دیر
معرف
شهرستان و شهرى بندرى در استان بوشهر بر کرانه شمالى خلیج‌فارس
متن
دَیِّر، شهرستان و شهرى بندرى در استان بوشهر بر کرانه شمالى خلیج‌فارس. بقایاى برخى از بناها سابقه سکونت و شهرنشینى در محدوده شهر و شهرستان دیّر را به پیش از اسلام مى‌رساند، ازجمله در هشت کیلومترى مغرب بندر دیّر، آثار دیوارها و آب‌انبارهاى عمارتى بزرگ به‌همراه پله‌هاى سنگى تراشیده‌شده در دو طرف صخره‌اى وسیع و نیز در پایین آن، میدانِ وسیعى که گرداگرد آن پله‌هاى سنگى وجود دارد و شیوه معمارى منحصربه‌فرد آن در ایران ظاهرآ به دوران سلوکیان (حک : 312ـ64 یا 65ق م) بازمى‌گردد (← اقتدارى، ص‌320ـ 322). علاوه بر این، در محدوده این شهرستان، شهرها و روستاهاى کهنى در دوره اسلامى وجود داشته‌است، ازجمله : بندر نَجیرَم/ نَجَیْرَم (← اصطخرى، ص‌106؛ یاقوت حموى، ذیل «نجیرم»)، که مکان آن را حوالى بندر دیّر کنونى یا خود بندر دیّر دانسته‌اند (← شوارتس ، ج‌2، ص‌65؛ طاهرى، ص‌66؛ حمیدى، 1384ش، ص‌254)؛ ناحیه ساحلى مانْدِستان، که در فارس‌نامه ابن‌بلخى (قرن ششم؛ ص‌135ـ136) از آن یاد شده‌است (نیز ← حمداللّه مستوفى، ص‌119) و در دوره ناصرالدین‌شاه (حک : 1264ـ1313) قسمتى از ناحیه بلوک دشتى* بوده و در نام رود مُند*/ موند (در قدیم سَکّان/ تکان؛ ← لسترنج ، ص‌255) که پس از عبور از بخش بُردخون شهرستان دیّر به خلیج‌فارس مى‌ریزد، از این نام نشانى هست (← جعفرى، ج‌2، ص‌452)؛ و ناحیه ساحلى سیف ابى‌زُهَیْر/ مظفّر که از بندر جَنّابه (گناوه*) تا بندر نجیرم را دربرمى‌گرفت (← اصطخرى، ص‌105، 141؛ ابن‌بلخى، ص‌140؛ یاقوت حموى، ذیل «سیف آل‌مظفر» و «سیف بنى‌زُهیر»؛ براى توضیح بیشتر کلمه «سیف» ← کازرونى، ص‌34).برخلاف آبادیها و شهرهاى کهنِ محدوده شهرستان دیّر، بندر دیّر قدمت چندانى ندارد و نام دیّر در منابع دوره قاجار به‌بعد دیده مى‌شود. در دوره محمدشاه قاجار (حک : 1250ـ 1264)، دیّر قلعه‌اى با چهار برج‌و حدود شصت خانه از چوب و برگ نخل (کپر) جزو بلوک بَردستان بود (کازرونى، ص‌72). در دوره ناصرالدین‌شاه، دیّر، به‌جاى قریه بردستان، قصبه بلوک بردستان از توابع دشتى بود (فسائى، ج‌2، ص‌1338).درباره وجه‌تسمیه دیّر گفته‌اند بقایاى دیرهاى یهودان نشان مى‌دهد ساکنان قدیم دیّر بیشتر یهودى بودند، به‌همین دلیل این محل ابتدا دِیر و سپس دَیّر نامیده شد. به‌گفته برخى، به سبب آبادانى این مکان و نواحى پیرامون، آنجا را دایر نامیده‌اند که در گویش محلى دُیِّر و به‌تدریج‌دَیّر شده‌است (← شناسنامه شهرهاى استان بوشهر، ص‌191؛ حمیدى، 1380ش، ذیل مادّه).به‌تدریج‌با رشد تجارت و افزایش جمعیت آنجا در اواخر دوره قاجار (حک : 1210ـ1344 (1304ش))، جمعیت بندر دیّر با احتساب بازرگانان بحرینى و یهودى حدود 500،5 تن، و گمرک دولتى آنجا فعال و صادرات عمده آن گندم بود (← لاریمر ، ج‌7، ص‌362).در حدود 1330ش، آبادى دَیّر، که علاوه بر گمرک، گارد مسلح دریایى نیز داشت، مرکز دهستانِ دیّر در بخش خورموج‌شهرستان بوشهر از استان هفتم (فارس) شد (← رزم‌آرا، ج‌7، ص‌112ـ113). در 1345ش، بندر دیّر شهر و با تشکیل شهرستان دیّر در خرداد 1359 مرکز آنجا شد (← ایران. وزارت کشور، 1390ش ب؛ همو، 1390ش ج، ذیل «استان بوشهر»).شهر دیّر در ارتفاع حدود چهار مترى از سطح دریا و در 208 کیلومترى جنوب‌شرقى بندر بوشهر واقع است (← فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج‌119، ص‌12؛ نقشه کامل ایران امروز). آب و هواى آنجا گرم و مرطوب، گرم‌ترین دماى آن ْ5ر48 در مرداد و سردترین آن ْ2ر8 در بهمن و میزان بارش سالانه آن حدود 433 میلیمتر است که معمولا از اواسط آبان تا اواسط فروردین ادامه دارد. همچنین هوا در خرداد، تیر و مرداد با رسیدن رطوبت آن به حد اشباع، شرجى مى‌شود (← سازمان هواشناسى کشور، ص‌97؛ شناسنامه شهرهاى استان بوشهر، ص‌193). براى سازگارى با این اقلیم، خانه‌هاى سنّتى بندر دیّر به شیوه‌اى خاص‌ساخته شده‌است، طارَمه (حیاط وسیع و دیوارهاى کاهگلى)، پنج‌درى، و سِکُنْجِه (سکویى در دو قسمت بنا، یکى در ضلع غربى یا شمالى و دیگرى در ضلع شرقى یا جنوبى که به‌ترتیب در صبح و بعد از ظهر براى در امان ماندن از گرما از آنجا استفاده مى‌شود) از مشخصه‌هاى معمارى سنّتى بندر دیّر است (← بحرینى‌نژاد و دوراهکى، ج‌1، ص‌213).امروزه شهرستان دیّر داراى بخشهاى بردخون و مرکزى، دهستانهاى آبکش، بردخون، آبدان و حومه و شهرهاى بندر دیّر، آبدان، بردخون و بردستان است (← ایران. وزارت کشور، 1390ش الف، ذیل «استان بوشهر»). منطقه حفاظت‌شده مند/ موند در بخش بردخون، از زیستگاههاى اصلى آهو در ایران است و نیز به‌سبب وجود انواع پرندگان و مار و جنگلهاى حرّا (مانگرو) اهمیت دارد (← جغرافیاى جزایر ایرانى خلیج‌فارس، ص214ـ 215؛ بهروزى‌راد، ص‌203؛ درویش‌صفت، ص102). چهار جزیره غیرمسکون قسمت عمده این منطقه حفاظت‌شده را تشکیل مى‌دهند که در حقیقت ادامه چین‌خوردگیهاى زاگرس و به ترتیبِ وسعت عبارت‌اند از: جزیره جَبْرین، که مردم بومى آن را تهمادو یا تهمادون (به‌سبب وجود گیاهى به همین نام در جزیره) مى‌نامند و در ده کیلومترى شمال‌غربى و مغرب آن، میدان نفت و گاز پارس شمالى واقع است؛ جزیره اُمّالکَرم یا به‌گفته بومیان گُرم، که هنگام مدّ بیشتر آن زیر آب مى‌رود؛ جزیره نَخیلو، که به‌سبب وجود قبرى منسوب به عارفى به نام شیخ کرامه در بین بومیان آنجا به شیخ کرامه هم معروف است؛ و جزیره امّسیله یا خان، که هنگام جزر کامل به ساحل اصلى در خورخان متصل مى‌شود (← جغرافیاى جزایر ایرانى خلیج‌فارس، ص‌213ـ216؛ بهروزى‌راد، ص‌203ـ 204؛ درویش‌صفت، همانجا).اساس اقتصاد شهرستان و بندر دیّر بر صید استوار است، به‌ویژه صید میگو که به بازارهاى کشورهاى عربى و اروپایى صادر مى‌شود و علاوه بر دریا از مزارع پرورش میگو هم به دست مى‌آید (← فرهنگ جغرافیائى آبادیها، همانجا؛ بحرینى‌نژاد و دوراهکى، ج‌1، ص‌140ـ141). امروزه بندر دیّر به‌سبب وجود لنگرگاههاى مجهز به صید و صنایع و تأسیسات وابسته به آن، مانند سردخانه‌هاى بزرگ و تأسیسات عمل‌آورى و بسته‌بندى، یکى از بزرگ‌ترین بندرهاى صیادى ایران است (← بحرینى‌نژاد و دوراهکى، ج‌1، ص‌141، 144ـ 145؛ شناسنامه شهرهاى استان بوشهر، ص‌198). خرما از محصولات کشاورزى شهرستان است و تنه و برگ درخت خرما در ساخت انواع سرپناه و صنایع دستى مانند انواع زنبیل و زیرانداز بسیار به‌کار مى‌رود (← بحرینى‌نژاد و دوراهکى، ج1، ص115ـ 116).مردم این شهرستان شیعه دوازده امامى‌اند و به فارسى، با گویش محلى، و عربى سخن مى‌گویند. همچنین به‌سبب مراوده تجارى با کشورهاى حاشیه جنوبى خلیج‌فارس، سواحل افریقا و هندوستان، واژه‌هاى عربى، هندى، زنگبارى، حبشى و افریقایى به زبان آنها راه یافته‌است (همان، ج‌1، ص‌270). در سرشمارى 1385ش، جمعیت شهرستان دیّر 488،48 تن بوده‌است. از این تعداد، 812،28 تن (ح 60%) شهرنشین بوده‌اند که بیشتر در بندر دیّر ( 454،18 تن) ساکن‌اند (← مرکز آمار ایران، ذیل «استان بوشهر»).برخى از مهم‌ترین آثار تاریخى این شهرستان عبارت‌اند از : تپه‌هاى باستانى و تلّبُرجو (شبیهِ آتشگاه)، نزدیک آبادى اُولى/ عالى (حدود پنج‌کیلومترى مغرب بند دیّر)؛ گورستان، قلعه و مسجدى قدیمى در بَردِستان، که به‌گفته اقتدارى (ص‌276) شبیه بناهاى پیش از اسلام است. معمارى مسجد بردستان، واقع در گورستان قدیمى، شبیه بناهاى دوره آل‌بویه (حک : ح 320ـ 448) است و در 852 تعمیر شده‌است (← همان، ص‌318ـ 319؛ حمیدى، 1380ش، ذیل «بردستان»؛ همو، 1384ش، ص‌255). همچنین قدمت برخى قبرهاى پیرامون مسجد به سده‌هاى چهارم و پنجم مى‌رسد (← اقتدارى، ص‌287ـ289).در منابع قدیم، از شهر دیّر از توابع اَرَّجان* فارس یاد شده‌است (براى نمونه ← ابن‌بلخى، ص‌148؛ حمداللّه مستوفى، ص‌130ـ131؛ حافظ ابرو، ج‌2، ص‌138) که نباید آن را با بندر دیّر امروزى یکى دانست.منابع : ابن‌بلخى، فارس‌نامه، چاپ گى لسترنج‌و رینولد الین نیکلسون، لندن 1921، چاپ افست تهران 1363ش؛ اصطخرى؛ احمد اقتدارى، آثار شهرهاى باستانى سواحل و جزایر خلیج‌فارس و دریاى عمان، تهران 1375ش؛ ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى. دفتر تقسیمات کشورى، عناصر و واحدهاى تقسیمات کشورى ایران: تیر 1390، تهران 1390ش الف؛ همو، نشریه تاریخ تأسیس شهرستانهاى کشور، تهران 1390ش ب؛ همو، نشریه تاریخ تأسیس شهرهاى کشور، تهران 1390ش ج؛ عبدالحسین بحرینى‌نژاد و حیدر دوراهکى، بندر دیّر: نگینى بر ساحل خلیج‌فارس، ج‌1، قم 1382ش؛ بهروز بهروزى‌راد، تالاب‌هاى ایران، تهران 1387ش؛ جعفرى؛ جغرافیاى جزایر ایرانى خلیج‌فارس : استان بوشهر (جزایر خارک، خارکو، شیف، ام‌الکرم، جبرین، نخیلو، فارسى)، تهران: سازمان جغرافیایى نیروهاى مسلح، 1381ش؛ عبداللّه‌بن لطف‌اللّه حافظ‌ابرو، جغرافیاى حافظ‌ابرو، چاپ صادق سجادى، تهران 1375ـ1378ش؛ حمداللّه مستوفى، نزهة‌القلوب؛ جعفر حمیدى، استان زیباى بوشهر، بوشهر 1384ش؛ همو، فرهنگ‌نامه بوشهر، تهران 1380ش؛ على‌اصغر درویش‌صفت، اطلس مناطق حفاظت شده ایران، طرح: معاونت محیط زیست و تنوع زیستى سازمان حفاظت محیط زیست، تهران 1385ش؛ رزم‌آرا؛ سازمان هواشناسى کشور، سالنامه آمارى هواشناسى: 76ـ 1375، تهران 1378ش؛ شناسنامه شهرهاى استان بوشهر، گردآورى و تنظیم: رحیم جمالى، تهران: مرکز نشر و تحقیقات قلم آشنا، 1381ش؛ رضا طاهرى، از مروارید تا نفت: تاریخ خلیج‌فارس، از بندر سیراف تاکنگان و عسلویه، شیراز 1388ش؛ فرهنگ جغرافیائى آبادیهاى کشور جمهورى اسلامى ایران، ج‌:119 کنگان، تهران: سازمان جغرافیایى نیروهاى مسلح، 1368ش؛ حسن‌بن حسن فسائى، فارسنامه ناصرى، چاپ منصور رستگار فسائى، تهران 1367ش؛ محمدابراهیم‌بن اسماعیل کازرونى، تاریخ بنادر و جزایر خلیج‌فارس، چاپ منوچهر ستوده، تهران 1367ش؛ مرکز آمار ایران، سرشمارى عمومى نفوس و مسکن :1385 نتایج‌تفصیلى کل کشور، 1385ش.Retrieved Feb.14, 2103, from http://www.sci.org.ir/portal/ faces/public/census85/census85.natayej/census85.rawdata;نقشه کامل ایران امروز، مقیاس 000، 600،1:1، تهران: گیتاشناسى، 1390ش؛ یاقوت حموى؛Guy Le Strange, The lands of the Eastern Caliphate, London 1966; John Gordon Lorimer, Gazetteer of the and central Arabia, Buckinghamshire 'Oma(n, Gulf, Persian 1986; Paul Schwarz, Iran im Mittelalter nach den arabischen Geographen, Leipzig 1896-1935.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

معصومه بادنج

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 18
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده