دیاکونوف میخائیل و ایگور
معرف
دو برادر خاورشناس و زبان‌شناس روس
متن
دیاکونوف ، میخائیل و ایگور ، دو برادر خاورشناس و زبان‌شناس روس. پدر آنها، میخائیل آلیکسِییویج ، متولد تومسک ، در سیبرى، و اقتصاددان و مادرشان، ماریا ، پزشک و اهل تاشکند بود (>جوامع و زبانهاى خاورمیانه باستان< ، مقدمه، ص‌VIII). خانواده دیاکونوف به سبب شغل پدر از 1921 تا 1929/ 1300ـ 1308ش در اُسلو زندگى مى‌کردند (د. ایرانیکا، ذیل «دیاکونوف، میخائیل میخائیلوویچ»؛ دیاکونوف، 1380ش، مقدمه جفرى هاسکینگ ، ص‌19).میخائیل، برادر بزرگ‌تر، در 26 ژوئن 1907/ 15 جمادى‌الاولى 1325 در سن‌پترزبورگ متولد شد. او از 1924 تا 1926/1303ـ 1305ش در دانشگاه أسلو به مطالعات‌ایرانى پرداخت. سپس تا 1930/ 1309ش در دانشگاه لنینگراد(سن‌پترزبورگ) مطالعه زبانهاى باستانى و جدیداروپایى و شرقى را ادامه داد. از 1930 تا 1931/ 1309ـ 1310ش در مؤسسه مطالعات شرقى اوکراین در خارکوف و مؤسسه علمى پژوهشى ازبک در سمرقند به تحقیق پرداخت. در 1934/ 1313ش مدیر بخش ایرانى و شرق نزدیک و در 1938/ 1317ش مدیر بخش شرقى موزه دولتى ارمیتاژ شد. میخائیل در سومین همایش بین‌المللى هنر و باستان‌شناسى ایران در مسکو و لنینگراد، اولین مقاله خود را درباره دوره مفرغ ارائه داد. پس از گرفتن مدرک دکترى در 1939/ 1318ش، سالهادر دانشگاه مسکو تاریخ درس داد و در کنار آن، به فعالیتهاى باستان‌شناختى پرداخت (د.ایرانیکا، همانجا). در 1946/ 1325ش، سرپرستى حفاریهاى مربوط به تمدن سغدیها را در تاجیکستان برعهده داشت. او درباره تاریخ و فرهنگ ایران و آسیاى مرکزى مطالعات گسترده‌اى انجام داده‌است. ترجمه گزیده‌هایى از اشعار فردوسى، نظامى، فخرالدین گرگانى، و جامى و تألیف کتاب >تاریخ ایران باستان< ازجمله آثار اوست. میخائیل درباره سفالْ نوشته‌هاى متعدد اشکانىِ یافت‌شده از نسا سالها مطالعه و بخشى از آنها را رمزگشایى و ترجمه کرد (د.ایرانیکا، همانجا؛ نیز ← دیاکونوف و لیوشیتس ، ص10). سپس کتاب اشکانیان را نوشت که کریم کشاورز آن را به فارسى ترجمه کرده‌است (تهران 1344ش، 1351ش). وى در 8 ژوئن 1954/ 18 خرداد 1333ش درگذشت (د. ایرانیکا، همانجا).ایگور در 12 ژانویه 1915/ 25 صفر 1333 در سن‌پترزبورگ به‌دنیا آمد. او تحصیلات اولیه خود را در اُسلو و لنینگراد (سن پترزبورگ) به‌پایان رساند. هم‌زمان با تحصیل در دبیرستان، در بخش آشورشناسى بنیاد زبان‌شناسى و تاریخ لنینگراد به یادگیرى زبانهاى آکدى ، سومرى، عبرى، آرامى، و عربى پرداخت. در 1936/ 1315ش، موزه‌دار بخش الواح در موزه دولتى ارمیتاژ و بعدها از اعضاى ارشد این موزه شد و اولین مقاله‌اش را در زمینه نسخه‌هاى خطى نوشت. او در همین سال ازدواج‌کرد و سپس به ارتش ملحق شد (دیاکونوف، 1380ش، همان مقدمه، ص‌19؛ همو، 1357ش، مقدمه کشاورز به چاپ نخست).ایگور در 1938/1317ش در دانشگاه در زمینه تاریخ آکد، بابل، و آشور به تحصیل پرداخت و مقالاتى در این زمینه‌ها نوشت. او در 1941/1320ش، در موزه ارمیتاژ مشغول به‌کار شد (>جوامع و زبانهاى خاورمیانه باستان<، مقدمه، ص‌VIII). در 1941/ 1320ش، در جنگ جهانى دوم، در مقام یکى از فرماندهان ارتش شوروى به نروژ رفت. پس از پایان جنگ، از ارتش بیرون آمد و از 1946 تا 1950/ 1325ـ1329ش، زبانهاى آکدى و آشورى و تاریخ بین‌النهرین باستان را در دانشگاه لنینگراد تدریس کرد. وى تا 1952/ 1331ش درباره مجموعه الواح میخى موزه ارمیتاژ مطالعه کرد. از 1953/ 1332ش تا پایان عمر عضو ارشد مطالعات شرق‌شناسى آکادمى علوم در سن‌پترزبورگ و نیز عضو افتخارى انجمن آسیایى سلطنتى بریتانیا بود (همان مقدمه، ص‌IX-VIII؛ دیاکونوف، 1357ش، همانجا). او شاعر نیز بود (دیاکونوف، 1380ش، همان مقدمه، ص‌22).ایگور در 1960/ 1339ش دبیر بیست‌وپنجمین همایش بین‌المللى شرق در مسکو بود (همانجا). علاقه و گستردگى اطلاعات او در زمینه زبان‌شناسى او را با فرهنگهاى بسیارى آشنا کرد. او توانست هزاران قطعه سفالْنوشته یافت‌شده از شهر نسا از دوره اشکانیان، متون حماسى گیلگَمِش، قوانین آشورى و بابلى و سومرى، و متون عبرى، اورارتویى، هیتى، آکادى، هورى، و عیلامى را بخواند (همانجا؛ دیاکونوف و لیوشیتس، ص‌13). موضوع نوشته‌هاى او گوناگون و عبارت‌اند از: زبانهاى آفروـآسیایى، اشعار شاعران اسکاندیناویایى و روسى، متونى از هزاره سوم پیش از میلاد تا عهد هخامنشى، فرهنگ، سیاست، اقتصاد، و تاریخ شرق باستان و آسیاى مرکزى. در 1960/ 1339ش، ایگور از پایان‌نامه‌اش با موضوع جامعه سومر دفاع کرد و موفق به دریافت دکترى علوم تاریخى از دانشگاه لنینگراد شد (د.ایرانیکا، ذیل «دیاکونوف، ایگور میخائیلویچ»). او در 1999/ 1378ش در سن‌پترزبورگ درگذشت ( دیاکونوف، 1380ش، همان مقدمه، ص‌22).برخى از آثار وى عبارت‌اند از: تألیف >گسترش زمیندارى در آشور< ، >جامعه و حکومت در میان‌رودان باستان :سومر< ، مجموعه دوجلدى >تاریخ شرق باستان< ، و ویراست دو جلد از مجموعه سه‌جلدى >تاریخ جهان باستان< . وى در آخرین کتابش باعنوان گذرگاه‌هاى تاریخ ، که به انگلیسى است، به جریانهاى تاریخى از دوره باستان تا زمان حال پرداخته و چشم‌اندازى کلى از تاریخ زندگى انسان و جنبه‌هاى اجتماعى و اقتصادى آن ارائه داده‌است. این کتاب ثمره آزادى اندیشه بعد از فروپاشى شوروى و پایان سلطه انحصارى مارکسیسم است. از مهم‌ترین بخشهاى فعالیت ایگور مطالعه درباره ایران باستان است. او در 1952/ 1331ش، تاریخ ماد از قدیم‌ترین زمان تا اواخر قرن چهارم قبل از میلاد را با توجه ویژه به ساختار قومى و فرازوفرود حکومت ماد نوشت. درباره آراى دیاکونوف در این اثر و صورت‌بندیهاى تاریخى وى براساس نظریات دوره استالین در اتحاد شوروى، نقد مبسوط به زبان فارسى نوشته شده‌است (← خنجى، ص‌8ـ63). او تاریخ شمال‌غربى ایران را در نیمه اول هزاره اول پیش از میلاد با بهره‌گیرى از منابع آشورى، بابلى، اورارتویى، زبان پارسى باستان به خط میخى و اوستایى، و منابع کلاسیک و شواهد باستان‌شناختى شرح داد (د.ایرانیکا، همانجا؛ دیاکونوف، 1380ش، همان مقدمه، ص‌19). او مقاله‌اى درباره نظام نوشتارى در ایران و شرق باستان دارد که در آن با استناد به متون تخت‌جمشید اثبات کرده‌است که خطوط پارسى باستان به زبانى که پارسها با آن صحبت مى‌کردند، نگاشته نمى‌شده‌است و خط دوره هخامنشى را مادها قبلا ابداع کرده بوده‌اند. وى در مقاله >«ایران شرقى پیش از کوروش»< بیان مى‌کند که قبایل هندوایرانى حدود نیمه هزاره سوم پیش از میلاد از قبایل هندواروپایى جدا شده و احتمالا از طریق دره رودخانه تَجَن ـ هریرود و قندهار به‌جانب هند و از طریق شمال خراسان امروزى به سمت ایران روانه شده‌اند (د.ایرانیکا، همانجا). اثر دیگر او >مدارک اقتصادى پارتیان در نسا< بیشتر خوانش کتیبه‌هاى متعلق به قبضهاى رسید و تحویل کالاست. این کتاب با عنوان کتیبه‌هاى اشکانى نیسا به فارسى ترجمه شده‌است. وى در دهه آخر عمرش مطالعات گسترده‌اى در اسطوره‌شناسى داشت که نتایج‌آن در 1993/ 1372ش، در >اسطوره‌هاى باستانى شرق و غرب< گرد آمده‌است. وى در مطالعات تمدن‌شناختى خود با اهمیت قائل‌شدن براى اسطوره، مذهب، علم، و فلسفه، درباره نقش عمده‌اى که مارکسیستها براى عوامل مادى قائل بودند تردید کرد (← دیاکونوف، 1380ش، همان مقدمه، ص‌21ـ22). از ایگور حدود پانصد مقاله و 24 کتاب در زبانهاى مختلف برجا مانده‌است (همانجا).منابع: محمدعلى خنجى، رساله‌اى در بررسى تاریخ ماد و منشأ نظریه دیاکونوف، همراه با چند مقاله و یادداشت دیگر، تهران 1358ش؛ ایگور میخائیلوویچ دیاکونوف، تاریخ ماد، ترجمه کریم کشاورز، تهران 1357ش؛ همو، گذرگاه‌هاى تاریخ، ترجمه مهدى حقیقت‌خواه، تهران 1380ش؛ ایگور میخائیلوویچ دیاکونوف و ولادیمیر آرونویچ لیوشیتس، کتیبه‌هاى اشکانى نیسا: اسناد اقتصادى، ترجمه شهرام حیدرآبادیان، تهران 1383ش؛Igor'Mikha((lovich" "Diakonoff, s.vv. Iranica, Encyclopaedia (by Muhammad Dandamayev), "Dyakonov, Mikhail Mikha((lovich" (by Boris Litvinsky). Retrived Jan.19. 2013, from http://www.iranica online.org; Societies and languages of the ancient Near East: studies in honour of I. M. Diakonoff, Warminster, Engl.: Aris & Phillips, 1982.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

شادی گنجی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 18
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده