دیرالجماجم
معرف
محلى نزدیک کوفه در جنوب‌غربى عراق، نیز نام نبرد مشهور حَجّاج‌بن یوسف ثقفى با عبدالرحمان‌بن اَشْعث
متن
دَیرالجَماجِم، محلى نزدیک کوفه در جنوب‌غربى عراق، نیز نام نبرد مشهور حَجّاج‌بن یوسف ثقفى با عبدالرحمان‌بن اَشْعث. دیرالجماجم در ساحل غربى رود فرات واقع بود و با کوفه هفت فرسخ فاصله داشت (یاقوت حموى، ذیل مادّه؛ حِمْیَرى، ص‌254). گویا پیش از اسلام، دیرهاى گروهى از مسیحیان قبیله اِیاد* در این نواحى واقع و مشهورترین آنها دیرالجماجم بوده‌است (← ابن‌فقیه، ص‌182؛ بلاذرى، ص‌398؛ نیز ← طریحى، ص‌96). سبب نام‌گذارى آنجا به جماجم را جمجمه‌هایى (قدحهاى چوبى) دانسته‌اند که در این محل ساخته مى‌شد (← بکرى، ج‌2، ص‌576؛ یاقوت حموى، همانجا). برخى نیز جمجمه را به‌معناى کاسه سر گرفته‌اند که این وجه مشهورتر و شواهدى تاریخى نیز براى آن موجود است؛ ظاهرآ در همین محل اعضاى قبیله ایاد با پیروزى بر سپاهیان شاپور ذوالاکتاف (پادشاه ساسانى، حک : 310ـ 379 میلادى)، جمجمه‌هاى کشتگان سپاه دشمن را بر دیر خود نصب کردند یا بر هم انباشتند (← بلاذرى، همانجا؛ مسعودى، ص205؛ بکرى، ج‌2، ص‌573؛ براى نقد این گزارش ← یاقوت حموى، همانجا). به نوشته ابن‌فقیه (ص‌182ـ183)، در پى جنگى میان دو تیره از قبیله ایاد، آنان کشتگان را کنار دیر به خاک سپردند و بعدها با حفر آن مکان و مشاهده جمجمه‌هاى آنان، آنجا را دیرالجماجم نامیدند.در دوره اسلامى، شهرت دیرالجماجم بیشتر به‌سبب نبرد مشهورى است که در سال 82 میان حجاج‌بن یوسف ثقفى* (کارگزار مشهور امویان در عراق) و عبدالرحمان‌بن اشعث کِندى (از رجال سیاسى و نظامى امویان؛ ← ابن‌اشعث*، عبدالرحمان‌بن محمد) در این مکان درگرفت. ابن‌اشعث، که فرمانده سپاه امویان در سیستان بود، با سرپیچى از اطاعت عبدالملک‌بن مروان (حک : 65ـ86) و ادعاى خلافت، با سپاهیان حجاج‌در بصره روبه‌رو شد و ناتوان از جنگیدن با آنها، به دیرالجماجم پناه برد. اما سپاهیان حجاج، که در دیرقُرَّه مقابل دیرالجماجم مستقر بودند، پس از چهار ماه مصاف و هشتاد جنگ، ابن‌اشعث را محاصره کردند و او را شکست دادند. در پایان این نبرد، حجاج‌بسیارى از اسیران سپاه ابن‌اشعث را گردن زد که شمارى از بزرگان بصره و کوفه و گروهى از تابعین و قاریان نیز در میان آنها بودند (← یعقوبى، ج‌2، ص‌278ـ279؛ طبرى، ج‌6، ص‌357ـ366؛ تاریخ سیستان، ص‌115ـ116). به نوشته مسعودى (ص‌314ـ 315)، پس از جنگ صِفّین، دیرالجماجم بزرگ‌ترین جنگ عراقیان و در عین حال بزرگ‌ترین خطرى بوده که پیش از قیام عباسیان، حکومت امویان را به‌طور جدّى تهدید کرده‌است. نبرد دیرالجماجم بعدها دستمایه اشعار شمارى از شاعران عرب قرارگرفت (← بکرى، ج‌2، ص‌574؛ حمیرى، همانجا؛ نیز ← طریحى، ص‌98).منابع: ابن‌فقیه؛ عبداللّه‌بن عبدالعزیز بکرى، معجم ما استعجم من اسماءالبلاد و المواضع، چاپ مصطفى سقا، بیروت 1403/ 1983؛ بلاذرى (بیروت)؛ تاریخ سیستان، چاپ محمدتقى بهار، تهران: زوار، ?]131ش[؛ محمدبن عبدالمنعم حِمْیَرى، الروض‌المعطار فى خبرالاقطار، چاپ احسان عباس، بیروت 1984؛ طبرى، تاریخ (بیروت)؛ محمدسعید طریحى، الدیارات والامکنة النصرانیة فى الکوفة و ضواحیها، بیروت 1401/ 1981؛ مسعودى، التنبیه؛ یاقوت حموى؛ یعقوبى، تاریخ.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

علی غفرانی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 18
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده