دیار مضر
معرف
یکى از بخشهاى سه‌گانه جزیره* در شمال بین‌النهرین*
متن
دیار مُضَر، یکى از بخشهاى سه‌گانه جزیره* در شمال بین‌النهرین*. دیار مضر سرزمینى در دو طرف رود فرات بود که از سُمَیساط (امروزه در استان آدیامان ترکیه) تا عانِه (امروزه در استان انبار در شمال‌غربى عراق) را دربرمى‌گرفت (لسترنج ، ص‌101؛ د.اسلام، چاپ دوم، ذیل مادّه؛ حسین مؤنس، ص‌58؛ >اطلس جامع جهان تایمز< ، نقشه 37).نام آن برگرفته از قبیله مضر است که گروهى از آنان پیش از اسلام، در دوره ساسانى (حک : ح 226ـ ح 652 میلادى)، از جزیرة‌العرب به این ناحیه کوچ کرده بودند (لسترنج، ص‌86؛ نیز ← اصطخرى، ص‌77؛ ربیعه و مُضَر*).امروزه دیار مضر با بخشهایى از جنوب‌شرقى ترکیه، مشرق سوریه و شمال‌غربى عراق منطبق است. شهرهاى مهم دیار مضر عبارت بودند از: رَقّه* (امروزه مرکز استان رقّه در سوریه)، در ساحل چپ فرات واقع و مرکز دیار مضر بود (مقدسى، ص141؛ لسترنج، ص‌101؛ عماد عبدالسلام رئوف، ص‌13)؛ حَرّان* (امروزه در استان اورفه در ترکیه نزدیک مرز سوریه)، که مدتى مرکز آنجا بود (یاقوت حموى، ذیل مادّه؛ نیز ← محمود شیت خطاب، ص24)؛ رافِقَه، که‌به‌دستور منصورعباسى در 155 نزدیک رقّه ساخته شد و امروزه ویران است؛ رُها* یا اِدِسا (اورفه کنونى، مرکز استان اورفه در جنوب ترکیه)، نزدیک سرچشمه رود بَلیخ، از آبریزهاى رود فرات؛ رُصافه*، در جنوب رقّه؛ سَروج* (امروزه در جنوب‌غربى استان اورفه در ترکیه)؛ بالِس*، در ساحل غربى رود فرات در سوریه امروزى، که از میان رفته‌است؛ صِفّین (محل جنگ صفّین*)، نزدیک رقّه؛ رَحبه* (امروزه شهر مَیادین در استان الازیغ ترکیه)؛ قِرقیسیا* (امروزه شهر بُصیره در مشرق سوریه)، نزدیک رقّه؛ باجدّا*، در جنوب حرّان (ابن‌خرداذبه، ص‌73؛ اصطخرى، ص‌75ـ78؛ ادریسى، ج2، ص‌654؛ دمشقى، ص‌256ـ257؛ المعجم الجغرافى للقطر العربى السورى، ج‌2، ص‌223؛ براى اطلاع بیشتر از شهرها و روستاهاى دیار مضر ← محمود شیت خطاب، ص‌24ـ35).دیار مضر که جزوى از جزیره به شمار مى‌آمد، کمابیش سرنوشتى همانند جزیره و دیارهاى دیگر آن داشته‌است (← جزیره*). با این همه، برخلاف دیاربکر و دیار ربیعه، در منابع پس از مغول از این ناحیه بسیار کم و فقط در شرح حوادث ادوار پیشین نام برده شده‌است. از آن پس به‌جاى دیار مضر، گاه شمارى از شهرهاى آن شهرت یافتند و گاه نیز نام جزیره به‌جاى آن به‌کار رفته‌است (← خواندمیر، ج‌2، ص‌143؛ روملو، ج‌1، ص‌242 و پانویس 2؛ واله اصفهانى، ص‌165). شمس‌الدین سامى (مؤلف و لغتنامه‌نویس ترک؛ متوفى 1322؛ ذیل مادّه) تصریح کرده که در زمان او نام مضر متروک بوده‌است.منابع : ابن‌خرداذبه؛ محمدبن محمد ادریسى، کتاب نزهة المشتاق فى اختراق‌الآفاق، بیروت 1409/1989؛ اصطخرى؛ حسین مؤنس، اطلس تاریخ الاسلام، قاهره 1407/1987؛ خواندمیر؛ محمدبن ابى‌طالب دمشقى، کتاب نخبة الدهر فى عجائب البَرّ و البحر، بیروت 1408/1988؛ حسن روملو، احسن‌التواریخ، چاپ عبدالحسین نوائى، تهران 1384ش؛ سامى؛ عماد عبدالسلام رئوف، الموصل فى العهد العثمانى، نجف 1395/1975؛ محمود شیت خطّاب، «بلادالجزیرة: قبل الفتح الاسلامى و فى ایامه»، مجلة المجمع العلمى العراقى، ج‌36، ش 1 (رجب 1405)؛ المعجم الجغرافى للقطر العربى السورى، باشراف عماد مصطفى طلاس، ]دمشق[: مرکز الدراسات العسکریة، 1990ـ؛ مقدسى؛ محمدیوسف واله‌اصفهانى، خلدبرین: ایران در روزگار صفویان، چاپ میرهاشم محدث، تهران 1372ش؛ یاقوت حموى؛EI2, s.v. "Diya(r Mud(ar" (by M. Canard); Guy Le Strange, The lands of the Eastern Caliphate, London 1966; The Times comprehensive atlas of the world, London: Times Books, 2005.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

بهزاد لاهوتی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 18
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده