دولمه باغچه کاخ
معرف
از باشکوه‌ترین و وسیع‌ترین کاخهاى عثمانى در استانبول از سده سیزدهم
متن
دولمه‌باغچه، کاخ، از باشکوه‌ترین و وسیع‌ترین کاخهاى عثمانى در استانبول از سده سیزدهم. دولمه‌باغچه، در باغهاى سواحل تنگه بوسفور در خلیجى‌بزرگ که‌لنگرگاه کشتیها بود و تا قرن یازدهم فعالیت داشت ــ ساخته شده‌است. بعضى سلیم دوم (حکـ: 974ـ982) را اولین سازنده کاخ در این محل دانسته‌اند. این مکان از دهه‌هاى نخست سده یازدهم، براى ساخت‌و سازهاى بعدى پر، مسطح و آماده گردید و از آن زمان این محل را دولمه‌باغچه (به‌معنى باغ پرشده) خواندند (دولمه‌باغچه سراى ، ص10؛ بلر و بلوم ، ص 309؛ د.ا.د.ترک، ذیل مادّه).این منطقه وسیع براى مدتها باغ خاص پادشاهان بود و در آن کاخهاى متعددى ازجمله کاخهاى محمد چهارم (حک : 1058ـ 1099) و محمود اول (1143ـ1168) بنا گردید. سلطان‌سلیم سوم (حکـ: 1203ـ1222) معمارى اروپایى به نام ملینگ را براى ساخت کاخ خود به‌کار گرفت (د.ا.ترک، ذیل "Bah(esara"). در 1259، سلطان‌عبدالمجید اول که در کاخ بشیکتاش و در کنار پدر با اصول تربیتى غرب پرورش یافته بود، به کاراپت و پسرش نیکوغوس بالیان ، معماران تحصیل‌کرده در غرب، فرمان داد تا کاخ ساحلى بشیکتاش را ویران کنند و قصر دولمه‌باغچه را بسازند. با تکمیل کاخ در 1272، سلطان‌عبدالمجید قصر توپقاپى (← طوپقاپى‌سراى*) را به خویشان واگذار کرد و در دولمه‌باغچه مستقر شد. از آن زمان به‌بعد، ملاقاتهاى رسمى و جلسات و تشریفات دربارى در کاخ جدید برگزار مى‌گردید. در این مدت از دیگر کاخهاى استانبول مانند چراغان و بَیْلربَیى/ بیگلربیگى نیز استفاده مى‌شد (شاو ، ج 2، ص 82؛ یراسیموس ، ص 361). عبدالمجید پانزده سال در این کاخ حضور داشت، و بعد از او نیز شش سلطان دیگر عثمانى در آنجا اقامت گزیدند. مجلس قانون‌گذارى عثمانى در 1294، در مراسمى در قصر دولمه‌باغچه افتتاح شد (شاو، همانجا). با شروع جنگ کریمه بین روسیه و عثمانى (1269ـ1272/1853ـ1856)، سلطان‌عبدالمجید دوم به طرف کاخ ییلدیز* عقب‌نشینى کرد و از 1294 تا 1330 کاخ بدوناستفاده باقى ماند (مونرو ، ص 259). مدارک بایگانى (آرشیو) کاخ دولمه‌باغچه نشان مى‌دهد که معمارى به نام رایموندو توماسو دارنکو در 1325 به مدت هفت تا هشت ماه جاملى کوشک (کاخ شیشه‌اى) را در محوطه دولمه ‌باغچه‌سراى ساخته‌است (باتور ، ص 41). هم‌زمان با اعلان جمهورى در ترکیه (1302ش/1923)، آتاتورک در دولمه‌باغچه مستقر شد و تا زمان مرگ (1317ش/ 1938) در آنجا ماند. سپس کاخ مرمت و به موزه تبدیل شد (دولمه‌باغچه سراى، ص 68، 122ـ125؛ نیز ← اونسال ، ص 109).این کاخ حدود 250 هزار مترمربع وسعت دارد که در وسط آن، مجموعه اصلىِ کاخهاى دولمه‌باغچه به شکل "L"قرار گرفته‌است. این مجموعه 38 قسمت مجزا دارد. سه بخش اصلىِ سلامِلق (بیرونى)، معایده (عید دیدنى) و حرمسرا با نماى نئوباروک در طول ساحل بوسفور گسترده شده‌است (یراسیموس، ص 362؛ باتس ، ص130؛ بلر و بلوم، همانجا).بناهاى دولمه‌باغچه از به‌هم‌پیوستن دو فضاى وسیع سرسبز تشکیل شده و با ساخت مجموعه فضاهاى سبز بسیارى، در اطراف دریا و کنار بناها، مجموعه بناهاى کاخ شکل گرفته‌است. در وسط این باغها با بهره‌گیرى از کار باغبانان و طرح باغ‌سازى هندسى اروپایى، مجسمه، گلدان و حوضهاى بزرگى تعبیه و چراغهاى زیادى نصب شده‌است. در این باغها گیاهان و گلها و درختان متنوع از سراسر دنیا کشت مى‌شد. باغچه‌هاى متعدد کاخ با دیوارهایى مجزا، گاه به چهار بخش تقسیم مى‌شدند. در وسط باغچه مربع‌شکل، حوضى بزرگ با فواره‌اى به شکل قو و راههایى براى قدم‌زدن وجود دارد. باغچه پرندگان از بهترین باغهاى کاخ در قسمت روبه خشکى سالن معایده بناگردیده و با دیوارى بلند از باغچه‌هاى خاص و حرم جدا شده‌است. در این باغ حیوانات و پرندگان بسیارى از سراسر جهان نگهدارى مى‌شود. باغچه حرم نیز با حوضى بیضى در کنار خزانه داخلى ــکه اکنون موزه ساعت است ــ بیشتر شبیه حیاط داخلى است (دولمه‌باغچه سراى، ص 34ـ37). این مجموعه 285 اتاق، 12 دروازه، 43 تالار، 6 بالکن، 6 حمام و 1427 پنجره دارد. برخى از قسمتهاى مختلف آن عبارت‌اند از: برج ساعت؛ اداره خزینه‌دارى؛ اداره مفروشات؛ جاملى‌کوشک؛ عمارت و درمانگاه پرندگان؛ کاخ والده؛ اداره خواجگان حرمسرا؛ کوشک حرکت (عزیمت)؛ کوشک ختنه (سنّت)؛ گلخانه؛ کارگاه نساجى؛ اصطبل و آشپزخانه عامره؛ ادارات تبرداران، مصاحبان، سرپرستان (آغاها) و بندگان؛ تالار نمایش؛ اداره سرعسکر (وزیر جنگ)؛ و مسجدِ دولمه‌باغچه یا بزمْ عالم والده‌سلطان (مادر سلطان‌عبدالمجید اول؛ همان، ص 28 و نقشه ص 29؛ یراسیموس؛ باتس، همانجاها). بر اثر حوادث، بعضى قسمتها چون قایق‌خانه و اداره سرعسکر ازمیان رفته و از آشپزخانه عامره آثار کمى باقى مانده‌است. کاربرى بعضى قسمتها نیز تغییر کرده‌است. بعدها نیز در محل اصطبل عامره، ورزشگاه مدحت‌پاشا و در محل گلخانه، قهوه‌خانه ساخته شد (د.ا.ترک، همانجا).ورودى اصلى کاخ در قسمت غربى مجموعه، امروزه همان ورودى موزه و براساس کتیبه آن از قدیم‌ترین قسمتهاى کاخ است. دیوارهاى دو طرفِ ورودى به برجهایى ختم و ورودى به میدانى باز مى‌شود که در آن مسجد و برج ساعت قرار گرفته‌است (یراسیموس، همانجا). برج ساعت به دستور سلطان‌عبدالحمید دوم (1876ـ1909) در چهار طبقه ساخته شده و در چهار جهت آن چهار ساعت ساخت فرانسه تعبیه شده‌است (دولمه‌باغچه سراى، ص 232ـ233).مرکزیت مجموعه با قسمتهاى متصل به هم (سلاملق، ذوالوجهین معایده و حرمسرا) زیر یک سقف و روى صفه‌اى قرار گرفته و بیشتر تزیینات و تمهیدات فنى در آنجا انجام شده‌است. مساحت کل این قسمتها 595،14 مترمربع و نخستین بخش آن سلاملق است. طبقه همکف تالار سلاملق، ورودى مجللى به نام سالن مدخل و اتاقهایى از جمله وضوخانه، مسجد و اتاق تحریر (چینیلى سالن) دارد. دو رشته پلکان مجلل نیز با نرده‌هاى بلورین به طبقه دوم این تالار راه دارد (همان، ص 20، 42، 46، 54، 56، 60ـ61؛ بلر و بلوم، همانجا).در طبقه دوم قسمتهایى مانند اتاق انتظار و تالار سفرا با پیانوى طغرادارِ عبدالمجید، اتاق مترجمان و اتاق ریش شریف پیامبر صلى‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم با اشیاى مقدس از جمله پارچه‌هاى کعبه با سوره‌هاى ابریشم‌دوزى‌شده، صراحیهاى آب زمزم، نسخ و جزءهاى قرآن، دست‌نوشته‌هایى با محتواى دینى، پارچه‌هاى ابریشمى با طرحهاى هندسى نقره‌دوزى‌شده قرار دارد (دولمه‌باغچه سراى، ص 64، 70، 72، 80). بین حرمسرا و سلاملق، تالار ذوالوجهین است، که به‌همین‌سبب به این نام معروف شده‌است. از این تالار براى مراسم مذهبى، عقد و نکاح، رمضان و ضیافت مهمانان خارجى استفاده مى‌شد. اتاق سفید، اتاق موسیقى، حمام سلطنتى با فضاهاى تودرتو و سقفهایى با تزیینات پرکار، کتابخانه با بیش از ده هزار جلد کتاب و سالن خاطرات با تابلوهاى متعدد از سلاطین، نیز در این تالار قرار دارد (همان، ص 86، 92، 98، 102، 104). میان تالار سلاملق و حرمسرا، تالار مجهز دیگرى به نام معایده تعبیه شده‌است که زمان اجراى مراسم در این تالار، فقط کارمندان سلاملق و اهالى حرمسرا حق ورود داشتند (← همان، ص 122). این قسمت محل حضور وزرا و وکلا براى تشریفات و جشنهاى آنان بود. تالار اصلى آن با گنبدى به ارتفاع 36 متر، مرتفع‌ترین قسمت مجموعه است. این تالار 56 ستون و اتاقهایى در اطراف دارد (همان، ص 202، 206). بزرگ‌ترین چلچراغ جهان، با 5ر4 تن وزن و 750 لامپ (شمع)، در زیر گنبد این تالار نصب شده‌است (کوچوک ارمان و یوجل ، ص 28؛ بلر و بلوم، ص 309).حرمسرا قسمت دیگر مجموعه مرکزى و شامل اتاقهاى خواب، کار و استراحت سلطان، همسران و کنیزان او و شاهزاده‌هاست. آتاتورک نیز از این مکان استفاده مى‌کرده‌است. راهرویى طویل با درهاى فلزى و چوبى ورود به حرم را امکان‌پذیر کرده‌است. بخش روبه دریاى حرم، که ویژه سلطان و مادرش بوده، به بخش حرم همایونى معروف است. بخش روبه خشکى حرم در چهار طبقه و هشت بخش مستقل با امکانات لازم است. اتاق قرمز معروف به اتاق خاص (براى دیدارهاى رسمى) و اتاق آبى (مخصوص مراسم خانوادگى و عید دیدنى) در این قسمت قرار دارد. قسمتهاى اصلى کاخ را راهروهاى سرپوشیده طویلى به یکدیگر متصل مى‌کند (دولمه‌باغچه سراى، ص 108، 112، 116). در مرکز مجموعه دولمه‌باغچه، جاملى‌کوشک واقع شده که ساختار بنا و وسایل درون آن، نمایشگاهى مجلل از شیشه و بلور است.سلطان‌عبدالمجید اول در فضاى دولمه‌باغچه تالار نمایش مستقل و باشکوهى ساخت که بعدها سلطان‌عبدالعزیز در 1278 از آن استفاده کرد. در این تالار برنامه‌هاى موسیقى و نمایشهاى بسیارى اجرا مى‌شد و حدود چهار سال فعال بود (← اومور ، ص 74ـ75).مسجد دولمه‌باغچه را معماران مجموعه از 1266 تا 1269 براى بزمْ عالم ساختند. این مسجد شبستانى بسیار روشن و پنجره‌هاى بزرگ روبه دریا دارد. نقشه و تزیینات این مسجد از جمله گنبدى تک و پنجره‌هایى با اتاقهایى نیم‌دایره با دیگر مساجد سنّتى ترکیه متفاوت است، منبر آن مانند منابر دیگر مساجد ترکیه، ولى کوچک‌تر و ساخته‌شده از سنگ مرمر رنگى است. مناره‌هاى آن با پایه‌هاى پیازى‌شکل، چهارده متر ارتفاع دارند و ستونهایى که بالکنهاى مناره‌ها را نگه داشته‌اند، شیار و سرستونهاى گلدانى‌شکل دارند (یراسیموس، ص 366ـ367؛ اونسال، ص 31ـ32).نقشه و ساختار دولمه‌باغچه و تزیینات متنوع و آثار بسیار زیادى که مهم‌ترین آن هدایاى دولتها و افراد سرشناس به سلاطین عثمانى و رؤساى جمهورى ترکیه بوده، این محل را به یکى از دیدنى‌ترین مکانهاى استانبول تبدیل کرده‌است. تزیینات کاخ الگوبردارى از شیوه باروک و روکوکو است (باتس، ص130). این آثار تزیینى عبارت‌اند از: قابهاى متنوع چوبى که بدون میخ و بست به هم چفت شده‌اند؛ پرده‌هاى نفیس تالارها؛ مبلمانهاى مجلل (یراسیموس، ص 363ـ364)؛ راه‌پله‌هایى با طاقهاى هلالى؛ ستونهاى چندگانه کنار هم؛ دیوارهاى منقوش با مناظر خیالى و طلاکاریهاى آن (باتس، همانجا)؛ درهاى کنده‌کارى و طلاکارى‌شده از جنس چوب ماهون و سدر لبنان؛ لوله‌ها و آبراهه‌هاى مرمرین؛ اشیاى برنزى؛ آیینه‌هاى بزرگ؛ سنگهاى مرمر واردشده از جزایرى در دریاى مرمره و مصر؛ حصیرهاى منقوش با طرح گل؛ کمدهاى ساخت ژاپن؛ ظروف اهدایى از روسیه، استیلها و الماسها و مجسمه‌هاى چینى انسان و حیوان و اشیاى بلورى (دولمه‌باغچه سراى، ص 24، 26، 63، 190، 192، 212، 221؛ یراسیموس، همانجا؛ نیز ← مونرو، ص 259). در ساخت آثار و اشیاى گران‌قیمت کاخ شیوه هنرى نو تأثیر بسیارى داشته‌است (ییلماز ، ص 68). ورودى کاخ و قسمتهاى دیگر را نقاشان و هنرمندان فرانسوى و ایتالیایى تزیین کرده‌اند و تعداد زیادى از نقاشیهاى کاخ اثر نقاش بزرگ روسى، آیوازوسکى ، است. چهارده تُن طلا و چهل تُن نقره در تزیینات کاخ به‌کار رفته‌است. بسیارى از وسایل کاخ از پاریس، فرشهاى ابریشمى از لیون و شمعدانها از انگلیس آورده شده و صدها فرش دست‌باف ابریشمى بزرگ و کوچک 500،4 مترمربع از کف کاخ را مفروش کرده‌است (کاخ دولمه‌باغچه ، 2013).دولمه‌باغچه وسایل روشنایى پیشرفته‌اى داشته‌است. ده‌ها چلچراغ بلورى و برنزى و صدها مشعل بلورى و شمعدان چندشاخه، روشنایى کاخ را تأمین مى‌کرده‌است که ابتدا نفت‌سوز، سپس گازسوز و در نهایت برقى شده‌اند. آیینه‌هاى نصب‌شده به دیواره‌هاى کاخ بزرگ‌ترین نمونه در زمان خود بوده‌است (کوچوک ارمان و یوجل، ص 25، 28).مناسبات عثمانیها با کشورهاى اروپایى، تحصیل معماران عثمانى در اروپا، بازدید سلاطین عثمانى از مراکز اروپایى وجنگ کریمه سبب نفوذ هنر اروپایى در عثمانى شد. ساخت بناها و کاخهایى مانند بیلربیى/ بیگلربیگى، ییلدیز، گوک‌سو ،مسلک ، ایهلامور ، چراغان و طوپقاپى‌سراى در قرن سیزدهم/ نوزدهم نشانه این تأثیرات است. بااین‌همه، دولمه‌باغچه، که براى اجلاسهاى بین‌المللى و دیدار گروههاى سیاسى و اقتصادى طراحى شده بود، بیش از دیگر بناهاى عثمانى از معمارى غرب تأثیر پذیرفته‌است (باتس، همانجا؛ ینى‌شهرلى اوغلو ، ص60، 64؛ نیز ← جزار ، ص 14ـ19). دولمه‌باغچه‌سراى تلفیق هنر و معمارى یونانى، رومى، و سبکهاى گوناگون غربى است، به‌گونه‌اى که با کاخهاى سلطنتى اروپایى درخور مقایسه است، اما وجود عناصر سنّتى و شرقى آن را از تقلید کامل از هنر غرب دور کرده‌است.منابع : علاوه بر مشاهدات مؤلف؛(lk( Bates, "Architecture", in Turkish art, ed. Esin At(l, Washington: Smithsonian Institution Press, 1980; Afife Batur, "The architect Raimondo D'Aronco and his work at the Ottoman palaces", in National palaces 1993, [Ankara]: TGNA Foundation, [1993]; Sheila S. Blair and Jonathan M. Bloom, The art and architecture of Islam: 1250-1800, New Haven, Conn. 1995; Mustafa Cezar, "Why a Western style palace in the 19th century?", in National palaces 1993, ibid; Dolmabahce Palace, 2013. Retrieved May 14, 2013, from www. dolmabahcepalace. com/ listing view.php? listing ID=3; Dolmabah(e Saray, [yazarlar] I(hsan Y(cel et al., ed (mer Ta(delen and Aydan G(r(n, I(stanbul: TBMM Milli Saraylar, 2005; I(A, s.v. "Bah(esara" (by W. Barthold); (nder K(((kerman and I(hsan Y(cel, "The development of the Turkish glass industry in the 19th century and Fethi Ahmet Pa(a", in National palaces 1993, ibid; W. S. Monroe, Turkey and the Turks, London 1985; Stanford J. Shaw, History of the Ottoman empire and modern Turkey, Cambridge 1985; TDVI(A, s.v. "Dolmabah(e Saray(" (by Metin S(zen); Suha Umur, "Abd(laziz, Beyog(lu and the Naum Theatre", in National palaces 1993, ibid; Beh(et (nsal, Turkish Islamic architecture in Seljuk and Ottoman times, 1071-1923, London 1973; Filiz Yeni(ehirliog(lu, "Continuity and change in nineteenth-century Istanbul: and the Beylerbey( Palaces", in Islamic Sultan Abd(laziz art in the 19th century, ed. Doris Behrens-Abouseif and Stephen Vernoit, Leiden: Brill, 2006; St(phane Yerasimos, Constantinople: Istanbul's historical heritage, translation from German by Sally M. Schreiber et al., [koln] 2005; F. Ya(ar Y(lmaz, "Examples of art nouveau at Dolmabah(e Palace", in National palaces 1993, ibid.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

عبدالکریم عطارزاده

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 18
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده