دیاکونوف میخائیل و ایگور

معرف

دو برادر خاورشناس و زبان‌شناس روس
متن
دیاکونوف ، میخائیل و ایگور ، دو برادر خاورشناس و زبان‌شناس روس. پدر آنها، میخائیل آلیکسِییویج ، متولد تومسک ، در سیبرى، و اقتصاددان و مادرشان، ماریا ، پزشک و اهل تاشکند بود ()جوامع و زبانهاى خاورمیانه باستان( ، مقدمه، ص‌VIII). خانواده دیاکونوف به سبب شغل پدر از 1921 تا 1929/ 1300ـ 1308ش در اُسلو زندگى مى‌کردند (د. ایرانیکا، ذیل «دیاکونوف، میخائیل میخائیلوویچ»؛ دیاکونوف، 1380ش، مقدمه جفرى هاسکینگ ، ص‌19).میخائیل، برادر بزرگ‌تر، در 26 ژوئن 1907/ 15 جمادى‌الاولى 1325 در سن‌پترزبورگ متولد شد. او از 1924 تا 1926/1303ـ 1305ش در دانشگاه أسلو به مطالعات‌ایرانى پرداخت. سپس تا 1930/ 1309ش در دانشگاه لنینگراد(سن‌پترزبورگ) مطالعه زبانهاى باستانى و جدیداروپایى و شرقى را ادامه داد. از 1930 تا 1931/ 1309ـ 1310ش در مؤسسه مطالعات شرقى اوکراین در خارکوف و مؤسسه علمى پژوهشى ازبک در سمرقند به تحقیق پرداخت. در 1934/ 1313ش مدیر بخش ایرانى و شرق نزدیک و در 1938/ 1317ش مدیر بخش شرقى موزه دولتى ارمیتاژ شد. میخائیل در سومین همایش بین‌المللى هنر و باستان‌شناسى ایران در مسکو و لنینگراد، اولین مقاله خود را درباره دوره مفرغ ارائه داد. پس از گرفتن مدرک دکترى در 1939/ 1318ش، سالهادر دانشگاه مسکو تاریخ درس داد و در کنار آن، به فعالیتهاى باستان‌شناختى پرداخت (د.ایرانیکا، همانجا). در 1946/ 1325ش، سرپرستى حفاریهاى مربوط به تمدن سغدیها را در تاجیکستان برعهده داشت. او درباره تاریخ و فرهنگ ایران و آسیاى مرکزى مطالعات گسترده‌اى انجام داده‌است. ترجمه گزیده‌هایى از اشعار فردوسى، نظامى، فخرالدین گرگانى، و جامى و تألیف کتاب )تاریخ ایران باستان( ازجمله آثار اوست. میخائیل درباره سفالْ نوشته‌هاى متعدد اشکانىِ یافت‌شده از نسا سالها مطالعه و بخشى از آنها را رمزگشایى و ترجمه کرد (د.ایرانیکا، همانجا؛ نیز ← دیاکونوف و لیوشیتس ، ص10). سپس کتاب اشکانیان را نوشت که کریم کشاورز آن را به فارسى ترجمه کرده‌است (تهران 1344ش، 1351ش). وى در 8 ژوئن 1954/ 18 خرداد 1333ش درگذشت (د. ایرانیکا، همانجا).ایگور در 12 ژانویه 1915/ 25 صفر 1333 در سن‌پترزبورگ به‌دنیا آمد. او تحصیلات اولیه خود را در اُسلو و لنینگراد (سن پترزبورگ) به‌پایان رساند. هم‌زمان با تحصیل در دبیرستان، در بخش آشورشناسى بنیاد زبان‌شناسى و تاریخ لنینگراد به یادگیرى زبانهاى آکدى ، سومرى، عبرى، آرامى، و عربى پرداخت. در 1936/ 1315ش، موزه‌دار بخش الواح در موزه دولتى ارمیتاژ و بعدها از اعضاى ارشد این موزه شد و اولین مقاله‌اش را در زمینه نسخه‌هاى خطى نوشت. او در همین سال ازدواج‌کرد و سپس به ارتش ملحق شد (دیاکونوف، 1380ش، همان مقدمه، ص‌19؛ همو، 1357ش، مقدمه کشاورز به چاپ نخست).ایگور در 1938/1317ش در دانشگاه در زمینه تاریخ آکد، بابل، و آشور به تحصیل پرداخت و مقالاتى در این زمینه‌ها نوشت. او در 1941/1320ش، در موزه ارمیتاژ مشغول به‌کار شد ()جوامع و زبانهاى خاورمیانه باستان(، مقدمه، ص‌VIII). در 1941/ 1320ش، در جنگ جهانى دوم، در مقام یکى از فرماندهان ارتش شوروى به نروژ رفت. پس از پایان جنگ، از ارتش بیرون آمد و از 1946 تا 1950/ 1325ـ1329ش، زبانهاى آکدى و آشورى و تاریخ بین‌النهرین باستان را در دانشگاه لنینگراد تدریس کرد. وى تا 1952/ 1331ش درباره مجموعه الواح میخى موزه ارمیتاژ مطالعه کرد. از 1953/ 1332ش تا پایان عمر عضو ارشد مطالعات شرق‌شناسى آکادمى علوم در سن‌پترزبورگ و نیز عضو افتخارى انجمن آسیایى سلطنتى بریتانیا بود (همان مقدمه، ص‌IX-VIII؛ دیاکونوف، 1357ش، همانجا). او شاعر نیز بود (دیاکونوف، 1380ش، همان مقدمه، ص‌22).ایگور در 1960/ 1339ش دبیر بیست‌وپنجمین همایش بین‌المللى شرق در مسکو بود (همانجا). علاقه و گستردگى اطلاعات او در زمینه زبان‌شناسى او را با فرهنگهاى بسیارى آشنا کرد. او توانست هزاران قطعه سفالْنوشته یافت‌شده از شهر نسا از دوره اشکانیان، متون حماسى گیلگَمِش، قوانین آشورى و بابلى و سومرى، و متون عبرى، اورارتویى، هیتى، آکادى، هورى، و عیلامى را بخواند (همانجا؛ دیاکونوف و لیوشیتس، ص‌13). موضوع نوشته‌هاى او گوناگون و عبارت‌اند از: زبانهاى آفروـآسیایى، اشعار شاعران اسکاندیناویایى و روسى، متونى از هزاره سوم پیش از میلاد تا عهد هخامنشى، فرهنگ، سیاست، اقتصاد، و تاریخ شرق باستان و آسیاى مرکزى. در 1960/ 1339ش، ایگور از پایان‌نامه‌اش با موضوع جامعه سومر دفاع کرد و موفق به دریافت دکترى علوم تاریخى از دانشگاه لنینگراد شد (د.ایرانیکا، ذیل «دیاکونوف، ایگور میخائیلویچ»). او در 1999/ 1378ش در سن‌پترزبورگ درگذشت ( دیاکونوف، 1380ش، همان مقدمه، ص‌22).برخى از آثار وى عبارت‌اند از: تألیف )گسترش زمیندارى در آشور( ، )جامعه و حکومت در میان‌رودان باستان :سومر( ، مجموعه دوجلدى )تاریخ شرق باستان( ، و ویراست دو جلد از مجموعه سه‌جلدى )تاریخ جهان باستان( . وى در آخرین کتابش باعنوان گذرگاه‌هاى تاریخ ، که به انگلیسى است، به جریانهاى تاریخى از دوره باستان تا زمان حال پرداخته و چشم‌اندازى کلى از تاریخ زندگى انسان و جنبه‌هاى اجتماعى و اقتصادى آن ارائه داده‌است. این کتاب ثمره آزادى اندیشه بعد از فروپاشى شوروى و پایان سلطه انحصارى مارکسیسم است. از مهم‌ترین بخشهاى فعالیت ایگور مطالعه درباره ایران باستان است. او در 1952/ 1331ش، تاریخ ماد از قدیم‌ترین زمان تا اواخر قرن چهارم قبل از میلاد را با توجه ویژه به ساختار قومى و فرازوفرود حکومت ماد نوشت. درباره آراى دیاکونوف در این اثر و صورت‌بندیهاى تاریخى وى براساس نظریات دوره استالین در اتحاد شوروى، نقد مبسوط به زبان فارسى نوشته شده‌است (← خنجى، ص‌8ـ63). او تاریخ شمال‌غربى ایران را در نیمه اول هزاره اول پیش از میلاد با بهره‌گیرى از منابع آشورى، بابلى، اورارتویى، زبان پارسى باستان به خط میخى و اوستایى، و منابع کلاسیک و شواهد باستان‌شناختى شرح داد (د.ایرانیکا، همانجا؛ دیاکونوف، 1380ش، همان مقدمه، ص‌19). او مقاله‌اى درباره نظام نوشتارى در ایران و شرق باستان دارد که در آن با استناد به متون تخت‌جمشید اثبات کرده‌است که خطوط پارسى باستان به زبانى که پارسها با آن صحبت مى‌کردند، نگاشته نمى‌شده‌است و خط دوره هخامنشى را مادها قبلا ابداع کرده بوده‌اند. وى در مقاله )«ایران شرقى پیش از کوروش»( بیان مى‌کند که قبایل هندوایرانى حدود نیمه هزاره سوم پیش از میلاد از قبایل هندواروپایى جدا شده و احتمالا از طریق دره رودخانه تَجَن ـ هریرود و قندهار به‌جانب هند و از طریق شمال خراسان امروزى به سمت ایران روانه شده‌اند (د.ایرانیکا، همانجا). اثر دیگر او )مدارک اقتصادى پارتیان در نسا( بیشتر خوانش کتیبه‌هاى متعلق به قبضهاى رسید و تحویل کالاست. این کتاب با عنوان کتیبه‌هاى اشکانى نیسا به فارسى ترجمه شده‌است. وى در دهه آخر عمرش مطالعات گسترده‌اى در اسطوره‌شناسى داشت که نتایج‌آن در 1993/ 1372ش، در )اسطوره‌هاى باستانى شرق و غرب( گرد آمده‌است. وى در مطالعات تمدن‌شناختى خود با اهمیت قائل‌شدن براى اسطوره، مذهب، علم، و فلسفه، درباره نقش عمده‌اى که مارکسیستها براى عوامل مادى قائل بودند تردید کرد (← دیاکونوف، 1380ش، همان مقدمه، ص‌21ـ22). از ایگور حدود پانصد مقاله و 24 کتاب در زبانهاى مختلف برجا مانده‌است (همانجا).منابع: محمدعلى خنجى، رساله‌اى در بررسى تاریخ ماد و منشأ نظریه دیاکونوف، همراه با چند مقاله و یادداشت دیگر، تهران 1358ش؛ ایگور میخائیلوویچ دیاکونوف، تاریخ ماد، ترجمه کریم کشاورز، تهران 1357ش؛ همو، گذرگاه‌هاى تاریخ، ترجمه مهدى حقیقت‌خواه، تهران 1380ش؛ ایگور میخائیلوویچ دیاکونوف و ولادیمیر آرونویچ لیوشیتس، کتیبه‌هاى اشکانى نیسا: اسناد اقتصادى، ترجمه شهرام حیدرآبادیان، تهران 1383ش؛Igor'Mikha((lovich" "Diakonoff, s.vv. Iranica, Encyclopaedia (by Muhammad Dandamayev), "Dyakonov, Mikhail Mikha((lovich" (by Boris Litvinsky). Retrived Jan.19. 2013, from http://www.iranica online.org; Societies and languages of the ancient Near East: studies in honour of I. M. Diakonoff, Warminster, Engl.: Aris & Phillips, 1982.
نظر شما
مولفان
شادی گنجی ,
گروه
رده موضوعی
جلد18
تاریخ93
وضعیت چاپ
  • چاپ شده