دولت محمد (یا دولت مصور)
معرف
از نگارگران بزرگ هندى در دوره اکبر (حک : 963ـ1014) و جهانگیر (حک : 1014ـ 1037) و از نمایندگانِ مکتب نقاشى گورکانى
متن
دولت محمد (یا دولت مصوّر)، از نگارگران بزرگ هندى در دوره اکبر (حک : 963ـ1014) و جهانگیر (حک : 1014ـ 1037) و از نمایندگانِ مکتب نقاشى گورکانى. رقم وى، با عباراتى چون «عملِ کمترین خانه‌زاد»، «عملِ فقیرِ دولت»، «مشقِ کمترین بنده‌ها»، «دولتِ جهانگیرى» و «دولتِ مصوّر» همراه بوده‌است (← گدار ، ص 192ـ195؛ کریم‌زاده تبریزى،ج 1، ص 177ـ178). درباره زندگى دولت مصوّر اطلاع چندانى در دست نیست. بنابر نگاره‌هاى رقم‌دار او و با توجه به تاریخ نگاره‌اى در خمسه نظامى (1001ـ1003؛ ← ادامه مقاله)، احتمالا وى در حدود 1001 در دربار اکبر به نقاشى مى‌پرداخته است (قس کریم‌زاده تبریزى، ج 1، ص 176؛ >فرهنگ هنر< ، ذیل «دولت»: که 1005 را ذکر کرده‌اند).وى فرزند لعل، نقاش پرآوازه هندى دربار اکبر، بوده (قس گدار، ص 197؛ بهنام، هنر و مردم، دوره جدید، ش 19، ص 3، که دولت محمد را ایرانى مى‌دانند) و احتمالا زیرنظر پدرش نقاشى را فراگرفته‌است. همچنین با توجه به عبارتى در رزم‌نامه (1007)، ترجمه حماسه هندى مهابهاراتا، داوود، برادر دولت، که شهرت کمترى دارد، نیز یکى از نقاشان کارگاه سلطنتى اکبر بوده‌است (>فرهنگ هنر<، همانجا). بنابر نوشته کلارک (← تصویر 26)، دولت مصوّر همان شیخ دولت کلان است که جهانگیر (ص 124) وى را از ملازمان صمیمى خود به‌شمار آورده‌است و کارکنان، سرکارگران و صنعتگران بسیارى زیرنظر وى خدمت مى‌کرده‌اند. با توجه به آثار باقیمانده از دولت، وى ظاهرآ تا حدود 1018 مشغول به‌کار بوده‌است (قس شیلر کهاین تاریخ را بنابر نگاره موزه سان دیه گو ، 1050 مى‌داند ← >فرهنگ هنر<، همانجا).دولت در صورتگرى سعى در شبیه‌سازى داشت و در ارائه چهره حقیقى اشخاص استاد بود (کریم‌زاده تبریزى، همانجا). تفاوت سبکِ وى با نقاشیهاى سبک هرات، در نگاره‌هایى از جهانگیر در مرقع گلشن* آشکار است (← گدار، ص 206ـ207؛ بهنام، هنر و مردم، دوره جدید، ش 19، ص 5، ش 20، ص 4). در این نقاشیها رنگها جاى خود را به خط داده‌اند و سعى شده‌است چهره جهانگیر دقیقآ طورى ترسیم گردد که شناخته شود. چهار نگاره به تاریخ 1004ـ1005 در نسخه‌اى از اکبرنامه و سه نگاره به تاریخ 1006ـ1007 در نسخه‌اى از بابرنامه، قدرت چهره‌پردازى دولت را نشان مى‌دهد (← >فرهنگ هنر<، همانجا؛ نیز ← رانداوا ، ص 34، 83 و تصاویر ص 35، 122). این شبیه‌سازى و نیز تأکید بر حالات چهره اشخاص، از ویژگیهاى نقاشیهاى دولت محمد به‌شمار مى‌رود. مثلا، در نگاره‌اى از کتاب گلستان در مجموعه هنر والترز (← داس ، ص 8ـ9) و نگاره‌اى از ابوالحسن نادرالزمان* (گدار، ص 194) و در تصویرى از بِشَنداس*، که بى‌قیدى او به ظاهرش را نشان مى‌دهد (← همان، ص 196؛ کریم‌زاده تبریزى، ج 1، ص 176ـ 177)، این ویژگیها کاملا دیده مى‌شود.دولت مهارت خود را در کشیدن چهره درباریان (نظیر چهره عنایت‌خان در مجموعه کورکیان ) و چهره افراد غیر دربارى(مانند نقاشى درویش و موسیقى‌دان) نیز به نمایش گذاشته‌است (>فرهنگ و هنر<، همانجا) و در مرقع گلشن شمارى از نقاشانى را که در خلق این اثر کوشیده‌اند به تصویر کشیده‌است. او، خود را به دستور جهانگیر به شکل مردى سیه‌چرده با عمّامه و لباسى سفید و عبایى تیره نقاشى کرده‌است (گدار، ص 197؛ منى سیدعلى حسن، ص 291ـ292، 585، تصویر97).او نقاشیهایى نیز از خود کشیده‌است (← منى سیدعلى حسن، ص 291ـ292). این تصاویر در نگاره موزه سان دیه گو، حاشیه دیوان حافظ (>← فرهنگ هنر<، همانجا)، آخرین صفحه خمسه نظامى (کریم‌زاده تبریزى، ج 1، ص 176؛ راجرز ، ص 57ـ58) و نیز مرقع گلشن دیده مى‌شود (← گدار، ص 197). با آنکه تاریخ نقاشى سان دیه گو 1050 ذکر شده،تصویر دولت در این اثر از پرتره‌هاى دیگر او در خمسه و مرقع گلشن، که ظاهرآ سى‌ساله مى‌نماید، جوان‌تر به‌نظر مى‌رسد و این گمان را ایجاد مى‌کند که این نگاره در هنگام جوانى دولت و در دوره اکبر نقاشى شده‌است.در حاشیه برگ 148 مرقع گلشن نیز چهار نگارهْ رقم دولت را دارد که یکى از آنها (مورخ ذیقعده 1018) تنها اثر تاریخ‌دار از دولت در این مرقع است. در حاشیه همین برگ، تصویر زنى دیده مى‌شود که دراز کشیده و بر بالشى نارنجى تکیه زده و کتابى در دست گرفته‌است. به‌نظر گدار (ص 202)، پرداخت طبیعى و نسبتآ واقع‌گرایانه در طراحى چهره این زن، حاکى از آن است که این تصویر از روى الگویى واقعى نقاشى شده‌است. دو تصویر نیز در حاشیه برگ 130 مرقع هست که یکى از آنها ناشناس و دیگرى تصویر جامى، شاعر معروف ایرانى، است (← همان، ص 203؛ حبیبى، ص 548). آخرین نگاره رقم‌دار دولت در حاشیه برگ 41، تصویر جهانگیر در حال شکار است که رقم دولت بر روى تفنگ وى دیده مى‌شود (← کریم‌زاده تبریزى، ج 1، ص 177؛ گدار، ص 205).از دیگر آثار دولت، چند نگاره در مجموعه کورکیان، نسخه‌اى از بادشاه‌نامه ملاعبدالحمید لاهورى، نسخه‌اى از نفحات‌الانس جامى، و بوستان سعدى به تاریخ 1014 است (← >فرهنگ هنر<، همانجا؛ سودآور، ص 346؛ راجرز، ص 46ـ47).دولت در تذهیب نیز ممتاز بود و تذهیب نقاشى ذوالفقارخان در مرقّع مینتو ، از مهم‌ترین کارهاى وى محسوبمى‌شود. از ویژگیهاى تذهیب وى، نقاشى پرندگان و گلهاى متنوع رنگین در زمینه طلایى است. روش وى در ترکیب و کنار هم قرار دادن گلها، در دوره بابریان بى‌همتاست. دولت گاهى متنِخوشنویسى و گاهى حاشیه‌ها و گاه هر دو را تذهیب کرده‌است (← استرانگ ، ص 144، 169ـ172). نمونه‌هایى از تذهیب وى در مجموعه کورکیان نگهدارى مى‌شود (>فرهنگ هنر<، همانجا). در یکى از صفحات مرقع گلشن نیز دولت تصریح کرده که طلاکارى و کشیدن کوههاى نگاره در آن صفحه را خودش انجام داده‌است (کریم‌زاده تبریزى، ج 1، ص 176).منابع : عیسى بهنام، «آشنائى با چند نقاش ایرانى و هندى در اوایل قرن یازده هجرى»، هنر و مردم، دوره جدید، ش 19 (اردیبهشت 1343)، ش 20 (خرداد 1343)؛ جهانگیر، امپراتور هند، جهانگیرنامه ]یا[ توزک جهانگیرى، چاپ محمد هاشم، تهران 1359ش؛ عبدالحى حبیبى، هنر عهد تیموریان و متفرعات آن، تهران 1355ش؛ ابوالعلاء سودآور، هنر دربارهاى ایران، ترجمه ناهید محمد شمیرانى، تهران 1380ش؛ محمدعلى کریم‌زاده تبریزى، احوال و آثار نقاشان قدیم ایران و برخى از مشاهیر نگارگر هند و عثمانى، لندن 1363ـ1370ش؛ یدا گدار، «حاشیه‌هاى دولت»، در آثار ایران، اثر آندره گدار و دیگران، ترجمه ابوالحسن سروقد مقدم، ج 3، مشهد: بنیاد پژوهشهاى اسلامى، 1367ش؛ منى سیدعلى حسن، التصویر الاسلامى فى‌الهند: تسلیات البلاط و حیاة الشعوب فى التصویر المغولى الهندى، قاهره 1424/2003؛the school of Jahangir, paintings: Mughal C.Stanley Clarke, New Delhi 1983; Asok Kumar Das, Splendour of Mughal , Bombay 1986; The Dictionary of art, ed. Jane painting Turner, New York: Grove, 1998, s.v. "Daulat" (by John Seyller); M. S. Randhawa, Paintings of the Babur nama, , New Delhi 1983; J. M. Rogers, Mughal miniatures London 1995; Susan Stronge, Painting for the Mughal emperor: the art of the book 1560-1660, New Delhi 2002.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

سوسن فرهنگی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 18
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده