دونر گنبد
معرف
آرامگاهى برجى از دوره سلجوقى در شهر قیصریه*
متن
دونر گنبد ، آرامگاهى برجى از دوره سلجوقى در شهر قیصریه*. دونر گنبد به معناى گنبد یا آرامگاهِ گردان دانسته شده‌است (آریک ، ص 85). این مقبره در غرب قبرستان سیدبرهان‌الدین قرار دارد. این بنا کتیبه تاریخ‌دار ندارد. طبق تنها کتیبه مرمرین بالاى ورودىِ آرامگاه، این بنا آرامگاهِ بانویى به‌نام شاه‌جهان‌خاتون است (عارسون ، ج 2، ص 139؛ گودوین ، ص 244)، که بعضى او را دختر علاءالدین کیقباد (حک : 615 یا 617ـ634) دانسته‌اند (← عارسون؛ گودوین، همانجاها؛ همبلى ، ص 19). با وجود نقوش خاصى همانند درخت نخل و عقاب دوسر در این بنا و بناهاى مشابه تاریخ‌دار، مانند گوگ مدرسه سیواس و آرامگاههایى در اخلاط ، مى‌توان تاریخ ساختِ دونر گنبد را در حدود 675 دانست (عارسون، همانجا؛ اصلان‌آپا ، ص 165ـ166؛ هوگ ، ص 124).دونر گنبد 20ر14 متر ارتفاع و پایه‌اى مربع‌شکل به ابعاد 5ر7 × 5ر7 متر دارد. شکل این پایه را با هرمهایى در گوشه‌ها، از مربع به دوازده‌ضلعى تبدیل کرده‌اند. پایه با یک قطار مقرنس از بدنه جدا شده‌است. این بخش از بنا از درون تهى است، اما روزنى براى روشنایى یا تهویه ندارد. راه ورود به این سرداب درگاهى در زیر پلکان ورودى آرامگاه بوده و امروزه مسدود است (← اونسال ، ص 42ـ44، 105ـ106، پانویس 89).سرداب یا محل دفن در این مقبره نه در دلِ زمین بلکه بر سطح آن است. قرارگرفتن سرداب روى زمین و در معرض دید بودن آن از تفاوتهاى آرامگاههاى برجى آناطولى با آرامگاههاى ایران است (هیلن‌برند ، ص 309).فضاى اصلى این آرامگاه روى سرداب قرارگرفته و از درونْ استوانه‌اى‌شکل و ساده است. روبه‌روى درِ ورودى، محرابى قرار دارد. در و محراب درست بر یک راستا نیستند. دو سوى در، در محورى عمود بر محور ورودى، دو پنجره چهارگوش کوچک دیده مى‌شود (گودوین؛ عارسون، همانجاها).این آرامگاه از بیرون دوازده‌ضلعى است و بر هر جانب آن طاق‌نمایى قرار دارد. این طاق‌نماها هم تزییناتِ بنا را در خود جاى داده و هم بدنه دوازده‌ضلعى را در بالا به دایره تبدیل کرده‌است تا گنبد بر آن بنشیند (عارسون، همانجا). لبه بالایى بدنه آرامگاه را به قطار مقرنسى آراسته‌اند. گنبدِ رک یا مخروطى و چادرمانند آرامگاه روى این قطار مقرنس نشسته‌است (هوگ، همانجا). تفاوت مهم این بنا با آرامگاههاى پیش از آن در این است که بدنه آن با مجموعه‌اى متراکم از نقشها پر شده‌است و کمتر پهنه خالى از نقشى در آن به‌چشم مى‌خورد (هیلن‌برند، همانجا). بر بدنه بیرونى بنا، بر روى دوازده طاق‌نما، افزون بر نقشهاى هندسى، نقشهایى از شیرهاى بالدار، عقابهاى دوسر، موجوداتى با تنه شیر و سرِ انسان (ابوالهول)، و درخت زندگى دیده مى‌شود. مى‌توان این نقشها را به باورهاى شمنى کهن قوم ترک مرتبط دانست (آریک، همانجا). کسانى از سرِ تعصب، به بخشهایى از تزیینات بنا، به‌ویژه سرِ انسانها و شیرها و عقابها، آسیب رسانده‌اند (گودوین، همانجا).منابع :Olu( Ar(k, "Art and architecture of Anatolia in the age of Yunus Emre", in Yunus Emre: spiritual experience and culture: international seminar, Rome, November 6-9, 1991, Gregorian University and University of Ankara, Rome: Editrice Pontificia Universita Gregoriana, 1994; Cel(l Esad Arseven, T(rk sanat tarihi, I(stanbul: Mill( Eg(itim Bas(mevi, [n.d.]; Oktay Aslanapa, T(rk sanat, I(stanbul 1984; Godfrey Goodwin, "Turkey", in Architecture of the Islamic world, ed. George Michell, London: Thames and Hudson, 1984; Gavin R.G. Hambly, "Becoming visible: medieval Islamic women in historiography and history", in Women in the medieval Islamic world: power, patronage, and piety, ed. Gavin R. G. Hambly, London: Macmillan, 1998; Robert Hillenbrand, Islamic , architecture: form, function and meaning 1994 ;Edinburgh John D. Hoag, History of world architecture: Islamic architecture, Milano 2004; Beh(et (nsal, Turkish Islamic architecture in Seljuk and Ottoman times, 1071-1923, London 1973.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

میثم جلالی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 18
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده