دیرالزور
معرف
شهرى در شرق سوریه در ساحل فرات
متن
دَیرالزور، شهرى در شرق سوریه در ساحل فرات. شهر دیرالزور در 450 کیلومترى شمال‌شرقى دمشق قرار دارد (بهنسى، ص‌]14ـ 15[، نقشه، ص‌73). کلمه زور در این ترکیب ظاهرآ به بافت جنگلى و زمینهاى رسى کناره مجراى رودخانه اشاره دارد، زیرا این واژه را به‌معناى جنگل یا زمین داراى آب و علف دانسته‌اند (← ابن‌منظور، ذیل «زور»)؛ اما چنانچه زور واژه‌اى سریانى و به‌معناى کوچک باشد، احتمال دارد که دیرى کوچک هسته نخستین این شهر بوده‌باشد (← عبدالکریم فتیح، ص‌108ـ109). رومیها این شهر را آزدرا یا آزورا مى‌نامیدند (← قتیبه شهابى، ذیل مادّه).از حوادث گذشته بر این شهر در منابع قدیم خبرى نیامده‌است (عبدالکریم فتیح، ص‌107) و دانسته‌هاى پیشاعثمانى ما از این شهر، بیشتر متکى بر نوشته‌هاى عمدتآ بى‌سندِ نویسندگان معاصر است. این نویسندگان پیشینه شهر را به دورانى بسیار کهن باز مى‌گردانند؛ کرملى با استناد به سِفر سوم پادشاهان (34:4)، دیرالزور را همان تَفساح مى‌پندارد که از آنجا تا غزّه محدوده ملک‌سلیمان بوده‌است (← ص‌489ـ491). اما به این‌گونه آرا پیوسته انتقاد شده‌است (← لامنس ، ص‌491ـ 492). همچنین تلاش برخى نویسندگان نیز در شناسایى محل دیرالزور کهن چندان با توفیق همراه نبوده‌است؛ مسعود خوند (ذیل مادّه) آن را همان دیرالرمان خوانده که وصفش در معجم‌البلدان یاقوت حموى (ذیل «دیرالرمان») آمده‌است. به‌هر روى آثار کهن واقع در دیرالزور را مى‌توان نشانى از آبادانى شهر در روزگاران قدیم دانست که علاوه‌بر موقعیت راهبردى مواصلاتى و قرارگرفتن در دره فرات و راه اصلى بغداد ـ دمشق، اهمیت نظامى بسیار داشته‌است (موزیل ، ص‌2؛ توتل ، ص‌517؛ آقاجانى، ص‌46). دیرالزور از 333 پیش از میلاد در تصرف یونانیان و از 64 پیش از میلاد در تصرف رومیان بود (قتیبه شهابى، ص‌132؛ المعجم الجغرافى للقطر العربى السورى، ج‌3، ص‌399؛ عبدالکریم فتیح، ص‌108) تا اینکه مسلمانان با فتح مناطق شام* بر آنجا دست یافتند. این شهر بعدها بر اثر حملات و جنگها، گسترش بیابانها و خشکى سواحل فرات و طغیان این رود به ویرانى گرایید (توتل، ص‌518) و اکنون تنها اثر مهم باقیمانده از دوران قدیم در این شهر، دیر عتیق است (خوند، همانجا).در دوره عثمانى، دیرالزور شهرى بسیار کوچک بود و فقط دیوارها و خندقهاى اطراف آن نشان از گذشته باشکوهش مى‌داد (راوولف ، ص‌163). در 1285، عثمانیها به‌منظور حفظ سلطه بر قبایل بدوى، سنجاق دیرالزور را تشکیل دادند (توت ، ص60؛ قس مصطفى شهابى، ص20، که آن را لواء مى‌خواند). آنان همچنین پادگانها و مراکزى نظامى در نقاط راهبردى رود فرات ازجمله دیرالزور ساختند و براى جلب مشارکت شیوخ بدوى به آنها زمین بخشیدند و عملا بدویها را یکجانشین کردند (کامینز ، ص70). عثمانیها در 1301 به مرمت و ساخت خیابانها و اماکن عمومى شهر پرداختند؛ بدین‌ترتیب دیرالزور به شهرى آباد در منطقه فرات میانه بدل شد (بهنسى، ص‌74).دیرالزور بعد از جنگ جهانى اول (1914ـ1918/ 1332ـ 1336)، محل نزاع فیصل، حاکم هاشمى عراق، با ارتش فرانسه بود تا اینکه سرانجام در 1338/1920 به اشغال نیروهاى فرانسوى درآمد (حورانى ، ص‌49ـ51). فرانسویها شهر را در کناره رود فرات توسعه دادند و محله‌هایى جدید به آن افزودند. همچنین به‌منظور برقرارى ارتباط آسان میان مناطق جزیره و شام، پل معلقى بر فراز فرات ساختند که ساخت آن در 1310ش/ 1931 خاتمه یافت (بهنسى، ص‌73؛ سوریه، ص‌13)؛ ساخت این پل رونق تجارى شهر را در پى‌داشت (المعجم‌الجغرافى للقطر العربى السورى، ج‌3، ص‌398).امروزه دیرالزور یکى از شهرهاى مهم زراعى در شمال‌شرقى و شرق سوریه است (← دام ، ص‌5). رود فرات شهر را به دو قسمت جزیره حُویقه و بخش اصلى شهر، واقع بر صخره‌هاى مشرف بر رودخانه، تقسیم مى‌کند (بهنسى، همانجا). حاصلخیزى و پرآبى دیرالزور (المعجم الجغرافى للقطر العربى السورى، ج‌3، ص‌401؛ سعیدى، ص‌18؛ سوریه، همانجا) موجب رونق کشاورزى و تولید انواع محصولات مرغوب کشاورزى در این منطقه شده‌است (سوریه، همانجا). جمعیت دیرالزور ترکیبى از نژادها با عقاید مختلف مانند کردها و عربهاى مسلمان، غالبآ سنّى، ارمنیها، مسیحیان سورى و یهودیان است (موزیل، همانجا؛ بهنسى، ص‌75؛ یئور ، ص‌196ـ197).به‌تازگى در شهر کارخانه‌هاى نساجى، نیشکر و حبوبات تأسیس شده‌است (بهنسى، همانجا). علاوه‌براین، امروزه صنعت گردشگرى در این شهر رونق گرفته‌است (کامینز، همانجا).دیرالزور همچنین نام استانى به مرکزیت شهر دیرالزور است که با عراق مرز مشترک دارد (>اطلس جامع جهان تایمز< ،نقشه 35). مساحت این استان 600،33 کیلومترمربع است و بعد از حمص، دومین استان بزرگ سوریه به‌شمار مى‌رود (آقاجانى، ص‌46ـ47). در سالهاى اخیر استخراج‌و تولید نفت که چاههاى آن در نزدیکى شهر دیرالزور واقع‌است، بر اهمیت این استان افزوده‌است (بهنسى، ص‌103؛ کامینز، ص‌88). تولید روزانه نفت در این استان به 000،140 بشکه رسیده‌است و دولت سوریه مى‌کوشد با همکارى چین بر میزان تولید بیفزاید (>شوراى جهانى انرژى< ، ص‌68؛ >گزارش: ظهور سوریه در 2008< ، ص‌121).منابع : سمیه آقاجانى، «بررسى آداب و رسوم مردم دیرالزور»، فصلنامه فرهنگى: مجله تخصصى فرهنگى، هنرى، ویژه آشنایى با سوریه، ش 17 (بهار 1388)؛ ابن‌منظور؛ عفیف بهنسى، سوریة، التاریخ و الحضارة: منطقة الجزیرة و الفرات محافظات الرقة، دیرالزور، الحسکة، ]دمشق[ 2001؛ فردینان توتل، «عروس الصحراء: دیرالزور»، المشرق (تموز 1931)؛ مسعود خوند، الموسوعة التاریخیة الجغرافیة، بیروت 1994ـ2004؛ لیندرت راوولف، رحلة الهولندى الدکتور لیونهارت راوولف، ترجمة سلیم احمد خالد، بیروت 1428/ 2008؛ ابراهیم سعیدى، سوریه، تهران: وزارت امورخارجه، دفتر مطالعات سیاسى و بین‌المللى، 1374ش؛ سوریه، تهران: وزارت امورخارجه، دفتر مطالعات سیاسى و بین‌المللى، 1387ش؛ مصطفى شهابى، «رحلة الى دیرالزور و الجزیرة»، مجلة المجمع العلمى العربى، ج‌13، ش 1 (رمضان 1351)؛ عبدالکریم فتیح، «مدخل الى تاریخ مدینة دیرالزور»، در الندوة الدولیة لتاریخ دیرالزور و آثارها، دیرالزور، 2ـ6 تشرین‌الاول 1983، ]دمشق[ : وزارة‌الثقافة، المدیریة العامة للآثار و المتاحف، ?] 1983[؛ قتیبه شهابى، معجم المواقع الاثریة فى سوریة، دمشق 2006؛ انستاس مارى کرملى، «دیرالزَّور : اسماؤها و معانیها، حدیثآ و قدیمآ»، المشرق، سال10، ش 11 (1 حزیران 1907)؛ هنرى لامنس، «تفساح و دیرالزور»، در همان؛ المعجم الجغرافى للقطر العربى السورى، باشراف عماد مصطفى طلاس، ]دمشق[: مرکز الدراسات العسکریة، 1990ـ؛ یاقوت حموى؛David Commins, Historical dictionary of Syria, Lanham, Maryland 2004; Nikolaos Van Dam, The struggle for power in Syria: politics and society under Asad and the Ba`th Party, London 1997; Albert Habib Hourani, Syria and Lebanon: a political essay, Beirut 1968; Alois Musil, The middle Euphrates: a topographical itinerary, New York 1927; The Report: emerging Syria 2008, Oxford: Oxford Business Group, 2007; The Times comprehensive atlas of the world, London: Times Books, 2005; Anthony B. Toth, "Last battles of the bedouin and the rise of modern states in northern Arabia: 1850-1950", in Nomadic societies in the Middle East and North Africa: entering the 21st century, ed. Dawn Chatty, Leiden: Brill, 2006; World Energy Council, 2004. Survey of energy resources, London 2004; Bat Y(or, The decline of Eastern christianity under Islam: from jihad to dhimmitude, seventh-twentieth century, Madison, N.J. 2009.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

مهدی خزایی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 18
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده