دولت گرای اول

معرف

از خانهاى کریمه در قرن دهم
متن
دولت‌گراى اول، از خانهاى کریمه در قرن دهم. او پسر مبارک‌گراى بود و در 918 به‌دنیا آمد (کراى، ص 49؛ د.ا.د.ترک، ذیل مادّه). سعادت‌گراى اول (حک : 929ـ939)، عموى دولت‌گراى، وى را به‌عنوان «قالغاى» (ولیعهد) برگزیده بود. با برکنارى سعادت‌گراى و تبعید او به استانبول، صاحب‌گراى اول بر تخت خانى نشست. دولت‌گراى نیز همراه عمویش به استانبول رفت (کراى، ص 49ـ50) و در مدت اقامت طولانیش در آنجا با تشکیلات دولت عثمانى به‌خوبى آشنا شد. دولت عثمانى همواره در پى حفظ و تداوم نفوذ خود در کریمه* بود. در زمان سلیمان قانونى (حک : 926ـ974)، صاحب‌گراى اول برکنار شد و در 958، دولت‌گراى به مقام خانى کریمه منصوب گردید. بدین‌سان، نفوذ عثمانیان بر کریمه تثبیت شد (اوزترک ، ص 488ـ489؛ د.ا.د.ترک، همانجا؛ اوزون‌چارشیلى ، ج 2، ص 425).دولت‌گراى بعد از به‌قدرت‌رسیدن، دستور قتل صاحب‌گراى و سه پسرش را داد (کراى، ص50). او بعدها تمام قاتلان صاحب‌گراى و فرزندانش را نیز کشت (گوکبیلگین ، ص40).در دوره خانى دولت‌گراى، روسها خانات قازان* و به دنبال آن خانات آستاراخان* را که از حدود 939/1533 در تصرف سلسله گراى* بود (← فیشر ، ص40)، در فاصله 961ـ963/ 1554ـ1556 تصرف کردند (یاغجى ، ص 555؛ د.اسلام،چاپ دوم، ذیل «آستاراخان»). دولت‌گراى بارها به قلمرو روسیه لشکرکشى کرد، ازجمله در 963 که مجبور به عقب‌نشینى به کریمه شد (اوزترک، ص 489). او نتوانست از استیلاى روسیه بر قازان و آستاراخان جلوگیرى کند و بخش شمالى قلمروش در معرض تاخت‌وتازهاى قزاقها و چرکسهاى وابسته به روسیه قرار گرفت (← گوکبیلگین، ص 43ـ44؛ اوزترک، ص 490؛ امه‌جان ، ص 514). او همچنین در لشکرکشى عثمانیان در 977/ 1569، براى بازستانى آستاراخان از روسها، شرکت کرد (فیشر، ص 44ـ45)، اما مناسباتش با دولت عثمانى تیره شد، زیرا با طرح آنان براى ایجاد آبراهه‌اى میان رودهاى دُن و ولگا در 977 مخالفت کرد (← راسم، ج 1، ص 384). با ایجاد این آبراهه، دو رود به یکدیگر متصل مى‌شدند و لشکرکشیهاى بعدى عثمانى به منطقه براى اعمال نفوذ و تسلط در دشت قپچاق و حوضه ولگا و قفقاز، آسان‌تر صورت مى‌گرفت. مخالفت دولت‌گراى با ایجاد این آبراهه و حتى کارشکنى پنهانى او ناشى از نگرانى خاناتِکریمه* از افزایش نفوذ عثمانى در منطقه و بیم از تبدیل کریمه به یکى از ایالات عثمانى بود (دانشمند ، ج 2، ص 382ـ387).دولت‌گراى در 978/1571 به روسیه لشکر کشید و ایوان مخوف (ایوان چهارم) را شکست داد. در پى این شکست، سپاهیان خان کریمه تا مسکو پیشروى و شهر را محاصره کردند و آنجا را در 27 شوال 978 به آتش کشیدند (← گوکبیلگین، ص 52). به‌همین مناسبت، دولت‌گراى لقب «تخت آلغان» (تخت‌ستان یا فاتح پایتخت) گرفت (کراى، ص 52؛ فیشر، ص 45؛ سامى، ج 3، ص 2184؛ د.اسلام، چاپ دوم، ج 2، ص 178ـ179). با پیروزى سپاهیان کریمه‌اى بر روسیه، پادشاه عثمانى نامه تقدیرآمیزى به‌همراه خلعت و شمشیر براى دولت‌گراى فرستاد (← فریدون‌بیگ‌پاشا، ج 2، ص 537ـ538؛ گوکبیلگین، ص 53).دولت‌گراى در 985 درگذشت. دوره خانى وى درواقع دوره مجادله عثمانیان و روسها بر سر اردوى زرّین* و دوره یکپارچگى عثمانى و کریمه است و از این‌رو، در تاریخ عثمانى اهمیت دارد (د.ا.د.ترک، همانجا؛ براى دولت‌گرایهاى کم‌اهمیت دیگر ← د.ترک، ذیل مادّه).منابع : احمد راسم، رسملى و خریطه‌لى عثمانلى تاریخى، ج 1، استانبول 1330؛ شمس‌الدین‌بن خالد سامى، قاموس‌الاعلام، چاپ مهران، استانبول 1306ـ1316/ 1889ـ1898؛ احمد فریدون‌بیگ‌پاشا، منشآت‌السلاطین، ]استانبول[ 1274ـ1275؛ حلیم کراى، کلبن خانان یا خود قریم تاریخى، ]استانبول [1327؛I(smail Hami Dani(mend, I(zahl Osmanl tarihi kronolojisi, I(stanbul 1971-1972; Feridun Emecen, "Sultan S(leyman (ag(( ve cihan devleti", in T(rkler, ed. Hasan Cela(l G(zel, Kemal (i(ek, and Salim Koca, vol.9, Ankara: Yeni T(rkiye Yay(nlar(, 2002; EI2akh, s.vv. "Astra(n" (by B. Spuler), "Dawlat Giray" (by Halil I(nalc(k); Alan Fisher, The Crimean Tatars, Stanford, Calif. 1987; (zalp G(kbilgin, 1532-1577 yllar arasnda Krm Hanlg'nn siyas( durumu, Ankara 1973; Y(cel (zt(rk, "K(r(m Hanl(g((", in T(rkler, ibid, vol.8; TA, s.v. "Devlet Giray"; TDVI(A, s.v. "Devlet Giray" (by Halil I(nalc(k); I(smail Hakk( Uzun(ar((l(, Osmanl tarihi, vol.2, Ankara 1998; Z(beyde G(ne( Yag(c(, "XVIII. y(zy(lda Osmanl( devleti'nin Dog(u Karadeniz politikas(", in T(rkler, ibid, vol.12.
نظر شما
مولفان
رحیم رئیس نیا ,
گروه
رده موضوعی
جلد18
تاریخ93
وضعیت چاپ
  • چاپ شده