دیْربی احمدبن عمر غنیْمی خزرجی انصاری
معرف
فقیه و محدّث شافعى سده یازدهم و دوازدهم
متن
دَیْرَبى، احمدبن عمر غُنَیْمى خزرجى انصارى، فقیه و محدّث شافعى سده یازدهم و دوازدهم. کنیه وى ابوالعباس، لقبش شهاب‌الدین (جبرتى، ج‌1، ص‌44؛ کتانى، ج‌1، ص‌411) و منسوب به دیرب (قریه‌اى در مصر ← على‌پاشا مبارک، ج‌11، ص‌182) بود.دیربى در 1061 به‌دنیا آمد (کحّاله، ج‌2، ص30). دروس مقدماتى را نزد عمویش، على دیربى، و کسانى چون محمد قَلیوبى، ابوالسّرور میدانى و محمد دَنَوشرى (مشهور به جَنَدى) آموخت (جبرتى، همانجا). سپس براى تکمیل تحصیلات دینى به جامعِ الأزهر رفت و فقه، حدیث و سایر علوم دینى را فراگرفت. نورالدین على شَبرامَلِّسى*، محمد خَرشى، خلیل‌بن ابراهیم لَقانى، ابراهیم شَبْرَخِیتى، ابراهیم‌بن محمد بَرماوى، محمدبن قاسم بقرى* مقرى، احمد مرحومى شافعى، محمد نَشْرَتى، صالح‌بن حسن بهوتى، احمدبن غُنیم نَفْراوى، احمدبن محمد مکّى مشهور به نخلى، و عبدالرئوف‌بن محمد بِشْبِیشى از معروف‌ترین استادان وى بودند (همان، ج‌1، ص280، 444ـ445؛ کتانى، همانجا).دیربى پس از سالها استفاده از محضر عالمان الأزهر، به جایگاه علمى والایى رسید و به تدریس، تألیف و تربیت شاگردان پرداخت (جبرتى، ج‌1، ص‌445؛ على‌پاشا مبارک، ج‌11، ص‌184). برخى از شاگردان او عبارت‌اند از: محمدبن احمد عشماوى، حسن‌بن على فَوى، محمدبن سالم حفافى خلوتى، على‌بن احمد صعیدى، و سلیمان‌بن محمد بجیرمى ازهرى (جبرتى، ج‌1، ص280، 340، 381، 477، ج‌3، ص‌144). دیربى در 1151 درگذشت (همان، ج‌1، ص‌445؛ بغدادى، هدیة‌العارفین، ج‌1، ستون 172).از آثار فقهى دیربى، این کتابها درخور ذکرند: غایة‌المرام فیما یتعلّق بأنکحة‌الأنام؛ غایة‌المقصود لِمَنْ یَتعاطى العقود على‌المذاهب الأربعة (بولاق 1290)؛ الإنتفاع التّامّ لمن أرادها من الأنام؛ فتح‌الملک الجواد بتسهیل قسمة‌الترکات على بعض العباد؛ فتح‌الملِک البارى بالکلام على آخر شرح‌المنهج‌للقاضى زکریّا الأنصارى (شرح فتح‌الوهاب زکریا انصارى، متوفى 926)؛ فتح‌العزیز الغفار بالکلام على آخر شرح غایة‌الاختصار (حاشیه بر شرح غایة‌الاختصار ابن‌قاسم عبادى غزّى)؛ فتح‌الملک الکریم الوهّاب بختم شرح تحریر تنقیح‌اللباب (شرح تحریر تنقیح‌اللباب زکریا انصارى) و مناسک الحج‌(جبرتى، همانجا؛ بغدادى، ایضاح‌المکنون، ج‌2، ستون 166؛ همو، هدیة‌العارفین، همانجا؛ یوسف الیان سرکیس، ج‌1، ستون 899؛ زرکلى، ج‌1، ص‌188؛ کحّاله، ج‌2، ص30؛ المکتبة‌الازهریة، ج‌2، ص‌577ـ578).برخى از آثار غیرفقهى وى نیز عبارت‌اند از: فتح‌الملک المجید لنفع العبید و قمع کلّ جبّار عنید، مشتمل بر مجموعه‌اى از تجارب طبى و روحىِ او همراه با ادعیه و احادیث درباره برخى آیات قرآن که مجموعآ به مُجَرّبات دیربى نیز مشهور است و در 1280 و 1287 در مصر چاپ شده‌است. این اثر، که به زبان اردو نیز ترجمه شده، مشهورترین اثر دیربى است، چنان‌که گاه از او به صاحب مجرّبات یاد مى‌شود؛ القول المختار فیما یتعلّق بِاَبَوَىِ النَّبى المُخْتار؛ تُحْفَة‌الصَّفا فیما یتعلّق بابوى المصطفى؛ تحفة‌المشتاق فیما یتعلّق بالسّنانیّة و مساجد بولاق، و رساله‌هایى مانند رسالة فى البسملة و حدیث البدائة، و رسالة تتعلّق بالکواکب السّبعة و السّاعات‌الجیّدة (جبرتى؛ بغدادى؛ هدیة‌العارفین؛ زرکلى، همانجاها).منابع : اسماعیل بغدادى، ایضاح‌المکنون، ج‌2، در حاجى‌خلیفه، ج‌4؛ همو، هدیة‌العارفین، ج‌1، در حاجى‌خلیفه، ج‌5؛ عبدالرحمان جبرتى، عجایب الآثار فى التراجم و الاخبار، چاپ عبدالعزیز جمال‌الدین، قاهره ] 1997[؛ خیرالدین زرکلى، الاعلام، بیروت 1999؛ على‌پاشا مبارک، الخطط التوفیقیة الجدیدة لمصر و القاهرة و مدنها و بلادها القدیمة و الشهیرة، بولاق 1306، چاپ افست قاهره 1425ـ1426/ 2004ـ2005؛ محمدعبدالحى‌بن عبدالکبیر کتانى، فهرس الفهارس و الأثبات، چاپ احسان عباس، بیروت 1402/1982؛ عمررضا کحّاله، معجم‌المؤلفین، دمشق 1957ـ1961، چاپ افست بیروت ]بى‌تا.[؛ المکتبة‌الازهریة، فهرس الکتب الموجودة بالمکتبة الازهریة، قاهره 1364ـ1368/ 1945ـ1949؛ یوسف الیان سرکیس، معجم المطبوعات العربیة و المعربة، قاهره 1346/1928، چاپ افست قم 1410.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

مسعود نیکخواه دلشاد

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 18
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده