دولت گرای اول
معرف
از خانهاى کریمه در قرن دهم
متن
دولت‌گراى اول، از خانهاى کریمه در قرن دهم. او پسر مبارک‌گراى بود و در 918 به‌دنیا آمد (کراى، ص 49؛ د.ا.د.ترک، ذیل مادّه). سعادت‌گراى اول (حک : 929ـ939)، عموى دولت‌گراى، وى را به‌عنوان «قالغاى» (ولیعهد) برگزیده بود. با برکنارى سعادت‌گراى و تبعید او به استانبول، صاحب‌گراى اول بر تخت خانى نشست. دولت‌گراى نیز همراه عمویش به استانبول رفت (کراى، ص 49ـ50) و در مدت اقامت طولانیش در آنجا با تشکیلات دولت عثمانى به‌خوبى آشنا شد. دولت عثمانى همواره در پى حفظ و تداوم نفوذ خود در کریمه* بود. در زمان سلیمان قانونى (حک : 926ـ974)، صاحب‌گراى اول برکنار شد و در 958، دولت‌گراى به مقام خانى کریمه منصوب گردید. بدین‌سان، نفوذ عثمانیان بر کریمه تثبیت شد (اوزترک ، ص 488ـ489؛ د.ا.د.ترک، همانجا؛ اوزون‌چارشیلى ، ج 2، ص 425).دولت‌گراى بعد از به‌قدرت‌رسیدن، دستور قتل صاحب‌گراى و سه پسرش را داد (کراى، ص50). او بعدها تمام قاتلان صاحب‌گراى و فرزندانش را نیز کشت (گوکبیلگین ، ص40).در دوره خانى دولت‌گراى، روسها خانات قازان* و به دنبال آن خانات آستاراخان* را که از حدود 939/1533 در تصرف سلسله گراى* بود (← فیشر ، ص40)، در فاصله 961ـ963/ 1554ـ1556 تصرف کردند (یاغجى ، ص 555؛ د.اسلام،چاپ دوم، ذیل «آستاراخان»). دولت‌گراى بارها به قلمرو روسیه لشکرکشى کرد، ازجمله در 963 که مجبور به عقب‌نشینى به کریمه شد (اوزترک، ص 489). او نتوانست از استیلاى روسیه بر قازان و آستاراخان جلوگیرى کند و بخش شمالى قلمروش در معرض تاخت‌وتازهاى قزاقها و چرکسهاى وابسته به روسیه قرار گرفت (← گوکبیلگین، ص 43ـ44؛ اوزترک، ص 490؛ امه‌جان ، ص 514). او همچنین در لشکرکشى عثمانیان در 977/ 1569، براى بازستانى آستاراخان از روسها، شرکت کرد (فیشر، ص 44ـ45)، اما مناسباتش با دولت عثمانى تیره شد، زیرا با طرح آنان براى ایجاد آبراهه‌اى میان رودهاى دُن و ولگا در 977 مخالفت کرد (← راسم، ج 1، ص 384). با ایجاد این آبراهه، دو رود به یکدیگر متصل مى‌شدند و لشکرکشیهاى بعدى عثمانى به منطقه براى اعمال نفوذ و تسلط در دشت قپچاق و حوضه ولگا و قفقاز، آسان‌تر صورت مى‌گرفت. مخالفت دولت‌گراى با ایجاد این آبراهه و حتى کارشکنى پنهانى او ناشى از نگرانى خاناتِکریمه* از افزایش نفوذ عثمانى در منطقه و بیم از تبدیل کریمه به یکى از ایالات عثمانى بود (دانشمند ، ج 2، ص 382ـ387).دولت‌گراى در 978/1571 به روسیه لشکر کشید و ایوان مخوف (ایوان چهارم) را شکست داد. در پى این شکست، سپاهیان خان کریمه تا مسکو پیشروى و شهر را محاصره کردند و آنجا را در 27 شوال 978 به آتش کشیدند (← گوکبیلگین، ص 52). به‌همین مناسبت، دولت‌گراى لقب «تخت آلغان» (تخت‌ستان یا فاتح پایتخت) گرفت (کراى، ص 52؛ فیشر، ص 45؛ سامى، ج 3، ص 2184؛ د.اسلام، چاپ دوم، ج 2، ص 178ـ179). با پیروزى سپاهیان کریمه‌اى بر روسیه، پادشاه عثمانى نامه تقدیرآمیزى به‌همراه خلعت و شمشیر براى دولت‌گراى فرستاد (← فریدون‌بیگ‌پاشا، ج 2، ص 537ـ538؛ گوکبیلگین، ص 53).دولت‌گراى در 985 درگذشت. دوره خانى وى درواقع دوره مجادله عثمانیان و روسها بر سر اردوى زرّین* و دوره یکپارچگى عثمانى و کریمه است و از این‌رو، در تاریخ عثمانى اهمیت دارد (د.ا.د.ترک، همانجا؛ براى دولت‌گرایهاى کم‌اهمیت دیگر ← د.ترک، ذیل مادّه).منابع : احمد راسم، رسملى و خریطه‌لى عثمانلى تاریخى، ج 1، استانبول 1330؛ شمس‌الدین‌بن خالد سامى، قاموس‌الاعلام، چاپ مهران، استانبول 1306ـ1316/ 1889ـ1898؛ احمد فریدون‌بیگ‌پاشا، منشآت‌السلاطین، ]استانبول[ 1274ـ1275؛ حلیم کراى، کلبن خانان یا خود قریم تاریخى، ]استانبول [1327؛I(smail Hami Dani(mend, I(zahl Osmanl tarihi kronolojisi, I(stanbul 1971-1972; Feridun Emecen, "Sultan S(leyman (ag(( ve cihan devleti", in T(rkler, ed. Hasan Cela(l G(zel, Kemal (i(ek, and Salim Koca, vol.9, Ankara: Yeni T(rkiye Yay(nlar(, 2002; EI2akh, s.vv. "Astra(n" (by B. Spuler), "Dawlat Giray" (by Halil I(nalc(k); Alan Fisher, The Crimean Tatars, Stanford, Calif. 1987; (zalp G(kbilgin, 1532-1577 yllar arasnda Krm Hanlg'nn siyas( durumu, Ankara 1973; Y(cel (zt(rk, "K(r(m Hanl(g((", in T(rkler, ibid, vol.8; TA, s.v. "Devlet Giray"; TDVI(A, s.v. "Devlet Giray" (by Halil I(nalc(k); I(smail Hakk( Uzun(ar((l(, Osmanl tarihi, vol.2, Ankara 1998; Z(beyde G(ne( Yag(c(, "XVIII. y(zy(lda Osmanl( devleti'nin Dog(u Karadeniz politikas(", in T(rkler, ibid, vol.12.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

رحیم رئیس نیا

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 18
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده