دیاله
معرف
دیاله،# نام رود و نیز استانى در مشرق عراق.
متن
دیاله، نام رود و نیز استانى در مشرق عراق.1) رود دیاله. از ریزابه‌هاى مهم در ساحل شرقى رود دجله. این رود از رشته‌کوه زاگرس، در استان کرمانشاه در مغرب ایران، سرچشمه مى‌گیرد و پس از گذر از کوههاى اورمان و شاهو، در جهت غربى وارد حلبچه در جنوب‌شرقى استان سُلیمانیه مى‌شود. این رود با تغذیه سد دربندیخان در شمال استان دیاله، در ادامه مسیر خود در این استان، در جنوب جبل حَمْرین (بارِمّا*) به سوى دجله تغییر مسیر مى‌دهد و در جنوب‌شرقى بغداد بدان مى‌پیوندد (← >اطلس جامع جهان تایمز< ، نقشه 35؛ ادموندز ، ص‌18؛ حسنى، قسم 1، ص‌73؛ نامى و محمدپور، ص‌23).زالم و تَنجِر/ تنجرو از رودهایى هستند که به دیاله مى‌پیوندند (فره‌وشى، ص‌108). پس از گذر از جبل حمرین و در فاصله 1500 مترى از آن، آبراهه‌هاى روز، هارونیه، شهربان، مَهروت و خَریسان از مغرب و آبراهه خالِص‌از مشرق رود دیاله منشعب مى‌شوند و در آبیارى اراضى کشاورزى و نخلستانهاى آن مناطق تأثیر گذارند و در گذشته نیز باعث رونق و آبادانى شهرهایى چون نهروان*، باجَسْرا*، بَعقوبه*، دَسْکَره و جَلولاء* بوده‌اند (حسنى، همانجا؛ د.اسلام، چاپ دوم، ذیل "Diya(la(").منطقه سفلاى دیاله از مناطق باستانى عراق است و بخشهایى از آن، بیش از هفت‌هزار سال قدمت دارد. در کاوشهاى باستان‌شناسى در 1309ش/1930، در تلّاسمر در مشرق رود دیاله و در جنوب بعقوبه، بقایایى از اِشنونّا (از شهرهاى مهم دوران سومرى) کشف شد (مصطفى جواد و احمد سوسه، ص‌37؛ حسنى، قسم 1، ص‌79؛ مکى ، ص‌144؛ براى اطلاع بیشتر ← المواقع الاثریة فى العراق، ص‌87ـ106).وجه تسمیه و معناى نام دیاله چندان روشن نیست و به‌گفته لانگریگ ، سابقه آن به دوران باستان بازمى‌گردد (← د. اسلام، همانجا). نام این رود، در منابع دوره اسلامى، دیالى ذکر شده (← ادامه مقاله). محمدبن جریر طبرى (متوفى 310) قدیم‌ترین مورخى است که از این رود، در ذکر حوادث سال 158، نام برده‌است (← ج‌8، ص‌57). پس از وى، سهراب (نیمه نخست قرن چهارم؛ ص‌128)، مسعودى (متوفى 345 یا 346؛ ص‌53)، یاقوت‌حموى (متوفى 626؛ ذیل «دیالى») و ابن‌اثیر (متوفى 630؛ ج‌8، ص380) نام این رود را در آثارشان ذکر کرده‌اند. ظاهرآ رود دیاله در آثار برخى از این جغرافى‌نگاران، با رودهاى نهروان و تامَرّا اشتباه شده‌است (د. اسلام، همانجا؛ براى نمونه‌اى از این آثار ← یاقوت حموى، همانجا). رود دیاله گاه در بیشتر مسیر خود به نام رود سیروان یا شیروان، یکى از رودهاى تشکیل‌دهنده آن خوانده مى‌شد (فره‌وشى؛ د.اسلام، همانجاها؛ قس هاشم سعدى، ص‌24، که نام شیروان را تنها به آن قسمت از رود نسبت مى‌دهد که در ایران جریان دارد).در دوره اسلامى، به‌ویژه در دوره عباسیان (حک : 132ـ 656)، دیاله به سبب قرارگرفتن بر سر راه بغداد و ایران اهمیت داشت، چنان‌که در مسیر این رود نبردها و کشمکشهایى رخ داده‌است (براى نمونه ← طبرى، ج‌8، ص‌566، 572، ج‌9، ص‌544، ج‌10، ص‌91ـ92؛ مسکویه، ج‌1، ص‌394ـ395؛ ابن‌جوزى، ج‌17، ص‌228).2) استان دیاله، به مرکزیت بعقوبه، از شمال به استان سلیمانیه، از شمال‌غربى به استان صلاح‌الدین، از جنوب‌غربى به استان بغداد، از جنوب به استان واسط و از مشرق به استانهاى ایلام و کرمانشاه در ایران محدود است (← >اطلس جامع جهان تایمز<، همانجا؛ حسنى، قسم 2، ص‌205ـ206؛ نامى‌ومحمدپور، ص‌8). این استان در 1326ش/ 1947، پس از یکپارچه‌سازى نظام ادارى استانهاى عراق تشکیل شد و مشتمل بر پنج‌«قضاء» بعقوبه، مَندَلى، خانقین، خالِص‌و مِقدادیه (شهربان) است (خلیل اسماعیل محمد، ص‌31، جدول 2؛ جاسم محمد خلف، ص‌452؛ قس حسنى، قسم 2، ص‌209 که قضاى شهربان را ناحیه الحاقى به بعقوبه دانسته‌است). در 1383ش/2004، وسعت استان دیاله 076،19 کیلومترمربع و جمعیت آن 455، 418،1 تن بوده‌است (نامى‌ومحمدپور، ص‌8، 40). جمعیت استان متشکل است از قبایل متعدد عرب، کرد و ترکمان با مذهبهاى سنّى و شیعه و نیز عده کمى از مسیحیان، یهودیان و منداییان در جنوب‌غربى استان (حسنى، قسم 2، ص‌206؛ نامى و محمدپور، ص60 ،526، نقشه 12). از قبایل مهم ساکن در این استان العُبَیْد و العَزَّة و تیره‌هاى بنى‌تمیم و الجُبّور هستند (← حسنى، قسم 2، ص‌206ـ207؛ براى اطلاع از نحوه توزیع این قبایل ← نامى و محمدپور، ص‌525، نقشه 11). عمررضا کحّاله نیز به نام قبایل بسیارى در این استان اشاره کرده‌است (براى نمونه ← ج‌1، ص‌98، 133، 185، 253، 274). دیاله از استانهایى است که بیشترین جمعیت روستایى را داراست (نامى‌ومحمدپور، ص40).محصولاتى چون انگور و خرما اساس اقتصاد این استان را تشکیل مى‌دهد (حسنى، قسم 2، ص‌215). استان دیاله از مراکز صنعتى در تولید پارچه و مواد غذایى است و قرارگرفتن پالایشگاه نفت در این استان، امتیاز ویژه‌اى به آن بخشیده‌است (← نامى و محمدپور، ص‌527، نقشه 13).در جریان جنگ عراق با ایران، استان مرزى دیاله یکى از مراکز مهم نظامى عراق به‌شمار مى‌آمد. در 22 دى 1366، در عملیات نامنظم ظفر 5 ایرانیان توانستند تا عمق دویست کیلومترى داخل خاک عراق پیشروى کنند (سمیعى، ص440ـ442).منابع : ابن‌اثیر؛ ابن‌جوزى؛ جاسم محمد خلف، محاضرات فى جغرافیة العراق‌الطبیعیة و الاقتصادیة و البشریة، ]قاهره[ 1959؛ عبدالرزاق حسنى، العراق قدیمآ و حدیثآ، صیدا 1377/ 1958؛ خلیل اسماعیل محمد، قضاء خانقین: دراسة فى جغرافیة السکان، بغداد 1397/1977؛ على سمیعى، کارنامه توصیفى عملیات هشت سال دفاع مقدس، تهران 1382ش؛ سهراب، کتاب عجائب الاقالیم السبعة الى نهایة العمارة، چاپ هانس فون مژیک، وین 1347/1929؛ طبرى، تاریخ (بیروت)؛ بهرام فره‌وشى، ایرانویج، تهران 1374ش؛ عمررضا کحّاله، معجم قبائل العرب القدیمة و الحدیثة، دمشق 1432/2011؛ مسعودى، التنبیه؛ مسکویه؛ مصطفى‌جواد و احمد سوسه، دلیل خارطة بغداد المفصل فى خطط بغداد قدیمآ و حدیثآ، ]بغداد [1378/1958؛ داروتى مکى، مدن العراق القدیمة، ترجمه و شرحه و علق علیه یوسف‌یعقوب مسکونى، بغداد 1371/1952؛ المواقع الاثریة فى العراق، بغداد: وزارة الثقافة و الاعلام، 1970؛ محمدحسن نامى و على محمدپور، جغرافیاى کشور عراق: با تأکید بر مسائل ژئوپلیتیک، تهران 1387ش؛ هاشم سعدى، جغرافیة‌العراق (الحدیثة)، بغداد 1342/1924؛ یاقوت حموى؛Cecil John Edmonds, Kurds, Turks and Arabs: politics, travel and research in north-eastern Iraq, 1919-1925, London 1957; EI2, s.v. "Diya(la(", (by S. H. Longrigg); The Times comprehensive atlas of the world, London: Times Books, 2005.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

الهام امینی کاشانی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 18
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده