دولت موقت
معرف
نخستین دولت جمهورى اسلامى ایران
متن
دولت موقت، نخستین دولت جمهورى اسلامى ایران. پس از بازگشت امام خمینى(ره) به ایران در 12 بهمن 1357، درحالى‌که شاپور بختیار* همچنان خود را نخست‌وزیر قانونى مى‌دانست، به پیشنهاد شوراى انقلاب و حکم امام خمینى در 15 بهمن، مهدى بازرگان* به‌عنوان نخست‌وزیر، مأمور تشکیل دولت موقت شد. دولت موقت وظیفه داشت کشور را در دوره انتقال از نظام شاهنشاهى به نظام جمهورى اسلامى مدیریت کند و در زمان تصدى امور، با برگزارى همه‌پرسى براى تغییر نظام سیاسى کشور و انتخابات مجلس مؤسسان (بعدها خبرگان قانون اساسى) راه را براى تصویب قانون اساسى، انتخابات نخستین دوره مجلس شوراى اسلامى و انتخاب اولین رئیس‌جمهور هموار کند. در همان روز امام خمینى از مردم خواست با تظاهرات آرام، نخست‌وزیر دولت موقت، مهدى بازرگان را تأیید کنند. راهپیمایى در 19 بهمن و به دعوت جامعه روحانیت مبارز تهران صورت گرفت. در 21 بهمن، بازرگان رئوس وظایف دولت موقت را اعلام کرد که عبارت بودند از : احراز و انتقال قدرت، ارائه و اثبات حقانیت، احیا و اداره و اصلاح مملکت، انتخابات مجلس مؤسسان و ارجاع به آراى عمومى براى تدوین قانون اساسى جدید، انتخابات مجلس شوراى ملى (بعدها اسلامى)، استعفا و تحویل کار به رئیس‌جمهورى و دولت بعدى (← آیندگان، سال11، ش3263، 24 دى 1357، ص 1ـ2؛ کیهان، ش 10631، 17 بهمن 1357، ص 1ـ3، ش 10634، 21 بهمن 1357، ص 3).پس از پیروزى انقلاب، در 23 بهمن بازرگان در کاخ نخست‌وزیرى مستقر شد و انتخاب اعضاى دولت و انتصاب رؤساى ادارات و سازمانها را آغاز کرد. او صادق قطب‌زاده را مدیرعامل رادیو و تلویزیون، سپهبد محمد نوروزى را سرپرست شهربانى و سپهبد قرنى را رئیس ستاد ارتش کرد (← اطلاعات، ش 15783، 23 بهمن 1357، ص 1، 7) و در 24 بهمن، ابراهیم یزدى را به معاونت امور انقلاب، هاشم صباغیان را به معاونت امور انتقال قدرت و عباس امیرانتظام را به سرپرستى نخست‌وزیرى و مسئول روابط عمومى برگزید (← همان، ش 15784، 24 بهمن 1357، ص 2ـ3). در 25 بهمن، اعضاى دولت انتخاب شدند که عبارت بودند از: کریم سنجابى وزیر امورخارجه، احمد صدر حاج‌سیدجوادى وزیر کشور، مصطفى کتیرایى وزیر مسکن و شهرسازى، یوسف طاهرى‌قزوینى وزیر راه‌وترابرى، على‌اکبر معین‌فر وزیر مشاور و رئیس سازمان برنامه و بودجه، کاظم سامى وزیر بهدارى و بهزیستى، داریوش فروهر وزیر کار و امور اجتماعى، على اردلان وزیر اقتصاد و دارایى و اسدالله مبشرى وزیر دادگسترى (← کیهان، ش 10638، 25 بهمن 1357، ص 2). وزراى دیگر وزارتخانه‌ها نیز در اوایل اسفند انتخاب شدند که عبارت بودند از: ناصر میناچى وزیر اطلاعات (نام بعدى آن: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى)، على شریعتمدارى وزیر علوم و فرهنگ و هنر، غلامحسین شکوهى وزیر آموزش و پرورش، احمد مدنى وزیر دفاع و حسن اسلامى وزیر پست و تلگراف و تلفن (← همان، ش 10645، 5 اسفند 1357، ص 2).ملاک بازرگان در انتخاب اعضاى هیئت دولت، داشتن سابقه مبارزاتى، حسن شهرت و شایستگى اخلاقى و اجتماعى، تخصص، مقبولیت در میان کارکنان و داشتن صلاحیت ادارى و فنى در وظیفه ارجاعى بود. این افراد عمدتآ از مبارزان دوره پهلوى و نیروهاى لیبرال و چپ مذهبى، مشهور به امانت‌دارى و درستکارى بودند و تحصیلات عالى داشتند. دولت موقت در سلسله‌مراتب قدرت سیاسى پس از رهبرى و شوراى انقلاب، به‌عنوان مجرى سیاستهاى راهبردى نظام در جایگاه سوم قرار داشت (← شوراى انقلاب و دولت موقت، ص30؛ فارسى، ص 466؛ توسلى، ص 86ـ87؛ بازرگان، 1361ش، ص 33).مهم‌ترین آرمان دولت موقت «خدمت به ایران از طریق اسلام و به دستور اسلام» بود. دولت خود را امانت‌دار و سرپرست، متولى امور و اموال مردم مى‌دانست که از سوى مردم مأمور بود تا با نظارت مردم، عمل کند. سیاستهاى دولت موقت اصلاحى و برنامه سازندگى آن گام به گام، اصولى و بلندمدت بود. نظر دولت موقت در مواردى با نظر و توصیه‌هاى رهبر انقلاب و شوراى انقلاب که مبتنى بر اسلام، ولایت فقیه، «خدمت به اسلام از طریق ایران»، صدور انقلاب و اقدامات تند و سریع انقلابى بود، مغایرت داشت. ازاین‌رو، دولت موقت، گاه از سوى برخى اشخاص و نهادهاى انقلاب مورد انتقاد واقع مى‌شد و حتى به اصلاح (رفرم)، خیانت و سازش با امریکا متهم مى‌گردید (← آیندگان، سال 12، ش 3332، 25 فروردین 1358، ص 7؛ بازرگان، 1363ش، ص 90، 111ـ114؛ همو، 1358ش، ص 4؛ همو، 1361ش، ص 85، 195؛ نیز ← شوراى انقلاب*).دولت موقت در اسفند 1357، برگزارى همه‌پرسى نظام جایگزین سلطنت را در دستور کار قرار داد. بازرگان عنوان «جمهورى دموکراتیک اسلامى» را در نظر داشت که پس از مخالفت امام، همه‌پرسى براى «جمهورى اسلامى» در روزهاى 10 و 11 فروردین 1358 انجام گرفت و در 12 فروردین نتیجه همه‌پرسى بیش از 98% آراى مثبت به جمهورى اسلامى بود (← بازرگان، 1363ش، ص 92، پانویس؛ کیهان، ش 10672، 12 فروردین 1358، ص 1). گام بعدى دولت موقت برگزارى انتخابات مجلس خبرگان قانون اساسى بود. ازاین‌رو، دولت در 26 خرداد 1358 پیش‌نویس قانون اساسى را در روزنامه‌هاى کثیرالانتشار به اطلاع عموم رساند (← اطلاعات، ش 15880، 26 خرداد 1358، ص 5ـ6) و در نهم تیر همان سال لایحه قانون انتخابات مجلس خبرگان را در روزنامه‌ها منتشر کرد (← همان، ش 15892، 9 تیر 1358، ص 1ـ2). سرانجام در 29 تیر، انتخابات مجلس خبرگان برگزار و مجلس در 28 مرداد افتتاح شد (← همان، ش 15932، 28 مرداد 1358، ص 1ـ3). اما عمر دولت موقت به تصویب قانون اساسى و اتمام کار مجلس خبرگان کفاف نداد.دولت موقت در اوضاع نامناسبى کار خود را آغاز کرد و با مشکلات متعددى روبه‌رو شد. از یک سو با اقدامات کارشکنانه گروههاى سیاسى مخالف نظام اسلامى، برخى نهادهاى تازه‌تأسیس انقلابى و مشکلات ناشى از هرج‌ومرج و آشفتگیهاى پس از انقلاب روبه‌رو بود، از جانب دیگر شکاف نظرى در راه و روش اداره کشور میان دولت موقت و رهبرى و شوراى انقلاب وجود داشت. دولت موقت پذیراى راه و روشهاى نهادهاى انقلابى مانند سپاه پاسداران، دادگاههاى انقلاب و کمیته‌ها نبود و آنها را مانع مهمى در راه خود مى‌دانست. دولت موقت هم‌زمان با مشکلاتى مانند درخواست خودمختارى اقلیتهاى قومى ایران ــکه غالبآ از سوى جریانهاى مخالف نظام اسلامى سازماندهى و مدیریت مى‌شد و بیش از جاهاى دیگر در کردستان فاجعه آفریدــ مواجه بود. دولت موقت براى حل مسئله کردستان گفتگو را برگزید و صادق زیباکلام را مأمور گفتگو کرد. سپس به هیئت سه نفرى شامل وزراى دفاع، کشور و مشاور مأموریت داد تا مسائل کردستان را از طریق مذاکرات سیاسى حل‌وفصل کنند. همچنین دولت موقت خواهان حفظ چهارچوب نظم موجود، بقاى ارتش و سیاست گام به گام بود و بر آزادى قلم تأکید داشت و از خشونت پرهیز مى‌کرد، اما با شورشهاى خیابانى گروههاى چپ مخالف نظام، مراکز متعدد تصمیم‌گیرى، شعارهاى تندروانه مانند انحلال ارتش، تعدیل و پاک‌سازى کارمندان دست به گریبان شد. در این میان براى رفع اختلاف با شوراى انقلاب، عده‌اى از اعضاى شورا وارد هیئت دولت شدند تا تصمیمات این دو نهاد مهم انقلاب یکسان گردد. اعضاى شورا در سِمَت معاونت در چند وزارتخانه مهم مشغول به‌کار شدند: اکبر هاشمى‌رفسنجانى و محمدرضا مهدوى‌کنى در وزارت کشور، سیدعلى خامنه‌اى در وزارت دفاع، ابوالحسن بنى‌صدر در وزارت دارایى و محمدجواد باهنر در وزارت آموزش و پرورش. ضمن آنکه مقرر شد گروهى از اعضاى دولت نیز به شوراى انقلاب بازگردند (← بازرگان، 1361ش، ص 28ـ35، 165ـ167، 189ـ190، 227ـ 229؛ همو، 1357ش، ص 3، 7؛ زیباکلام، ص11؛ اطلاعات، ش15909، 30 تیر 1358، ص3، ش15986، 3 آبان 1358، ص 2).در عمر کوتاه دولت موقت اختلاف‌نظرها، به استعفاى چند تن از وزرا انجامید که تغییراتى را در پى‌آورد. کریم سنجابى از وزارت خارجه استعفا کرد و ابراهیم یزدى جایگزین او شد. مصطفى چمران* به‌جاى ابراهیم یزدى معاون نخست‌وزیر در امور انقلاب و عباس امیرانتظام سفیر ایران در سوئد شد. احمد صدر حاج‌سیدجوادى از وزارت کشور به وزارت دادگسترى رفت. صادق طباطبایى وزیر مشاور در امور سیاسى شد. معین‌فر که وزیر مشاور و رئیس سازمان برنامه و بودجه بود، به وزارت نفت رسید و عزت‌اللّه سحابى وزیر مشاور و رئیس سازمان برنامه و بودجه شد و در 7 آبان 1358 على شریعتمدارى، کاظم سامى و محمدعلى اسلامى به‌دلیل عدم قدرت دولت موقت از کار کناره‌گیرى کردند (← سنجابى، ص 328ـ329، 331؛ اطلاعات، ش 15989، 7 آبان 1358، ش 15993، 13 آبان 1358، ص 2، ش 15994، 14 آبان 1358، ص 1).دولت موقت به‌رغم موانع زیاد و به‌رغم آنکه صرفآ دولت انتقالى بود و وظیفه محورى‌اش انجام تمهیداتى براى استقرار نظام جدید بود، اقدامات مهمى نیز انجام داد که عبارت بودند از : بازنشستگى امراى ارتش، ژاندارمرى و شهربانى؛ انحلال ساواک، رکن 2 و اطلاعات ارتش و شهربانى؛ آزادى مطبوعات، اجتماعات و احزاب؛ ایجاد سازمان بازرسى کشور؛ اعطاى وام بیکارى به کارگران بیکار؛ ملى کردن صنایع بزرگ وابسته، بانکها و زمینهاى موات شهرى؛ معاف‌کردن خانواده‌هاى کم‌درآمد از مالیات و عوارض نوسازى؛ لغو نظام‌وظیفه زنان و کاهش مدت خدمت نظام‌وظیفه از دو سال به یک سال و نیم؛ تأسیسصندوق ملى ترمیم خسارات دوران انقلاب و اختصاص یک روز از درآمد نفت براى عمران هریک از استانها (← مرکز اسناد انقلاب اسلامى، آرشیو، ش 1524، ص 6ـ14، ش 1506، ص 21ـ22).سیاست خارجى دولت موقت بر پایه همزیستى مسالمت‌آمیز و حفظ مناسبات دوستانه با سایر کشورها ازجمله امریکا و براساس احترام و منافع و مصالح دوجانبه بود. همچنین نفى سلطه و وابستگى به شرق و غرب و پیروى از اصل بى‌طرفى در منازعات بین‌المللى میان شرق و غرب از اصول و مبانى سیاست خارجى دولت موقت بود. رهبر انقلاب و شوراى انقلاب، مصالح اسلامى را برتر مى‌دانستند و قائل به صدور انقلاب و شعار نه شرقى نه غربى بودند که منافع دو قدرت بزرگ جهانى را به مبارزه مى‌طلبید. این تفاوت دیدگاه، ضعف وزارت خارجه و نیز مراکز متعدد تصمیم‌گیرى، دولت موقت را از اتخاذ سیاست مورد نظر خود باز مى‌داشت و در تمام دوره زمامدارى به سازش‌کارى و بى‌عملى متهم بود. دولت موقت در مقابل دولتهاى اروپایى از سیاست گام به گام و دورى از تنش پیروى مى‌کرد، و مناسبات این دولت با فرانسه به‌دلیل پناه دادن به امام خمینى، و انگلستان دوستانه بود. همچنین در مناسبات با شوروى از سیاست بى‌طرفى مثبت پیروى و از ورود در دسته‌بندیهاى مخالف با شوروى خوددارى مى‌کرد، زیرا این سیاست را همسو با منافع امریکا مى‌دانست (← سنجابى، ص 325ـ328؛ یزدى، ص ] 12[؛ بازرگان، 1363ش، ص 73، 172، پانویس 1؛ سالیوان و پارسونز ، ص 244ـ246). در منطقه با کشور مصر به‌دلیل پذیرفتن شاه قطع رابطه کرد و به‌رغم تحریکات دولت عراق در خوزستان سیاست مسالمت‌جویانه را درپیش گرفت. مهم‌ترین اقدامات دولت موقت در عرصه سیاست خارجى عبارت بودند از: همسوکردن شعار نه شرقى نه غربى با سیاست موازنه منفى، لغو قرارداد کاپیتولاسیون، برچیدن پایگاههاى امریکا و سایر کشورها از ایران، لغو قراردادهاى خرید هواپیماهاى آواکس امریکایى و تانکهاى چیفتن انگلیسى، عضویت در جنبش عدم تعهد، به‌رسمیت شناختن سازمان آزادى‌بخش فلسطین و ایجاد سفارت فلسطین در تهران، قطع رابطه با رژیم اشغالى اسرائیل و حکومت تبعیض نژادى (آپارتاید ) افریقاى جنوبى، حمایت از جنبشهاى آزادى‌بخش به‌ویژه جنبشهاى اسلامى در آسیا و افریقا (← مرکز اسناد انقلاب اسلامى، آرشیو، ش 1524، ص 9، 13، ش 1506، ص 21ـ22؛ انورى تهرانى، ص 22ـ23).پس از استعفاى کریم سنجابى از مقام خود، ابراهیم یزدى به وزارت خارجه منصوب شد، و دولت موقت سیاست بى‌طرفى مثبت و حفظ مناسبات با امریکا را ادامه داد و دولت امریکا نیز از این سیاست استقبال مى‌کرد. در 9 آبان 1358 نخست‌وزیر در رأس هیئتى که وزیر خارجه ابراهیم یزدى و مصطفى چمران در آن هیئت بودند به مناسبت جشن استقلال الجزایر به آن کشور رفتند. در این سفر اعضاى دولت موقت با ازبیگنیف برژینسکى(مشاور امنیت ملى جیمى کارتر ، رئیس‌جمهور ایالات متحده امریکا) ملاقات و گفتگو کردند. این گفتگو در زمینه مناسبات میان دو کشور، ضرورت تغییر روش امریکا در قبال ایران و جبران رفتارهاى گذشته، اعتراض به پناه‌دادن امریکا به محمدرضاشاه و نیز داراییهاى وى بود (← اطلاعات، ش15992، 12 آبان 1358، ص 12؛ برژینسکى، ص 475ـ 476). در پى این دیدار و مذاکرات، روز 13 آبان گروهى از جوانان انقلابى ــکه بعدها دانشجویان خط امام شناخته مى‌شدندــ در مخالفت با این دیدار، سفارت امریکا (بعدها لانه جاسوسى) را اشغال کردند و بازرگان که به حل اختلاف با نهادها و نیروهاى تندرو انقلابى امید نداشت و با اشغال سفارت نیز مخالف بود ــضمن آنکه این رخداد را زاد و ولدى انقلابى مى‌دانست که شور و هیجانى در مردم پدید آورده بودــ در 14 آبان استعفا کرد. امام خمینى استعفاى دولت موقت را نپذیرفت، اما بازرگان یک نسخه از نامه استعفاى دولت را به صدا و سیما داد و استعفاى دولت اعلام عمومى شد. امام به‌ناچار استعفاى دولت را پذیرفت و از زحمات و خدمات طاقت‌فرساى آنان در دوره انتقال و با اعتماد به دیانت و امانت و حسن نیت رئیس دولت موقت سپاسگزارى کرد. پیش از آن نیز بازرگان در تیر 1358 استعفا کرده بود که امام نپذیرفته بود. بدین‌ترتیب عمر دولت موقت پس از نه ماه فعالیت به‌پایان رسید. بعدها از امام خمینى نقل شده که تشکیل دولت موقت از ابتدا اشتباه بود (← اطلاعات، ش 15994، 14 آبان 1358، ص 1ـ2، ش 15995، 15آبان 1358، ص 1، 10، ش 15996، 16 آبان 1358، ص 11، ش 16004، 26 آبان 1358، ص 2؛ بازرگان، 1363ش ص 94ـ95؛ صباغیان، ص 45؛ موسوى تبریزى، ص 50؛ نیز ← سیزده آبان*، واقعه).منابع : علاوه بر اسناد مذکور در متن، موجود در آرشیو مرکز اسناد انقلاب اسلامى؛ ابراهیم انورى تهرانى، «تمهیدات رهبران عراق براى تجاوز به قلمرو ایران»، در بازشناسى جنبه‌هاى تجاوز و دفاع: مقالات ارائه شده به کنفرانس بین‌المللى تجاوز و دفاع (تهران، 19ـ17 مرداد ماه 1367)، ج 2، تهران: دبیرخانه کنفرانس بین‌المللى تجاوز و دفاع، 1368ش؛ مهدى بازرگان، انقلاب ایران در دو حرکت، تهران 1363ش؛ همو، «در ایران دیکتاتورى مذهبى استقرار پیدا نمى‌کند»، اطلاعات، ش 15976، 22 مهر 1358؛ همو، «کمیته‌ها و افراطى‌ها خطر عظیم براى انقلاب»، اطلاعات، ش 15797، 10 اسفند 1357؛ همو، مسائل و مشکلات نخستین سال انقلاب از زبان رئیس دولت موقت، چاپ عبدالعلى بازرگان، تهران 1361ش؛ مهدى توسلى، «گفت‌وگو با مهندس محمد توسلى»، در سقوط دولت بازرگان، به‌کوشش غلامعلى صفاریان و فرامرز معتمد دزفولى، تهران: قصیده‌سرا، 1382ش؛ صادق زیباکلام، «راه‌حلهاى دکتر زیباکلام براى مسأله‌کردستان»، اطلاعات، ش15977، 23 مهر 1358؛ ویلیام هیلى سالیوان و سرآنتونى پارسونز، خاطرات دو سفیر: اسرارى از سقوط شاه و نقش آمریکا و انگلیس در انقلاب ایران، ترجمه محمود طلوعى، ]تهران[ 1384ش؛ کریم سنجابى، امیدها و ناامیدى‌ها: خاطرات سیاسى دکتر کریم سنجابى، لندن 1368ش؛ شوراى انقلاب و دولت موقت، تهران : نهضت آزادى ایران، 1361ش؛ هاشم صباغیان، «]بازرگان[ اعتقادى به‌اپوزیسیون خارجى نداشت» (گفتگو)، آسمان، ش44، 30 دى 1391؛ جلال‌الدین فارسى، زوایاى تاریک، تهران 1373ش؛ حسین موسوى تبریزى، «]بازرگان[ هیچ‌وقت در زندگى‌اش ریا نکرد»، آسمان،ش44، 30 دى1391؛ ابراهیم یزدى، «ایران‌سیاست بیطرفى مثبت در پیش میگیرد»، اطلاعات، ش15851، 22اردیبهشت 1358؛Zbigniew Brzezinski, Power and principle: memoirs of the national security adviser, 1977-1981, New York 1983.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

سجاد راعی کلوجه

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 18
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده