دولتشاهی اسماعیل
معرف
مورخ و مترجم معاصر
متن
دولتشاهى، اسماعیل، مورخ و مترجم معاصر. دولتشاهى از نوادگان امام‌قلى‌میرزا عمادالدوله (ششمین پسر محمدعلى‌میرزا دولتشاه، پسر بزرگ فتحعلى‌شاه) بود. او در 1306ش در کرمانشاه به دنیا آمد. به‌سبب علاقه به شعر و مقاله‌نویسى، با پاره‌اى از مطبوعات کرمانشاه همکارى مى‌کرد. در 1326ش، وارد دانشگاه تهران شد و یک سال در رشته عمومى حقوق تحصیل کرد، ولى ادامه نداد. در شهریور 1327 به امریکا رفت و در دانشگاه برکلى کالیفرنیا در رشته تاریخ به تحصیل پرداخت. پس از گرفتن لیسانس از آن دانشگاه، به سویس رفت و از دانشکده ادبیات دانشگاه ژنو نیز لیسانسعمومى گرفت. پس از آن در 1333ش، براى ادامه تحصیل به پاریس رفت و براى نگارش پایان‌نامه دکترى‌اش به پژوهش درباره اختلاف ایران و انگلیس بر سر هرات پرداخت. در این پژوهش از اسناد منتشرنشده فرانسه و انگلیس بهره برد و در 1338ش، از دانشگاه پاریس مدرک دکترى گرفت (دولتشاهى، ص 4).دولتشاهى بخشهایى از پایان‌نامه‌اش را در فاصله سالهاى 1342 تا 1345ش در مجله سخن (دوره 14ـ16) چاپ کرد و نیز خلاصه‌اى از آن را در شش فصل در کتاب بررسى و تحقیق توس (ص 135ـ190) در 1369ش در تهران به چاپ رساند، ولى تاکنون متن کامل پایان‌نامه (که به زبان فرانسه است) ترجمه نشده‌است.دولتشاهى در 1338ش، به ایران بازگشت و به‌طور موقت به عنوان رئیس کتابخانه صنایع و معادن شروع به کار کرد. پس از آن در 1340ش، در دانشسراى عالى (بعدها دانشگاه تربیت معلم اکنون دانشگاه خوارزمى) به‌عنوان دانشیار تاریخ استخدام شد و به تدریس پرداخت (دولتشاهى، ص 4ـ5). هم‌زمان با تدریس، دو سال سردبیر نشریه فرهنگستان ادب و هنر بود و پس از اینکه در 1343ش به درجه استادى رسید، معاونت بخش تاریخ دانشسراى عالى را نیز برعهده گرفت (همان، ص 5). در همین ایام، به سفارش سازمان چاپ کتابهاى درسى مأمور شد کتابهاى تاریخ عمومى نخستین دوره نظام جدید آموزشى ایران را تألیف کند. این کتابها تا حدود 1360ش تدریس مى‌شدند (همانجا). علاوه بر این، او کتابهاى درسى تاریخ عمومى دانشسراهاى راهنمایى تحصیلى علوم انسانى را نیز نوشت (افشارفر، ص 237). این کتابها در سال تحصیلى 1356ـ 1357ش تجدیدچاپ شدند.دولتشاهى از 1352ش، پس از محمدجواد مشکور* (متوفى 1374ش)، به ریاست بخش تاریخ دانشگاه تربیت معلم منصوب شد و تا 1358ش که تقاضاى بازنشستگى کرد، این مسئولیت را برعهده داشت و پس از آن نیز در دانشکده‌هاى مختلف تدریس مى‌کرد (← دولتشاهى، همانجا).دولتشاهى شعر نیز مى‌سرود و در سالهاى پایانى حیاتش آنها را جمع‌آورى مى‌کرد. او سرانجام در آخرین روزهاى بهمن 1382 در تهران درگذشت. وى را به‌سبب صبر و دلسوزى‌اش در تدریس، طى دو نسل در تاریخ عمومى، آموزگار آموزگاران کشور خوانده‌اند (افشارفر، ص 235ـ238).آثار. دولتشاهى اولین کتابش، کلیات تاریخ عمومى، را با توجه خاص به رنسانس تا عصر حاضر نوشت. این کتاب را، در1344ش، نخست انتشارات دانشسراى عالى و سپس انتشارات سازمان تربیت‌معلم و تحقیقات تربیتى چاپ کرد، که در 1347ش، با عنوان کلیات تاریخ عمومى و تمدن به چاپ سوم رسید.چند کتاب دیگرش، تاریخ اروپا از کنگره وین تا جنگ جهانى دوم (1348ش)، تاریخ اروپا از رنسانس تا کنگره وین (1351ش)، و تاریخ قدیم: تمدنهاى بین‌النهرین و مصر باستان (1350ش)، نیز در سلسله انتشارات دانشسراى عالى منتشر شدند. از میان آثارش درباره تاریخ اروپا و جهان، فقط کتاب قرون وسطى ترجمه است. این کتاب را که نوشته دبلیو. ان. برانیت است، دانشگاه تربیت معلم در 1354ش چاپ کرده‌است. دولتشاهى همچنین کتاب اسلام اثر دومینیک سوردل را ترجمه کرد و سازمان کتابهاى جیبى در 1341ش آن را چاپ کرد.در 1344ش، انقراض سلسله صفویه و ایام استیلاى افاغنه در ایران اثر لارنس لاکهارت و در 1346ش، زندگى نادرشاه اثر جونس هنوى را ترجمه کرد. این دو اثر در بنگاه ترجمه و نشر کتاب چاپ شدند. او در این سالها به مترجمان تاریخ تمدن اثر ویلیام جیمز دورانت پیوست و کتاب آغاز عصر خرد را به تنهایى و عصر ناپلئون را با همکارى على‌اصغر بهرام‌بیگى ترجمه کرد. در 1351ش، شصت‌و پنجمین کتاب از مجموعه معارف عمومى انتشارات بنگاه ترجمه و نشر کتاب را با عنوان مسکو و ریشه‌هاى فرهنگ روسى تألیف آرتور ویس ترجمه کرد و در 1350ش، محاکمه‌هاى نهرو تألیف رام گوپال را به فارسى برگرداند، که انتشارات بوف آن را چاپ کرد.از جمله آثار وى در دوره بازنشستگى‌اش، ترجمه کتاب تعالیم مولوى بود که اقتباسات ادوارد هنرى وینفیلد از اشعار مولوى است. این اثر را در 1363ش نشر آوا در تهران چاپ کرد. همچنین، ترجمه تاریخ فرهنگ چین تألیف چارلز پاتریک فیتز جرالد ، که در 1367ش در انتشارات علمى و فرهنگى به چاپ رسید. در همین سال، جلد دوم سفرنامه جونس هنوى را ترجمه کرد که با عنوان هجوم افغان و زوال دولت صفوى در نشر یزدان چاپ شد. ترجمه دو جلد از مجموعه دوازده جلدى تاریخ بزرگ جهان تألیف کارل گوستاو گریمبرگ را نیز دولتشاهى در 1369ش در انتشارات یزدان چاپ کرد. او در 1370ش، کتابى از چارلز الکساندر رابینسون را با عنوان تاریخ‌باستان : از دوران پیش‌از تاریخ‌تا مرگ یوسى‌نیانوس ، ترجمه و در سازمان انتشارات آموزش انقلاب اسلامى به چاپ رساند. در 1375ش، کتاب بغداد را، که حاوى چند مقاله در تاریخ و جغرافیاى تاریخى بغداد از عبدالعزیز دورى و دیگر مؤلفان >دایرة‌المعارف اسلام< بود، با همکارى ایرج پروشانى ترجمه کرد و بنیاد دایرة‌المعارف اسلامى آن را منتشر نمود.دو اثر ویلیام شکسپیر را نیز با همکارى عبدالعلى دستغیب ترجمه کرد، که عبارت‌اند از: کمدى طوفان در پنج پرده، چاپ انتشارات بدیع در 1374ش؛ و هرطور که بخواهید ، چاپ انتشارات نوید در شیراز در 1385ش. طولانى‌ترین روز ، رمانى تاریخى از جنگهاى نُرماندیها در جنگ جهانى دوم، نوشته کرنلیوس رایان از دیگر ترجمه‌هاى دولتشاهى (تهران1342ش) است.اسماعیل دولتشاهى مقالات گوناگونى نیز از نویسندگان بزرگ اروپا و امریکا درباره تاریخ فرهنگ ایران و جهان ترجمه کرده که در مجلات سخن (دوره‌هاى 12 و 23) و هستى (سال 1) چاپ شده‌اند. برخى از مقالات دانشنامه جهان اسلام نیز ترجمه اوست.منابع : ناصر افشارفر، «آموزگار آموزگاران: در سوگ دکتر اسماعیل دولتشاهى»، آینه میراث، دوره جدید، سال 1، ش 4 (زمستان 1382)؛ اسماعیل دولتشاهى، «تاریخ عمومى در گفت‌وگویى با دکتر اسماعیل دولتشاهى»، رشد آموزش تاریخ، ش 5 (بهار 1380).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

سیدسعید میرمحمدصادق

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 18
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده