دیسم بن ابراهیم کردی
معرف
حاکم آذربایجان در سده چهارم
متن
دَیسَم‌بن ابراهیم کُردى، حاکم آذربایجان در سده چهارم. پدرش ابراهیم از یاران هارون شارى (از رؤساى خوارج) بود. وقتى هارون کشته شد، ابراهیم به آذربایجان گریخت و در آنجا با دختر یکى از رؤساى کُرد (مادر دیسم) ازدواج‌کرد (مسکویه، ج‌6، ص‌64؛ ابن‌اثیر، ج‌8، ص‌385؛ ابن‌خلدون، ج‌3، ص‌513). در برخى منابع، ابراهیم عرب دانسته شده (← مینورسکى ، ص‌114؛ د. ایرانیکا، ذیل مادّه)، اما اسم نَسبى او، شاذلویه (← ابن‌حوقل، ص‌334)، از خاستگاه ایرانى‌اش حکایت مى‌کند (مادلونگ ، ص‌232).دیسم در خدمت یوسف‌بن ابى‌الساج‌(از امراى ساجیان؛ ← ابن‌ابى‌الساج*) بود و در 326، به حکومت آذربایجان رسید. در همان سال، لشکرى‌بن مردى (از حاکمان وشمگیر زیارى) آماده تصرف آذربایجان شد. دیسم براى مقابله با وى لشکریانى از کردها گرد آورد. در مدت دو ماه، دو نبرد میان آنان صورت گرفت، که به شکست دیسم و فرار وى منجر شد. لشکرى آذربایجان را گرفت اما اردبیل تسلیم نشد. اهالى اردبیل در نامه‌اى از دیسم خواستند به کمک ایشان برود و در جنگى که روى داد، دیسم شکست خورد و گریخت و اموالش به دست لشکرى افتاد (مسکویه، ج‌6، ص‌6ـ8؛ ابن‌اثیر، ج‌8، ص‌349ـ350).دیسم به رى نزد وشمگیر رفت و از او براى پس‌گرفتن آذربایجان یارى خواست. وشمگیر به ازاى چند شرط، ازجمله پرداخت سالانه صدهزار دینار، خواندن خطبه به نام وشمگیر در آذربایجان و بازگرداندن لشکریان زیارى پس از اتمام کار، با درخواست وى موافقت کرد و ده‌هزار سوارکار در اختیار دیسم قرار داد. لشکرى پس از اطلاع از این موضوع، به ارمنستان گریخت و دیسم بر آذربایجان مسلط شد. در همین احوال، ابوعبداللّه (از وابستگان ناصرالدوله حمدانى، حاکم موصل) براى دستیابى بر آذربایجان با دیسم جنگید، اما شکست خورد (مسکویه، ج‌6، ص‌8ـ10؛ ابن‌اثیر، ج‌8، ص350ـ351).در 330 با نیرومندشدن کردها، دیسم به صُعلوک‌بن محمدبن مسافر و على‌بن فضل، از دیلمیان (← آل‌بویه*)، روى آورد و برخى از رؤساى کرد را دستگیر کرد. على‌بن جعفر، وزیرِ باطنى دیسم، دیلمیان را بر ضد دیسم برانگیخت و از ترس جانش نزد محمدبن مسافر، که او نیز از باطنیان بود، به طارم گریخت و سپس به خدمت پسر وى، مرزبان، درآمد. على‌بن جعفر به دیلمیانى که با دیسم دشمنى داشتند، نامه نوشت و آنان را به قیام بر او برانگیخت. دیلمیان به مرزبان پیوستند و به دیسم حمله کردند. او نیز به حاکم ارمنستان پناه برد. سپس، در همان سال میان دیسم و مرزبان در تبریز جنگى درگرفت و دیسم شکست خورد و به اردبیل گریخت. مرزبان اردبیل را در محاصره گرفت و دیسم درخواست صلح کرد. مرزبان با این درخواست دیسم که با خانواده‌اش در قلعه طارم پناه بگیرد، موافقت کرد (مسکویه، ج‌6، ص‌62ـ66؛ ابن‌اثیر، ج‌8، ص‌386ـ388؛ ابن‌خلدون، ج‌3، ص‌514). مسکویه (ج‌6، ص‌67ـ68) اطاعت دیسم از مرزبان را حاصل تبانى وزیر دیسم با مرزبان دانسته‌است.دوره انزواى دیسم چندین سال طول کشید. با شکست مرزبان از رکن‌الدوله دیلمى (← حسن‌بن بویه*) و حبس وى، رکن‌الدوله، محمدبن عبدالرزاق، از امرایش، را در 339 براى تصرف آذربایجان فرستاد. وَهْسودان، برادر مرزبان، از دیسم خواست کردها را به اطاعت خود درآورد و به نبرد محمدبن عبدالرزاق برود، که در این جنگ، دیسم شکست خورد (← مسکویه، ج‌6، ص‌169ـ170؛ ابن‌اثیر، ج‌8، ص480). ظاهرآ در همین دوره، دیسم نخجوان و دوین را نیز گرفت (← مینورسکى، ص‌34). در اردبیل در 342، دیلمیان بر دیسم شوریدند و وى با اطلاع از اینکه یکى از فرماندهانش به خدمت وهسودان درآمده‌است و قصد جنگ با وى را دارد، به همراه عده‌اى از سپاهیان کُرد به ارمنستان گریخت. در آنجا مطّلع شد که مرزبان از حبس گریخته و فرمانده یاغى را به جنگ او فرستاده‌است. دیسم از آنجا به موصل و سپس، به بغداد نزد معزالدوله دیلمى* رفت. معزالدوله وى را پذیرفت و اقطاعى به ارزش پنجاه‌هزار دینار در سال در اختیار وى قرار داد. او تا 343 در بغداد ماند. در این میان، خانواده‌اش و فرماندهان کُرد به او نامه نوشتند و او را به طمع حکومت انداختند. دیسم از معزالدوله درخواست کمک کرد اما وى پاسخ مساعدى نداد. سپس، دیسم نزد ناصرالدوله حمدانى به موصل رفت، اما چون او نیز مساعدتى نکرد، نزد سیف‌الدوله حمدانى به شام رفت و تا سال 344 در آنجا ماند. سپس با یکى از فرماندهانش که به وى پیشنهاد اتحاد داده بود، سلماس را تصرف کرد، اما در مقابل سپاه مرزبان شکست خورد و به ارمنستان گریخت. مرزبان از حاکم ارمنستان خواست تا دیسم را زندانى کند. او ابتدا مخالفت کرد، اما سرانجام دیسم را تحویل داد و مرزبان او را کور و زندانى کرد. پس از مرگ مرزبان در 344، یاران او از ترس آنکه دیسم شورش کند، وى را کشتند (← مسکویه، ج‌6، ص‌184ـ187؛ ابن‌اثیر، ج‌8، ص500ـ 502).منابع : ابن‌اثیر؛ ابن‌حوقل؛ ابن‌خلدون؛ مسکویه؛EIr. s.v. "Daysam b. Ebra(h((m Kord((" (by C. Edmund Bosworth); Wilferd Madelung, "The minor dynasties of northern Iran", in The Cambridge history of Iran, vol.4, ed. R. N. Frye, Cambridge 1975; Vladimir Fedorovich Minorsky, Studies in Caucasian history, London 1953.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

مریم ارجح

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 18
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده