دیاربکری حسین بن محمد
معرف
مورخ و قاضى سده دهم
متن
دیاربکرى، حسین‌بن محمد، مورخ و قاضى سده دهم. او احتمالا در دیاربکر* به‌دنیا آمده یا مدتى از عمر خود را در آنجا گذرانده‌است. درباره تاریخ تولد و دوران نخست زندگى او آگاهى در دست نیست. دیاربکرى در شوال 931 که در مکه به‌سر مى‌برد، ابعاد کعبه را اندازه‌گیرى کرد و کتابى در این زمینه نوشت (← دیاربکرى، ج‌1، ص120؛ نیز ← ادامه مقاله). دیاربکرى مدتى نیز منصب قضاى مدینه را به‌عهده گرفت و در این شهر ساکن شد (← عیدروس، ص‌341؛ ابن‌عماد، ج‌8، ص‌420). مادّه‌تاریخ انتصاب او به این شغل به‌حساب ابجد برابر با 982 است (← عیدروس، همانجا). تاریخ درگذشت دیاربکرى در منابع متفاوت ذکر شده‌است، اما براساس برخى منابع تاریخ 9 صفر 990 درست به‌نظر مى‌رسد و مادّه‌تاریخ درگذشت او به‌حساب ابجد نیز با سال 990 مطابقت مى‌کند (← عیدروس، ص340؛ ابن‌عماد، ج‌8، ص‌419ـ420).دیاربکرى در میان مردم نفوذ و اعتبارى خاص‌داشت. او مردى فاضل و بخشنده بود و از بزرگان و سران مکه محسوب مى‌شد (عیدروس، همانجا). گفته شده‌است که در ایام عید هزار تن بر سفره اطعام او حاضر مى‌شدند (ابن‌عماد، ج‌8، ص‌419).دیاربکرى ظاهرآ مالکى‌مذهب بوده‌است (← عیدروس، همانجا؛ ابن‌عماد، ج‌8، ص‌419ـ420؛ قس بروکلمان ، ج‌2،ص:500 حنبلى و به قولى مالکى‌مذهب). او با قطب‌الدین محمدبن احمد نَهرَوالى* (متوفى 988) مورخ و مفتى حنفى مکه دوست بوده‌است (← عیدروس، ص‌342).مهم‌ترین اثر دیاربکرى تاریخ الخمیس فى احوال اَنفَس نفیس، و عمدتآ درباره سیره پیامبر اکرم صلى‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم است. این کتاب یک مقدمه، سه رکن و یک خاتمه دارد. مقدمه، که بیش از یک پنجم کل کتاب را دربرمى‌گیرد، مشتمل بر تاریخ عمومى از آغاز آفرینش تا روزگار تولد و ظهور پیامبر اسلام است. در مقدمه مطالبى ذیل سه عنوان فرعى «طلیعه» به این قرار آمده‌است: تعریف نبى و رسول، ترتیب سوره‌هاى مکى و مدنى، مطالبى درباره قرآن کریم، دلایل نبوت پیامبر اکرم، آفرینش آسمانها و زمین، خلقت آدم، شاهان اساطیرى ایران، پیامبران و حکماى مشهور، نسب پیامبر اکرم، خویشاوندان و تولد آن حضرت.رکن اول تا سوم کتاب بیش از نیمى از کل کتاب را دربرمى‌گیرد و درباره سیره پیامبر اسلام است. رکن اول به رویدادهاى زندگى پیامبر اکرم از تولد تا چهل سالگى آن حضرت و بعثت او اختصاص‌دارد و مشتمل بر سه باب است. در این رکن مطالبى درباره خصایص، شمایل و صفات پیامبر اکرم و همسران و فرزندان او آمده‌است. در پایان آن نیز مطالب مختصرى درباره زندگى حضرت فاطمه علیهاالسلام از تولد تا زمان درگذشت ذکر شده‌است. مطالب رکن دوم درباره حوادث زندگى پیامبر از آغاز نبوت تا هجرت ایشان از مکه به مدینه است. رکن سوم مشتمل بر رویدادهاى زندگى آن حضرت از آغاز هجرت تا وفات در سال یازدهم است و حوادث هر سال ذیل عنوان فرعى مَوطِن آمده‌است. در موطن یازدهم از ظهور مدعیان پیامبرى یاد شده‌است. در ضمن مطالب رکن دوم و سوم، مطالبى درباره تولد و وفات اهل بیت علیهم‌السلام و برخى از صحابه و صفات آنان و همسران پیامبر اکرم پس از حضرت خدیجه علیهاالسلام و تشریع پاره‌اى احکام ذکر شده و مؤلف به مناسبت، به برخى مسائل مستحدثه و حکم شرعى آنها پرداخته‌است (براى نمونه ← ج‌2، ص‌27ـ28).خاتمه حدود یک چهارم کتاب را دربرمى‌گیرد و داراى دو فصل است. فصل نخست درباره آنچه به پیامبر اکرم اختصاص‌و انتساب داشته‌است، مانند خَدَم، مَوالى، امرا، دبیران، سفیران، قضات، مؤذنان، شعرا، سلاحها، لباسها و هیئتها؛ و فصل دوم درباره نخستین خلفا (خلفاى راشدین)، امویان و عباسیان و شخصیتهاى مهم دوره هریک از خلفاست. دیاربکرى در این فصل، از اولاد حضرت على، امامان دوازده‌گانه و روایاتى درباره ظهور حضرت مهدى عجل‌اللّه‌تعالى‌فرجه‌الشریف نیز یاد کرده (← ج‌2، ص‌286ـ289) و احادیثى نیز درباره فضائل و مناقب حضرت على و دیگر اهل بیت نقل کرده‌است (براى نمونه ← ج‌1، ص‌277، 361ـ362، 417ـ419، 486ـ488، ج‌2، ص‌48ـ51، 86ـ87، 125، 141ـ142، 162، 275). وى همچنین در این فصل به‌اختصار مطالبى درباره مغولان و حمله آنان به بغداد و برانداختن خلافت عباسیان در 656، تأسیس خلافت اسمى عباسیان در مصر، خلفاى فاطمى و پادشاهان ایوبى و ممالیک مصر تا انقراض آنان به‌دست سلطان‌سلیم اول (حک : 918ـ926) آورده‌است. پس از آن، به ذکر نام جانشینان سلیم تا جلوس مراد سوم (حک : 982ـ1003) به سلطنت، در چند سطر بسنده کرده‌است. با وجود این، حاجى‌خلیفه (ج‌1، ستون 725) پایان تألیف این کتاب را 940 ذکر کرده‌است (قس د.اسلام، چاپ دوم، ذیل مادّه).دیاربکرى در تألیف تاریخ‌الخمیس از منابع بسیارى استفاده کرده و برخى از آنها را در آغاز کتاب (ج‌1، ص‌2ـ3) نام برده‌است. این منابع عمدتآ مشتمل‌اند بر تواریخ عمومى، کتب سیره و مغازى، تفاسیر، مجموعه‌هاى حدیثى مانند صحاح و سنن، سرگذشت‌نامه‌ها، لغت‌نامه‌ها، منابع جغرافیایى، ادبى، ملل و نحل، کلام و عقاید. ازجمله منابعى که وى از آن بسیار استفاده برده، کتاب الزَهْر الباسِم فى سیرةِ ابى‌القاسم تألیف مُغَلطاى‌بن قلیچ* (متوفى 762)، مورخ و محدّث حنفى، یا خلاصه آن با عنوان الاشارة الى سیرة المصطفى و تاریخ مَن بعده مِن الخلفا، معروف به سیره مغلطاى، است (براى نمونه ← ج‌1، ص‌153، 186، 196 و جاهاى دیگر؛ نیز ← مغلطاى‌بن قلیچ، ص‌13). دیاربکرى با استفاده از این منابع متنوع مطالب بسیارى درباره سیره نبوى گرد آورده و گاه به مقایسه آنها و ترجیح پاره‌اى روایات یا جمع میان آنها پرداخته‌است. مؤلفانى همچون بوسنوى در الرسالة المقامیة و عصامى مکى در سَمْطُ النجوم العَوالى از تاریخ‌الخمیس مطالبى نقل کرده‌اند (محمد حبیب هیله، ص‌235؛ نیز ← عصامى، ج‌1، ص‌15، 29 و جاهاى دیگر).از تاریخ الخمیس نسخه‌هاى خطى متعددى باقى‌مانده که نسخه‌اى از مختصر آن در الجزایر موجود است (بروکلمان، ج‌2، ص‌500، >ذیل<، ج‌2، ص‌514؛ د.ا.د.ترک، ذیل مادّه؛ بابینگر ، ص‌89). تاریخ الخمیس در سالهاى 1283 و 1302 درقاهره به‌چاپ رسید. پس از آن نیز از روى چاپ قاهره (1283)، نسخه‌اى در بیروت (دارصادر) افست شده‌است. چاپ جدید این کتاب به‌کوشش على زغلول در بیروت (1406) صورت گرفته‌است. اوتو فون‌پلاتن ، محقق آلمانى، گزارش قتل خلیفه دوم در این کتاب را به زبان آلمانى ترجمه و در برلین (1253/1837) منتشر کرده‌است. پیترمن نیز در کتاب >دستورزبان عربى< (1284/1867) پاره‌اى از تاریخ الخمیس را نقل کرده‌است.اثر دیگر دیاربکرى ذَرع الکعبة المعظَّمة و مساحة المسجدالحرام است که به‌کوشش یحیى حمزه وزنه در قاهره (2004) به‌چاپ رسید (براى نسخه‌هاى خطى آن ← بروکلمان، همانجا؛ یوسف الیان سرکیس، ج‌1، ستون 897؛ بروسه‌لى، ج‌3، ص‌118ـ119؛ د.ا.د.ترک، همانجا).اُهبةُ الناسک و الحاج‌لانتفاعه بها لدى الاحتیاج‌على المذاهب الاربعة، دیگر اثر دیاربکرى است که اکنون نسخه‌اى از آن در دست نیست (درباره مناسک حج‌← حاجى‌خلیفه، ج‌1، ستون 203؛ بغدادى، ج‌1، ستون 319).منابع : ابن‌عماد؛ محمدطاهر بروسه‌لى، عثمانلى مؤلفلرى، استانبول 1333ـ1342؛ اسماعیل بغدادى، هدیة‌العارفین، ج‌1، در حاجى‌خلیفه، ج‌5؛ حاجى‌خلیفه؛ حسین‌بن محمد دیاربکرى، تاریخ‌الخمیس فى احوال انفس نفیس، ]قاهره[ 1283/1866، چاپ افست بیروت ]بى‌تا.[؛ عبدالملک‌بن حسین عصامى‌مکى، سمط النجوم العوالى فى انباء الاوائل و التوالى، قاهره 1380؛ عبدالقادربن شیخ عیدروس، تاریخ النور السافر عن اخبار القرن العاشر، بیروت 1405/1985؛ محمد حبیب هیله، التاریخ و المورخون بمکة من القرن الثالث الهجرى الى القرن الثالث عشر، ]مکه[ 1994؛ مغلطاى‌بن قلیچ، مختصر السیرة النبویة، چاپ محمد زینهم محمد عزب، قاهره 1422/2001؛ یوسف الیان سرکیس، معجم المطبوعات العربیة و المعرّبة، قاهره 1346/1928، چاپ افست قم 1410؛Franz Babinger, Die Geschichtsschreiber der Osmanen und ihre Werke, Leiden 1927; Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur, Leiden 1943-1949, Supplementband, 1937-1942; EI2, s.v. "Al-Diya(rbekr(, H(usayn b. Muh(ammad" (by F. Rosenthal); TDVI(A, s.v., "Diyarbekr(" (by Abd(lkerim (zayd(n).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محمدرضا ناج

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 18
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده