باستان و دیگر زبانها ← لیراوى، ص‌43ـ51).از آثار باستانى دیلم ویرانه‌هاى دو شهر باستانى مَهروبان در شمال و سینیز در جنوب بندر دیلم است. آثار سه کاروانسرا در مهروبان تا امروز باقى است (اقتدارى، 1375ش، ص‌3ـ5، 17ـ22؛ فسائى، ج‌2، ص‌1498).بندر دیلم، مرکز شهرستان دیلم، در ارتفاع حدود ده مترى از سطح دریا، در ده کیلومترى شمال دماغه تُنوب در کنار خلیج‌فارس واقع است (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، همانجا؛ رزم‌آرا، ج‌7، ص‌113؛ د.ایرانیکا، ذیل مادّه).وجه تسمیه بندر دیلم به‌درستى روشن نیست و آراى گوناگونى درباره آن، غالبآ بر پایه حدس و گمان، مطرح شده‌است (← اقتدارى، 1359ش، ص‌751، پانویس 1؛ خلیفه‌زاده، ص‌392ـ395). در منابع تاریخى و جغرافیایى پیش از دوره صفویه (حک : ح 906ـ1135)، از بندر دیلم نامى نیامده‌است. در دستنوشته‌اى به‌جامانده از اواخر دوره صفوى به‌نام مختصر مفید، اثر محمدبن نجم‌الدین محمود بافقى مشهور به یزدى، بناى این شهر به سلاطین دیلمى نسبت داده شده‌است (← خلیفه‌زاده، ص‌398ـ399).گفته مى‌شود بندر دیلم در آغاز قلعه‌اى بوده‌است که برخى بناى آن را به امیران دیلمى و برخى به هلندیها نسبت داده‌اند. مردم به‌تدریج‌در آنجا ساکن شدند و شهر امروزى را تشکیل دادند (همان، ص‌396، 434، پانویس 1؛ نیز ← سفرنامه بنادر و جزایر خلیج‌فارس، ص‌67؛ بابن و اوسه ، ص‌132؛ لاریمر ، ج‌7، ص‌458). در اواخر دوره صفوى، شمارى از عربهاى قطر با نام خلیفات به حاشیه شمالى خلیج‌فارس مهاجرت و حدود 120 سال در آن نواحى، از جمله بندر دیلم، حکومت کردند (خلیفه‌زاده، ص400، 412؛ نیز ← کازرونى، ص‌39ـ40). بندر دیلم در زمان کریم‌خان‌زند (حک : 1164ـ1193) به‌همراه بندرهایى چون ریگ و بوشهر یکى از مراکز تجارت هلندیها بوده (← فلور ، ص‌186) و کرزن (ج‌2، ص‌401) به آثار کارگاههاى آنان اشاره کرده‌است.بندر دیلم به‌سبب قرار داشتن در ساحل خلیج‌فارس و مرتبط ساختن آن با شهرهاى داخلى ایران مانند بهبهان و اصفهان، در دوره قاجار (حک : 1210ـ1344 (1304ش)) بسیار اهمیت داشت. این بندر در دوره ناصرى (حک : 1264ـ1313)، محلى براى تبادل کالاهاى انگلیس، هند و شهرهاى بغداد و بصره با محصولات طبیعى ایران بود که با کشتیهاى انگلیس از هند به ایران و بصره و برعکس منتقل مى‌شد (← افضل‌الملک، ص‌338؛ کرزن، همانجا؛ بابن و اوسه، ص‌119). با وجود این، دولت مرکزى به آبادسازى این بندر چندان توجه نداشت و در سفرنامه‌ها و منابع تاریخى دوران قاجار، بندر دیلم دهکده‌اى با جمعیتى محدود وصف شده که از حداقل امکانات چون آب شیرین بى‌بهره بوده‌است (← کازرونى، ص‌38ـ39؛ سفرنامه جنوب ایران، ص‌84ـ85؛ بابن و اوسه، ص‌132ـ133).در دوره قاجار، بندر دیلم مدتى تابع حاکمان کهگیلویه، بهبهان، فارس و بوشهر بود (خلیفه‌زاده، ص‌412ـ415، 420؛ نیز ← کرزن، ج‌2، ص‌233؛ فسائى، ج‌2، ص‌1498ـ1499). بر اساس اسناد به‌جامانده از دوره قاجار، از حدود 1280،خاندان قنوات مدتى بر این شهر حکومت کرده‌اند (← خلیفه‌زاده، ص‌419ـ420). جان گوردون لاریمر (کنسول انگلیس در بوشهر)، که در 1324 در اواخر حکمرانى قنواتیها و درگیریشان با خانهاى دیلمى بر سر تسلط بر این بندر از آنجا بازدید کرده‌است، اطلاعات ارزشمندى از آن بندر به دست مى‌دهد. در آن زمان بندر دیلم، مشتمل بر دو روستاى عامرى و تنوب، تجارت محدودى با کویت، بحرین و مسقط داشت (← ج‌7، ص‌459ـ460؛ نیز ← خلیفه‌زاده، ص‌433ـ434). در 1311ش، این بندر یکى از هفت ناحیه حکومت بندرهاى خلیج‌فارس بود و از شمال و مشرق به بهبهان و از مغرب به خوزستان محدود مى‌شد (کیهان، ج‌2، ص‌477). در تقسیمات کشورى 16 آبان 1316، بندر دیلم تابع شهرستان کیلویه از استانهاى غرب شد اما در اصلاح قانون تقسیمات کشورى ( 19 دى 1316)، از بخشهاى شهرستان بوشهر در استان هفتم (فارس) گردید (ایران. قوانین و احکام، ص‌89). در 1330ش، دیلم (مشتمل بر دهستان لیراوى) یکى از هفت بخش تشکیل‌دهنده استان بوشهر بود (رزم‌آرا، ج‌7، ص‌113؛ فریدى‌مجید، ج‌2، ص‌99). در 1358ش، بندر دیلم تابع شهرستان گناوه در استان بوشهر شد (فریدى‌مجید، ج‌2، ص‌104). در 1374ش، شهرستان دیلم به مرکزیت شهر دیلم مشتمل بر بخشهاى مرکزى و امام‌حسن (به مرکزیت شهر امام‌حسن) و چهار دهستان لیراوى شمالى و حومه و لیراوى میانى و جنوبى ایجاد شد (ایران. وزارت کشور، ذیل «استان بوشهر»).منابع : غلامحسین افضل‌الملک، افضل‌التواریخ، چاپ منصوره اتحادیه و سیروس سعدوندیان، تهران 1361ش؛ احمد اقتدارى، آثار شهرهاى باستانى سواحل و جزایر خلیج‌فارس و دریاى عمان، تهران 1375ش؛ همو، خوزستان و کهگیلویه و ممسنى: جغرافیاى تاریخى و آثار باستانى، تهران 1359ش؛ ایران. قوانین و احکام، مجموعه قوانین سال 1316، تهران: روزنامه رسمى کشور شاهنشاهى ایران، ?] 1316ش[؛ ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى. دفتر تقسیمات کشورى، نشریه تاریخ تأسیس عناصر تقسیماتى به همراه شماره مصوبات آن، تهران 1382ش؛ سى. بابن و فردریک اوسه، سفرنامه جنوب ایران، ترجمه و تعلیقات محمدحسن‌بن على اعتمادالسلطنه، چاپ میرهاشم محدث، تهران 1363ش؛ علیرضا خلیفه‌زاده، هفت شهر لیراوى و بندر دیلم، بوشهر 1382ش؛ رزم‌آرا؛ سفرنامه بنادر و جزایر خلیج‌فارس، از مهندسى ناشناخته، چاپ منوچهر ستوده، تهران: مؤسسه فرهنگى جهانگیرى، 1367ش؛ سفرنامه جنوب ایران، نوشته یکى از مأمورین رسمى زمان محمدشاه ]به سال 1256ه .ق[، در دو سفرنامه از جنوب ایران در سالهاى 1256ه .ق و 1307ه .ق، چاپ على آل‌داود، تهران: امیرکبیر، 1368ش؛ فرهنگ جغرافیائى آبادیهاى کشور جمهورى اسلامى ایران، ج‌:91 بهبهان، تهران: سازمان جغرافیائى نیروهاى مسلح، 1370ش؛ فاطمه فریدى‌مجید، سرگذشت تقسیمات کشورى ایران، تهران 1388ش‌ـ؛ حسن‌بن حسن فسائى، فارسنامه ناصرى، چاپ منصور رستگار فسائى، تهران 1382ش؛ ویلم فلور، هلندیان در جزیره خارک (خلیج‌فارس) در عصر کریم‌خان زند، ترجمه ابوالقاسم سرى، تهران 1371ش؛ محمدابراهیم‌بن اسماعیل کازرونى، تاریخ بنادر و جزایر خلیج‌فارس، چاپ منوچهر ستوده، تهران 1367ش؛ مسعود کیهان، جغرافیاى مفصل ایران، تهران 1310ـ1311ش؛ اللّه‌کرم لیراوى، گویش و ادبیات فرهنگ مردم لیراوى و دیلم، تهران 1380ش؛ مرکز آمار ایران، سرشمارى عمومى نفوس و مسکن :1385 نتایج‌کلى استان بوشهر، تهران 1388ش؛ نقشه جمهورى اسلامى ایران: براساس تقسیمات کشورى، مقیاس 000، 600،1:1، تهران: گیتاشناسى، 1390ش؛George N. Curzon, Persia and the Persian question, London 1892; EIr., s.v. "Deylam, Bandar", (by Sayyed `Al(( A(l-e Da(wu(d); John Gordon Lorimer, Gazetteer of the Persian Gulf, 'Oman, and central Arabia, Buckinghamshire 1986.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

گروه جغرافیا

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 18
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده