دوین
معرف
شهرى تاریخى در جمهورى ارمنستان و امروزه روستایى در نزدیکى ایروان
متن
دَوین، شهرى تاریخى در جمهورى ارمنستان و امروزه روستایى در نزدیکى ایروان. نام این شهر در برخى منابع بیزانسى، دُوبیوس (براى نمونه ← پروکپیوس ، ص 198) و در منابع فارسى و عربى (براى نمونه ← ابن‌فقیه، ص 287؛ ابن‌خرداذبه، ص 56؛ یاقوت حموى، ذیل مادّه؛ کسروى، ص 118ـ119)، دوین و دبیل ضبط شده‌است.دوین را خسرو دوم (حک : 330ـ338میلادى)، پادشاه اشکانى ارمنستان، بر فراز تپه‌اى بنا کرد و به نوشته موسى خورنى (ص 176)، دوین در زبان فارسى به‌معناى تپه است (نیز ← د.اسلام، چاپ دوم، ذیل مادّه؛ حسرتیان ، ص 719).پس از تقسیم ارمنستان میان ایران و روم‌شرقى در 384 میلادى، واگارشاپات (امروزه اچمیادزین* ) که پایتخت بود به همراه دوین در قلمرو ایران قرار گرفت. با براندازى سلسله اشکانى ارمنستان به دست ساسانیان در 428 میلادى، دوین مرکز ارمنستان ایران شد و مرزبان ایرانى بر آنجا گماشتند (د.ایرانیکا، ذیل مادّه). بعدها به دستور خسرو انوشیروان (حک : 531ـ579م) براى آن بارو ساخته شد (ابن‌فقیه، ص 288) که ویرانه‌هاى آن هنوز باقى است (د.ایرانیکا، همانجا). دوین از قرن پنجم میلادى، مقرّ جاثلیق (رئیس مذهبى) ارمنیها و محل کلیساى مرکزى ارمنى بود و از این‌رو علاوه بر اهمیت سوق‌الجیشى و ادارى، به‌لحاظ مذهبى نیز اهمیت یافت (د.اسلام؛ د. ایرانیکا، همانجاها).تلاش سورن، مرزبان ایرانى، براى ترویج دین زردشتى در ارمنستان در 564 میلادى، که با ساخت آتشگاه در دوین آغاز شد، به شورش مسیحیان ارمنى و کشته‌شدن سورن و تمام محافظان او انجامید (فراى ، ص 159). دوین تا برافتادن ساسانیان همواره دستخوش حملات روم‌شرقى بود (← سبئوس ، ص80؛ د.اسلام، همانجا؛ فراى، ص 168).مسلمانان نخستین بار در دوره خلیفه سوم به ارمنستان وارد شدند و به فرماندهى حبیب‌بن مَسلَمه فهرى* دوین را تصرف کردند (ابن‌فقیه، ص 292). در دوره حاکمیت مسلمانان، با استقرار جمعیت مسلمان در این شهر، دارالاماره و ضرابخانه نیز ساخته شد (مینورسکى ، ص 116؛ د.اسلام، همانجا).عبدالعزیز باهلى، حاکم دوین (حک : 86ـ97) در زمان ولید، براى گسترش اسلام و توسعه مسجد دوین کوشید. در این دوره، مامیکونیان ، یکى از خاندانهاى محلى دوین، در اداره شهر مشارکت داشت و این الگو در دوره خلافت بنى‌عباس و سایر سلسله‌هاى ایرانى هم تداوم یافت، چنان‌که خاندان بگراتیان* در حاکمیت ارمنستان بسیار تأثیرگذار بودند (د.اسلام، همانجا). گرچه این حاکمیت دوگانه گاه دردسرهایى براى حاکمان مسلمان به‌همراه داشت، این موضوع تأثیر چندانى در کاهش قدرت امراى مسلمان نداشت و آنان به هنگام ضرورت، اقتدار و سلطه کامل خود را بر ارمنستان به نمایش مى‌گذاشتند (مینورسکى، ص 168؛ د.اسلام، همانجا).در قرن سوم/ نهم، چهار زلزله مهیب در دوین روى داد. در نخستین زلزله در 237/851، دوازده‌هزار تن و در چهارمین زلزله در 380/893، حدود هفتادهزار تن کشته شدند و شهر به‌کلى ویران گردید. این زلزله‌ها در کاهش جمعیت و رونق شهر تأثیر بسیار داشت. تخریب کلیساى مرکزى و انتقال مقرّ جاثلیق ارمنیان و کلیساى مرکزى به اچمیادزین از دیگر پیامدهاى این زلزله بود (حسرتیان، ص 721؛ مینورسکى، ص 169).حاکم آذربایجان، محمد افشین ساجى، در پى این زلزله‌ها دوین را به اشغال درآورد (مینورسکى، ص 169ـ170؛ نیز ← باسورث ، ص 34). با برافتادن ساجیان در 317/929، دوین محل نزاع امراى دیلمى، روادیان* و شدادیان* شد که در نهایت شدادیان با تصرف این شهر قدرت خود را بر منطقه میان رود کُر و اَرس گسترش دادند. فضل اول و فرزندش، ابوالاَسوار، که در 413/1022 دوین را از ارامنیان پس گرفت، تا مدتها بر دوین حکم راندند (باسورث، ص34ـ35). در این دوره، روم‌شرقى به شهر آنى (پایتخت قدیم ارمنستان) و سپس به دوین حمله کرد که با دفاع ابوالاسوار مجبور به عقب‌نشینى شد (مینورسکى، ص70؛ د.اسلام، همانجا؛ د. ایرانیکا، ذیل مادّه و "Shaddadids.I"). با ورود آلپ‌ارسلان سلجوقى (حک : 455ـ465) به ارمنستان، شدادیها تابعیت سلجوقیان را پذیرفتند (د.اسلام، همانجا؛ نیز ← باسورث، ص 95).هم‌زمان با ضعف سلاجقه و چندپارگى قدرت آنها، قدرت نوظهورى در شمال ارمنستان شکل گرفت که در تحولات بعدى دوین تأثیر بسیار داشت. این قدرت نوظهور، گرجیان بودند که با پادشاهى داوید دوم (حک : 482ـ519/ 1089ـ1125) حاکمیت خود را بر گرجستان تحکیم کرده بودند. رقابت امراى سلجوقى و اتابکان براى تصرف دوین (← ابن‌اثیر، ج 12، ص 183ـ184؛ حسینى، ص 164) زمینه را براى ورود گرجیان فراهم ساخت. آنان چند بار در 557/ 1162 به دوین حمله کردند و ضمن تخریب مساجد و تاراج شهر، ده‌هزار تن را به اسارت گرفتند (مینورسکى، ص 127).دوین تا 622/ 1225 در تصرف گرجیان بود. اولین درگیرى سلطان‌جلال‌الدین خوارزمشاه (متوفى 628) با گرجیان در دوین روى داد (← نسوى، ص 142ـ145). خوارزمشاه علاوه بر تصرف دوین، سرتاسر گرجستان را نیز تصرف کرد (ابن‌اثیر، ج 12، ص 435؛ نیز ← بویل ، ص 237ـ238).همانند بسیارى از شهرهاى ایران، دوین نیز از هجوم مغولان در امان نماند و هیچگاه رونق و آبادانى پیشین خود را بازنیافت؛ به‌گونه‌اى که در منابع تاریخى پس از مغول نام و نشانى از آن دیده نمى‌شود (حسرتیان، ص 719). امروزه دوین روستایى در نزدیکى ایروان است (← فراى، ص 159).منابع : ابن‌اثیر؛ ابن‌خرداذبه؛ ابن‌فقیه؛ پروکپیوس، جنگ‌هاى ایران و روم، ترجمه محمد سعیدى، تهران 1382ش؛ على‌بن ناصر حسینى، زبدة‌التواریخ: اخبارالامراء و الملوک السلجوقیة، چاپ محمد نورالدین، بیروت 1406/1986؛ احمد کسروى، شهریاران گمنام، تهران 1353ش؛ موسى‌خورنى، تاریخ ارمنیان، ترجمه، مقدمه، حواشى، پیوستها : ادیک باغداساریان، تهران 1380ش؛ ولادیمیر فئودوروویچ مینورسکى، پژوهشهایى در تاریخ قفقاز، ترجمه محسن خادم، تهران 1375ش؛ محمدبن احمد نَسَوى، سیرت جلال‌الدین مینکبرنى، چاپ مجتبى مینوى، تهران 1365ش؛ یاقوت حموى؛Clifford Edmund Bosworth, "The political and dynastic in The history of the Iranian world (A. D. 1000-1217)", vol.5, ed. J.A.Boyle, Cambridge Cambridge history of Iran, 1968; J. A. Boyle, "Dynastic and political history of the I(aKhl-(ns", in ibid; Encyclopaedia Iranica [online], s.vv. "Dvin" (by Erich Kettenhofen), "Shaddadids.I: the Shaddadids of Dvin and Ganja" (by Andrew Peacock). Retrieved Mar.3, 2013, from www. iranicaonline.org; EI2, s.v. "Dwin" (by M. Canard); Richard Nelson Frye, "The political history of Iran under the Sasanians", in The Cambridge history of Iran, vol.3, pt.1, ed. Ehsan Yarshater, Cambridge 1983; Mourad Hasrat`yan, "The medieval earthquakes of the Armenian plateau and the historic towns of Ayrarat and Shirak: Dvin, Ani, Erevan", Annali di geofisica, vol.38, no.5-6 (Nov.-Dec. 1995); Sebeos, The Armenian history attributed to Sebeos, translated with notes by R.W. Thomson, Liverpool 1999.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 18
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده