دیاخو مابا
معرف
از رهبران مبارز مسلمان در برابر استعمار فرانسه در منطقه سنگامبیا (کشورهاى سنگال و گامبیاى کنونى) و از پیروان طریقت تجانیه*
متن
دیاخو، مابا، از رهبران مبارز مسلمان در برابر استعمار فرانسه در منطقه سنگامبیا (کشورهاى سنگال و گامبیاى کنونى) و از پیروان طریقت تجانیه*. مابا دیاخو در 1224/1809 در روستاى کرمابا ى منطقه بادیبو در کرانه شمالى رودخانه گامبیابه دنیا آمد. اجداد او از اهالى فوتاتورو در شمال سنگال و از رهبران مسلمان این منطقه (اصطلاحآ مارابو مأخوذ از واژه مُرابط) بودند. پدرش اندیوگوبا در روستاى کرمابا مدرسه‌اى اسلامى بنیان نهاده‌بود. دیاخو در کودکى در این مدرسه درس قرآن را فراگرفت و براى ادامه تحصیل به کایور رفت و پس از آن به تدریس علوم اسلامى در بادیبو پرداخت (کلارک ، ص‌141؛ هیسکت ، ص‌336). او از جوانى براى بهبود اوضاع اجتماعى جامعه خود تلاش مى‌کرد. در این دوره، حاکمان ستمگر سونینکه در بادیبو که از درآمد درخور توجه تجارت برده محروم شده بودند، به‌رغم تجارت پررونق محصولات کشاورزى، مالیاتهاى سنگینى بر مردم وضع کردند و آشکارا به نقض احکام اسلامى پرداختند. این امر خشم و نارضایتى مردم منطقه را برانگیخت و برخى حتى آنها را کافر دانستند. افزون‌بر آن، درگیرى مداوم دامداران و کشاورزان براى استفاده از مراتع، محیط پرتنشى به وجود آورده بود. در چنین اوضاعى زمینه شورش فراهم بود، اما رهبرى براى قیام وجود نداشت (هیسکت، ص‌337ـ338؛ کلارک، همانجا).در 1266/1850 دیاخو که در صدد بهبود زندگى مردم و حاکم ساختن قوانین اسلامى در جامعه بود، با حاج‌عمرتال*، از رهبران جهادى در غرب افریقا، ملاقات کرد که تأثیر شگرفى بر او نهاد. در پى این دیدار، دیاخو به طریقت تجانیه پیوست و عمرتال وى را مأمور توسعه این طریقت در منطقه سنگامبیا کرد. او در ابتدا به شیوه‌اى صلح‌آمیز درصدد گسترش جامعه‌اى اسلامى در منطقه بادیبو بود، اما پس از ده سال به ناکارآمدى این فعالیتها پى برد. بنابراین، براى برپایى دولت اسلامى به مبارزه پرداخت و طرفدارانش را در کرمابا گردهم آورد (لیپشوتس و راسموسن ، ذیل "Maba Diakhou Ba"؛ هیسکت، ص‌336).هرچند زمینه‌هاى قیام از مدتها پیش آغاز شده‌بود، علت اصلى آغاز آن، حضور تجار بریتانیایى در منطقه و منازعاتى بود که بین نیروهاى بریتانیایى و مردم بادیبو پدید آمد. دیاخو ــکه در جامعه نفوذ داشت ــ به‌رغم مخالفت حکمران بادیبو، براى استقرار صلح و امنیت در منطقه با نیروهاى بریتانیایى مذاکره کرد. این اقدام خشم حاکم بادیبو را برانگیخت، و درصدد ترور دیاخو برآمد، اما این کار نافرجام ماند. دیاخو نیز در اقدامى تلافى‌جویانه به بادیبو حمله و آنجا را تصرف کرد. او با عنوان المامى (امام)، حکومت را در دست گرفت و جهاد اسلامى را به‌طور رسمى آغاز کرد (کلارک؛ هیسکت، همانجاها). دیاخو در ابتدا کوشید تا در مقابل توسعه‌طلبى فرانسویها در سنگال، حمایت نیروهاى انگلیسى را، که رقیب آنها در منطقه بودند، جلب کند. اما انگلیسیها جنبش او را تهدیدى براى منافع تجارى خود مى‌دانستند و همچون فرانسویها اقدامات او را کوششى براى تحقق نهضتى اسلامى در سراسر منطقه برمى‌شمردند. به‌رغم این دشواریها، شخصیت برجسته دیاخو سبب شد تا جنبش جهادى او به پیشرفتهاى چشمگیرى دست یابد. گسترش دامنه نفوذ او به ماندینگو ، فولا و به‌ویژه وولوف ، تهدیدى براى منافع فرانسویها در سنگال بود و سرانجام او را به رویارویى با فرانسویها کشاند. در 1279/1862، فرانسویها نیروهاى دیاخو را در کائولاک در مرز گامبیا شکست دادند. دیاخو، بى‌درنگ به تجدید سازمان نیروهایش پرداخت، اما در 1280/1863 بار دیگر از فرانسویها شکست خورد (وبستر و همکاران، ص‌121؛ هیسکت، ص‌336ـ337). او پس از این ناکامیها در 1281/1864 بر دولت سرر در منطقه سالوم مسلط شد. دیاخو با ژنرال فدرب ، حاکم فرانسوى سنگال، قرارداد صلحى منعقد کرد که براساس آن فرانسویها، حاکمیت دیاخو را بر بادیبو و سالوم و دیاخو نیز حق آنها را در تجارت با سنگامبیا به رسمیت مى‌شناختند، اما او حاکمیت سیاسى فرانسه و دخالت آنها در امور داخلى منطقه را نپذیرفت. دیاخو هم‌زمان با لاتدیور حاکم کایور که از مخالفان او بود، قرارداد صلحى منعقد کرد. پس از شکست لاتدیور از فرانسه، دیاخو وى را، به‌رغم مخالفت فرانسه، پناه داد و مسلمان کرد. هدف دیاخو از این اقدام جلب حمایت او و نیروهایش براى نبرد با فرانسویها و ایجاد دولت اسلامى مقتدر در سراسر سنگامبیا بود (اتمور ، ص‌55؛ > حماسه‌هاى شفاهى افریقا< ، ص‌211؛ کلارک، ص‌141ـ142).دیاخو قضات مسلمان را براى اجراى احکام شریعت اسلامى در شهرهاى مختلف حکومت اسلامى خود منصوب کرد و به تأسیس مدارس اسلامى همت گماشت و درصدد بود دولتى اسلامى در منطقه بزرگى از سنگامبیا به‌وجود آورد. فرانسویها در ابتدا وحدت سیاسى مردم مناطق مختلف به‌ویژه سالوم را به نفع خود مى‌دانستند و با اقدامات او مخالفتى نمى‌کردند، اما حاکم جدید فرانسه در سنگال که از مخالفان جهاد اسلامى دیاخو در منطقه سنگامبیا بود و توسعه نفوذ او را سبب نابودى تجارت در منطقه و حتى زمینه بیرون راندن فرانسویها از منطقه مى‌دانست، در 1282/ 1865 با دیاخو وارد جنگ شد. دیاخو در 1283/1866 حمله فرانسویها را دفع کرد و به تحکیم موقعیت خود در بادیبو و سالوم پرداخت، اما ادامه درگیریها با فرانسویها وى را ناگزیر کرد به سمت جنوب عقب‌نشینى کند. او با وجود تضعیف شدن نیروهایش، در 1284/1867 به شهر سین که از پیروان آیینهاى سنّتى بودند، حمله کرد که درنتیجه آن در نبرد معروف به سومب به قتل رسید (لیپشوتس و راسموسن، همانجا؛ کلارک، ص‌142؛ هیسکت، ص‌337). حکومت مابا دیاخو پس از کشته‌شدن بنیان‌گذارش دچار از هم‌گسیختگى شد و در نهایت فرانسویها در 1304/1887 این مناطق را تصرف کرد، اما نفوذ و جایگاه معنوى دیاخو در منطقه سنگامبیا ادامه یافت و او نیز مانند عثمان دان فودیو* و عمرتال، در ارتقاى وضع فرهنگى مردم غرب افریقا بسیار تأثیرگذار بود (پرسون ، ص‌643؛ >دایرة‌المعارف تاریخ افریقا در قرن بیستم< ، ذیل "Fulani"؛ لیپشوتس و راسموسن، همانجا). پیش از دیاخو مبارزه رهبران جهادى مسلمان در غرب افریقا، ماهیت مذهبى خود را از دست داده‌بود. نهضت جهادى او در گسترش دین اسلام در این منطقه تأثیرگذار بود . چنان‌که در دهه 1330ش/ 1950 هشتاد درصد جمعیت ممالک سونینکه در گامبیا، مسلمان بودند (کین و همکاران، ص‌274؛ هیسکت، ص‌337ـ338).منابع : مروین هیسکت، گسترش اسلام در غرب آفریقا، ترجمه احمد نمایى و محمدتقى اکبرى، مشهد 1369ش؛A. E. Atmore, "Africa on the eve of partition", in The Cambridge history of Africa, vol.6, ed. Roland Oliver and G. N. Sanderson, Cambridge 1997; Peter Bernard Clarke, West Africa and Islam: a study of religions development from the 8th. to the 20th. century, London 1982; Encyclopedia of twentieth-century African history, ed. Paul Tiyambe Zeleza, London: Routledge, 2003, s.v. "Fulani" (by Fallou Ngom); Ousmane Kane, John Hunwick, and R(diger Seesemann, "Senegambia I: the Niassene tradition", in Arabic literature of Africa, vol.4, compiled by John O. Hunwick, Leiden: Brill, 2003; Mark R. Lipschutz and R. Kent Rasmussen, Dictionary of African historical biography, London 1978; Oral epics , ed. John from Africa: vibrant voices from a vast continent William Johnson, Thomas A. Hale, and Stephen Belcher, Bloomington: Indiana University Press, 1997; Y. Person, "States and peoples of Senegambia and Upper Guinea", in General history of Africa, vol.6, ed. J. F. Ade Ajayi, California: Heinemann, Paris: Unesco, 1989; James Bertin Webster, A. A. Boahen, and Michael Tidy, The years: west Africa since 1800, London 1980. revolutionary
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

امیربهرام عرب احمدی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 18
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده