دوناگری
معرف
خط، متداول‌ترین خط در کشور هند
متن
دِوَناگَرى، خط، متداول‌ترین خط در کشور هند. این خط ناگرى هم نامیده مى‌شود و برگرفته از خط براهمى است. دوناگرى متعلق به شاخه شمالى خطوط هندى است و بخش عمده ادبیات سنسکریت به آن نوشته شده‌است. زبان سنسکریت در گذشته به مجموعه‌اى از خطوط محلى نوشته مى‌شده‌است، اما امروزه بیشتر به خط دوناگرى نوشته مى‌شود (راجرز ، ص 213). این خط علاوه‌بر آنکه به‌طور رسمى براى نوشتن زبانهاى هندى، مراتى ، سندى و نپالى به‌کار مى‌رود، درنگارش گونه‌هاى ادبى راجستانى، دُگرى، مایتیلى و پاهارى هم کاربرد دارد (کولماس ، 1999، ص350؛ مالرب ، ص230؛ نیز ← خط*، بخش :4 در هند).ریشه‌شناسى. واژه دوناگرى، از ترکیب واژه سنسکریت deva (به معناى خدا) و na(gar(( (به معناى ]خط [متعلق به شهر) ساخته شده‌است (کولماس، 1999، ص 125). به این ترتیب واژه دوناگرى به معناى «(خط) شهر خدا» است.منشأ خط. دوناگرى و تقریبآ تمام خطوط رایج در شبه‌قاره هند، همگى از خط براهمى منشعب شده‌اند که درباره منشأ این خط نیز اتفاق نظر وجود ندارد (← واید و گوپته ، ص680؛ گلب ، ص 187؛ براى اطلاعات بیشتر درباره خط براهمى ← خط*، بخش :4 در هند). درباره منشأ خط دوناگرى نظریات متفاوت دیگرى نیز بیان شده، براى مثال به نظر پیتا والا(1974) خط دوناگرى از خط اوستایى گرفته شده‌است. فخرالدین حسینى (ص 17) نیز نظرى مشابه با نظر پیتا والا دارد. ابوریحان بیرونى نیز نظریات متفاوتى در زمینه ریشه خط هندى بیان کرده‌است. یک نظر این است که بیاس ، پسر پراشر عارف بزرگ هندى، با الهام از ایزد متعال حروف پنجاه‌گانه هندوان را پایه‌گذارى کرده‌است. براساس نظرى دیگر حروف خط هندى در آغاز اندک بوده و به‌مرور به تعداد آن افزوده شده‌است، سپس این حروف به یونان رفته و در آنجا نیز حروفى به آن اضافه شده‌است، تا آنجا که یونانیان تعداد حروف را به 24 رساندند. ابوریحان بیرونى نوشتن این حروف را از چپ به راست (همچون روش یونانیان نه براساس قاعده خاصى) دانسته‌است. او از خط ناگر/ دوناگرى یاد کرده که در حوالى مالوه ، ایالتىواقع در مرکز هند، رایج بوده‌است (← ص 134ـ136).کهن‌ترین دست‌نوشته موجود سنسکریت به خط دوناگرى نوشته‌اى بر پوست درخت تیس از سده پنجم میلادى است. نوشته‌هایى نیز بر برگ نخل از سده ششم میلادى به‌بعد به‌دست آمده‌است. کهن‌ترین سنگ‌نوشته به این خط به سده هشتم میلادى تعلق دارد. از سده هفتم/ سیزدهم به‌بعد، از خط دوناگرى براى نوشتن بر روى کاغذ استفاده شد (رضائى باغ‌بیدى، پیشگفتار، ص ه ).ویژگیها. دوناگرى هم مانند دیگر انشعابات خط براهمى، خطى آبوگیدا است (← خط*، بخش :1 مباحث زبان‌شناختى).خط دوناگرى از سیزده نشانه براى واکه‌ها و واکه‌هاى مرکّب و 33 نشانه براى همخوانها تشکیل شده که به‌همراه دو نشانه خاص، مجموعه‌اى 48 نشانه‌اى را مى‌سازند. اسم حروف معمولا با افزودن پسوند -Ka(raبه صداى حروف ساخته مى‌شود. براى مثال aka(raو Kaka(raاسامى آواهاى aو k هستند (← کاردونا ، 1991، ص 457).ترتیب نشانه‌هاى نوشتارى کاملا آوایى است، به این صورت که نشانه‌ها براساس جایگاه تولیدشان طبقه‌بندى شده‌اند. نخست واکه‌هاى ساده و واکه‌هاى مرکّب و سپس همخوانها که البته با واکه -aهمراه‌اند (واید و گوپته، ص 681). همخوانها نیز به همخوانهاى انسدادى (متشکل از پنج گروه پنج‌تایى)، نیم‌واکه، همخوانهاى صفیرى بى‌واک و همخوان سایشى واکدار تقسیم مى‌شوند (کاردونا، 1991، ص 456؛ همو، 2003، ص 156؛ براى نشانه‌هاى همخوانى خط دوناگرى و معادلهاى تلفظى آن ← جدول 1).این خط در بسیارى از موارد حتى در مرز واژه‌ها هم قطع نمى‌شود. در متون قدیم سنسکریت اصولا مرز میان واژه‌ها را مشخص نمى‌کردند، ولى در خطوط امروزى هند، مثل دوناگرى، واژه‌ها با فضاى خالى از هم جدا مى‌شوند (کولماس، 2003، ص140).دو ویژگى اصلى خط دوناگرى که برگرفته از خط براهمى است، عبارت‌اند از: 1) حروف مستقل براى واکه‌هاى آغازى، یعنى واکه‌هایى که پس از همخوان قرار نگرفته‌اند.2) درج واکه به‌صورت نشانه‌هاى زیر و زبرى درصورتى‌که واکه در جایگاه پس‌از همخوان قرار گرفته‌باشد (همان، ص134).در سنسکریت با احتساب واکه‌هاى مرکّب سیزده واکه وجود دارد. هر واکه ساده داراى دوگونه کوتاه و بلند است که جفت بلند داراى دیرش دو برابر جفت کوتاه خود است. در جفت بلند واکه a، علاوه بر کمیت، کیفیت واکه نیز تغییر مى‌کند (← مورر ، ج 1، ص 30ـ31؛ کاردونا، 2003، همانجا؛ براى واکه‌هاى خط دوناگرى ← جدول 2).واکه‌هاى r r , l , به‌لحاظ آوایى همخوانهایى هجایى هستند و واکه‌هاى r و lتواتر رخداد اندکى دارند (راجرز، ص 214).در کتابهاى دستور سنسکریت از چهار واکه مرکّب e، ai، oو auنام برده شده‌است؛ e و oدر زبان هند و اروپایى آغازى، واکه مرکّب کوتاه بوده‌اند و احتمالا در دوره‌هاى آغازى هندوآریایى هم مانند واکه مرکّب تلفظ مى‌شدند. این‌دو واکه به‌تدریج ویژگى مرکّب‌بودن را از دست داده‌اند و به واکه‌هاى ساده بلند تبدیل شده‌اند. به‌این‌ترتیب واکه‌هاى مرکّب واقعى سنسکریت امروزى، که در جدول حروف خط دوناگرى هم آمده‌اند، au و aiهستند (← مورر، ج 1، ص 33ـ34).علاوه‌بر نشانه‌هاى واکه‌اى و همخوانى، در خط دوناگرى چند نشانه دیگر وجود دارد. نشانه رهایش و نشانه غنه نشانه‌هایى هستند که پس از واکه‌ها و نیم‌واکه‌ها و پیش از همخوانها نمایان مى‌شوند. نشانه رهایش «:»، بر جریان شدید هوا دلالت مى‌کند و در محیط آوایى خاص در پایان واژه جایگزین sیا rمى‌شود (همان، ج 1، ص 37).نشانه غنه، که به شکل «نْ » یا «ْ» بر روى یک حرف مى‌آید، واکه هجا را دماغى مى‌کند (همانجا؛ رضائى باغ‌بیدى، ص 8).نشانه‌هاى «ا» و «اا» نقش نقطه را در خط دوناگرى دارند. در بیشتر موارد «ا» در پایان جمله و «اا» در پایان بند قرار مى‌گیرد. در خط دوناگرى نشانه‌اى به‌جاى کاما، علامت سؤال و تعجب وجود ندارد (رضائى باغ‌بیدى، همانجا). نشانه‌هاى اعداد در خط دوناگرى در جدول 3 ذکر شده‌است (همان، ص 9) :قطعه‌اى از سرود اگنى از سرودهاى ریگ‌ودا در ادامه آمده که نمونه‌اى از خط دوناگرى است (← جدول 4؛ رضائى باغ‌بیدى، ص 109) :خط دوناگرى در بافت اجتماعى ـ فرهنگى هند. در هندوستان زبان مسئله‌اى مهم و جدال‌انگیز و درواقع مبناى مرزبندیهاى ایالتى در این کشور است (گاور ، ص 138). براى نمونه، هندى و اردو دو زبان مستقل‌اند، اما به گفته کینگ تلفظ هندى و اردو چنان شبیه به هم است که زبان‌شناسان آن دو را گویشهاى نزدیک به هم در یک زبان واحد مى‌دانند. هندى و اردو را نوشتار و خط از هم جدا کرده‌است. خط دوناگرى براى نوشتن زبان هندى به‌کار مى‌رود، در حالى که خط فارسى ـ عربى، که آن را مسلمانان به هند آورده‌اند، براى نوشتن زبان اردو به‌کار مى‌رود. دو خط دوناگرى و فارسى ـ عربى همواره نماینده دو قشر اجتماعى، فرهنگى و حتى دینى بوده‌اند. خط دوناگرى و زبان هندى در میان عامه مردم هند متداول بوده، درحالى‌که خط فارسى ـ عربى و زبان اردو در میان طبقه برگزیده و شهرى هند مرسوم بوده‌است. الفباى فارسى ـ عربى همیشه خط اسلام بوده و خط دوناگرى در نظر نهضتهاى حفظ هندو به عنوان خط هندو و خط مذهب هندو درنظر گرفته شده‌است (← کولماس، 2003، ص 43، 232).امروزه در هیچ کشورى به اندازه هند تعدد نظامهاى نوشتارى وجود ندارد. در این کشور از قرن سیزدهم/ نوزدهم خطوط به نمادهاى فرهنگى قوى براى هویت دینى و منطقه‌اى تبدیل شده‌اند (>دایرة‌المعارف زبان و زبان‌شناسى< ، ج 7،ص 3697).منابع : ابوریحان بیرونى، کتاب‌البیرونى فى تحقیق ماللهند، حیدرآباد، دکن 1377/1958؛ حسن رضائى باغ‌بیدى، مقدمات زبان سنسکریت، ج 1، تهران 1384ش؛ محمدبن حسین فخرالدین حسینى، تحفة‌الهند، ج 1، چاپ نورالحسن انصارى، تهران 1354ش؛ آلبرتین گاور، تاریخ خط، ترجمه عباس مخبر و کورش صفوى، تهران 1367ش؛ میشل مالرب، زبانهاى مردم جهان: دایرة‌المعارفى از 3000 زبان زنده امروز، ترجمه عفت ملانظر، تهران 1382ش؛George Cardona, "Indo-Aryan languages: Sanskrit", in , ed. Bernard Comrie, The world's major languages London: Routledge, 1991; idem, "Sanskrit", in The , ed. George Cardona and Dhanesh Indo-Aryan languages , The Jain, London: Routledge, 2003; Florian Coulmas , Oxford 1999; Blackwell encyclopedia of writing systems idem, Writing systems: an introduction to their linguistic , Cambridge 2003; The Encyclopedia of language analysis , ed. R. E. Asher, Oxford: Pergamon and linguistics , Indian, northern" (by C. , s.v. "Scripts , 1994- Press Shackle); Ignace Jay Gelb, A study of writing, Chicago 1963; Walter Harding Maurer, The Sanskrit language: an introductory grammar and reader, Richmond, Surrey 2001; Behram D. Pithavala, The Iranian basis of the Devanagri, Sanskrit alphabet, the numerical signs and the sacred word `AUM' and its symbol, Bombay [1974 ?]; , Writing systems: a linguistic approach, Henry Rogers Malden, Mass. 2005; Jyotsna Vaid and Ashum Gupta, "Exploring word recognition in a semi-alphabetic script: , vol.81, no.1-3 the case of Devanagari", Brain & language (Apr. 2002).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

فاطمه یوسفی راد

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 18
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده