دیره جات
معرف
منطقه‌اى در مرکز پاکستان
متن
دیرَه‌جات، منطقه‌اى در مرکز پاکستان. دیره‌جات/ دیرَجات، از شرق به رود سند و از غرب به سلسله جبال سلیمان محدود و مشتمل بر نواحى دیره‌فاتح‌خان و دیره اسماعیل‌خان در شمال (از ایالت سرحد)و دیره‌غازى‌خان در جنوب (از ایالت پنجاب) است و بخشهایى از آن نیز در ایالت بلوچستان قرار دارد (>← اطلس جامع جهان تایمز< ، نقشه 32؛ >فرهنگ جغرافیایى سلطنتى هند< ، ج11، ص‌269ـ270؛ >اطلس پاکستان< ، ص‌16، 18؛ نقشه راهنماى پاکستان).پلتس ، ذیل «دیره»؛ د.اسلام، چاپ دوم، ذیل مادّه). نام نواحى مختلف دیره‌جات برگرفته از نام حاکمان محلى بلوچ است که از اواخر قرن نهم به این منطقه کوچ کردند و با برپاکردن خیمه‌هاى خود به‌تدریج‌شهرهایى را در این محل ایجاد کردند. مهاجرت این اقوام به دیره‌جات در دوره بابر (حک : 932ـ937) و پس از فتح شمال هند به دست وى سرعت گرفت و در دوره سلطنت همایون (حک : 937ـ963) به اوج‌خود رسید (>فرهنگ جغرافیایى سلطنتى هند<، ج‌11، ص250، 257، 261ـ262، 270؛ گاندى ، ج‌1، ص‌6؛ تورنتون ، 1858، ص‌246، 267).به منطقه دیره‌جات به دلیل قرارگرفتن در دامنه کوههاى سلیمان، گاه «دامن» نیز اطلاق مى‌شود (← تورنتون، 1858، ص‌246).طول منطقه دیره‌جات بیش از پانصد کیلومتر و پهناى آن بین 24 تا 80 کیلومتر است (← مدلى ، ص‌278؛ نلوه ، ص‌34).دیره‌جات منطقه‌اى گرم‌وخشک است، اما خاک آن، به‌ویژه در ناحیه دیره‌فاتح‌خان، بسیار حاصلخیز است (>← فرهنگ جغرافیایى سلطنتى هند<، ج‌11، ص‌249، 261؛ تورنتون، 1994، ص‌162، 164؛ ریچى ، ج‌2، ص‌13). رود سنگر ، مهم‌ترین ریزابه سند است که در دیره‌جات جریان دارد و از کنار شهر تونسه ، واقع در شرق دیره‌جات، عبور مى‌کند. در جنوب‌شرقى این شهر، سد تونسه بر روى سند احداث شده‌است (← >اطلس پاکستان<؛ >اطلس جامع جهان تایمز<، همانجاها).ساکنان منطقه پرجمعیت دیره‌جات، بیشتر مسلمان و سپس به‌ترتیب هندو و سیک‌اند. از نظر نژادى نیز افغانها در شمال و بلوچها در جنوب در اکثریت هستند (← >دستینه برادشاو ویژه ایالت بمبئى< ، ص‌285؛ >فرهنگ جغرافیایى سلطنتىهند<، ج‌11، ص‌252، 263؛ >گزارش وستمینستر< ، ج‌36، ص‌483ـ484؛ د.اسلام، همانجا). به سبب کثرت افغانها در این منطقه، در تقسیم‌بندیهاى قدیم‌تر شبه‌قاره هند (مثلا در 1260/ 1844)، گاه دیره‌جات بخشى از افغانستان به‌شمار رفته‌است (← تورنتون، 1994، ص‌135، 156ـ 157، 164، 172). زبان اصلى مردم در شمال دیره‌جات پشتو* است و به زبان جَتکى که مخلوطى از پنجابى و سندى است، نیز تکلم مى‌شود؛ اما در جنوب، دو زبان بلوچى و پنجابى غربى رایج‌است (>فرهنگ جغرافیایى سلطنتى هند<، همانجاها).مهم‌ترین شهر جنوب دیره‌جات، دیره‌غازى‌خان، در کنار رود سند و غرب مولتان واقع شده و در 1378ش/1999، بیش از 000،190 تن جمعیت داشته‌است. محصولات کشاورزى و برخى از صنایع‌دستى این شهر شهرت دارد، اما بیشتر به سبب مساجد و مدارس اسلامى آن مشهور است (← تورنتون، 1858، ص‌267ـ268؛ >فرهنگ جغرافیایى سلطنتى هند<، ج‌11، ص‌257ـ258؛ عفیفى، ذیل «دراغازى‌خان»؛ >سالنامه جمعیتى 2009ـ 2010< ، ص‌344).در شمال دیره‌جات، شهر دیره‌اسماعیل‌خان واقع شده‌است. این شهر در حدود دویست کیلومترى شمال‌غربى دیره‌غازى‌خان و 150 کیلومترى شرق مرز افغانستان، قرار دارد. شهر و ناحیه دیره‌اسماعیل‌خان، به سبب قرارگرفتن در مسیر تجارى هند ـ خراسان اهمیت داشته‌اند (تورنتون، 1858، ص‌268؛ >فرهنگ جغرافیایى سلطنتى هند<، ج‌11، ص‌266، 268ـ269؛ عفیفى، ذیل «درا اسماعیل‌خان»).در شمال ناحیه دیره‌اسماعیل‌خان، ناحیه بنّو قرار داشت (← >اطلس جامع جهان تایمز<، همانجا) که از نیمه دوم قرن سیزدهم/ نوزدهم به‌بعد، تابع دیره‌جات بود (← پوپ ، ص‌6؛ توربورن ، مقدمه دوراند ، ص‌1). این ناحیه همواره یکى از مهم‌ترین مناطق دیره‌جات بود (>منتخبى از گزارشهاى دولت هند< ، ش 6، ص‌12) و مرکز آن، شهر بنّو و نیز شهر کالاباغ(کلاباغ) در شمار شهرهاى مهم دیره‌جات بودند (جغرافیاى هندوستان، ص‌96). امروزه بنّو (به مرکزیت شهرى به همین نام) بخشى از ایالت سرحد است، اما کالاباغ تابع آن نیست و در ایالت پنجاب واقع شده‌است (← >ایالت مرز شمال‌غرب ]نقشه<[ ).دیره‌جات در نیمه نخست قرن سیزدهم/ نوزدهم به تصرف سیکهاى مستقر در لاهور درآمد و برخى از شهرهاى آن، ازجمله دیره‌اسماعیل‌خان و دیره‌غازى‌خان بسیار آسیب دیدند و برخى از مساجد مهم آنها به معابد سیک تبدیل شدند (← ریچى، همانجا؛ >گزارش وستمینستر<، ج‌36، ص‌484ـ486؛ >فرهنگ جغرافیایى سلطنتى هند<، ج‌11، ص‌251، 258، 262، 270ـ271؛ تورنتون، 1994، ص‌155، 162، 164). همچنین سیکها* در نزدیکى شهر دیره‌فاتح‌خان قلعه‌اى مستحکم به‌نام گیرانگ ساختند که موجب از رونق افتادن آن شهر شد؛ به‌علاوه کل ناحیه دیره‌فاتح‌خان از آن پس، گیرانگ خوانده شد (ادواردز ، ج‌1، ص‌37). دیره‌فاتح‌خان امروزه تنها روستایى کوچک است (کومار ، ص‌338).شهرهاى دیره‌جات براثر حوادث طبیعى چون سیل و زلزله نیز آسیبهاى جدّى دیدند. هرچند رودخانه سند در رونق حیات اقتصادى این منطقه مؤثر بوده، اما طغیان این رودخانه بارها موجب ویرانى شهرهاى دیره‌جات شده‌است. براى مثال، شهر دین‌پناه در کنار سند براثر سیل و زلزله شدید در 1234، به‌کلى ویران شد. در 1238، سیل دیره‌اسماعیل‌خان را خراب کرد و دیره‌غازى‌خان نیز در 1272 و 1299 براثر جارى‌شدن سیل آسیب جدّى دید (← تورنتون، 1858، ص‌267؛ >گزارش وستمینستر<، ج‌36، ص‌484؛ >فرهنگ جغرافیایى سلطنتى هند<، ج‌11، ص250، 258، 269).دیره‌جات از میانه قرن سیزدهم/ نوزدهم به تصرف حکومت بریتانیا درآمد و تا استقلال هند و پاکستان در 1326ش/ 1947 همچنان در اشغال آنها بود (>گزارش عمومى تشکیلات ایالت پنجاب< ، ص‌29، 31؛ >فرهنگ جغرافیایى سلطنتى هند<، ج‌11، ص‌271). در دوره تسلط بریتانیا بر این منطقه، از اواخر قرن سیزدهم/ نوزدهم، ناحیه مظفرگره (به مرکزیت شهرى به همین نام)، در مشرق سند نیز تابع دیره‌جات بود (← ماسى ، ص‌v(((،x().منابع : جغرافیاى هندوستان، ترجمه حسین حسینى شیرازى، چاپ جمشید کیان‌فر، در گنجینه بهارستان (تاریخ 3 ـ تاریخ و جغرافیاى شبه‌قاره هند)، به‌کوشش جمشید کیان‌فر، تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شوراى اسلامى، 1388ش؛ عبدالحکیم عفیفى، موسوعة 1000 مدینة اسلامیة، بیروت 1421/2000؛ نقشه راهنماى پاکستان، مقیاس 000، 000،1:2، تهران: گیتاشناسى، ]بى‌تا.[؛Atlas of Pakistan, Rawalpindi: Survey of Pakistan, [1997]; Bradshaw's handbook to the Bombay presidency, London [1864]; Demographic yearbook 2009-2010, New York: United Nations, Department of Economic and Social Affairs, 2011; Herbert Benjamin Edwardes, A year on the Punjab Frontier, in 1848-49, London 1851; EI2, s.v. "De(adjra(t" (by M. Longworth Dames); Surjit Singh Gandhi, History of Sikh gurus retold: 1606-1708 C.E., New Delhi 2007; General report upon the administration of the Punjab Proper, for the year 1849-50 & 1850-51, Lahore: Printed at the Chronicle Press, by Mahomed Azrem, 1854; The Imperial gazetteer of India, vol.11, New Delhi: Today & Tomorrow's Printers & Publishers, 1908; Raj Kumar, Encyclopaedia of untouchables: ancient, medieval and modern, Delhi 2008; Charles Francis Massy, Chiefs and families of note in the Dehli, Jalandhar, Peshawar and Derajat divisions of the Panjab, Allahabad 1890; J. G. Medley, "Engineering in the , Derajat", in Professional papers on Indian engineering vol.3, ed. J.G. Medley, Roorkee, India: Thomason College Press, 1866; Vanit Nalwa, Hari Singh Nalwa: champion of the Khalsaji, 1791-1837, New Delhi 2009; North-West Frontier Province [map], scale 1:1'000'000, Rawalpindi: Survey of Pakistan, 1995; John Thompson Platts, A dictionary of Urdu(, classical Hind(, and English, New Delhi 2006; G. U. Pope, A text-book of Indian history, London 1871; Leitch Ritchie, The British world in the East: a guide historical, moral, and commercial to India, China, Australia, South Africa, and the other possessions or connexions of Great Britain in the eastern and southern seas, London 1846; Selections from the records of the government of India: Foreign Department, no.6, Calcutta: Thos. Jones, Calcutta Gazette Office, 1854; Septimus Smet Thorburn, Report on the first regular land revenue settlement of the Bannu district in the Derajat division of the Punjab, Lahore 1879; Edward Thornton, A gazetteer of the countries adjacent to India on the North-West, London 1844, repr. New Delhi 1994; of idem, A gazetteer of the territories under the government of the native states on the the East-India Company, and comprehensive Times The 1858; London India, continent of atlas of the world, London: Times Books, 2005; The Westminster review, vol.36, London: Tr(bner, 1869.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

سعید طاوسی مسرور

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 18
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده