دولت زی
معرف
نام چند قبیله پشتون* در افغانستان و پاکستان
متن
دولت‌زَى، نام چند قبیله پشتون* در افغانستان و پاکستان. به‌نظر نمى‌رسد قبایلى که همگى به نام دولت‌زَیى خوانده شده‌اند، با یکدیگر ارتباط داشته باشند (د. ایرانیکا، ذیل «دولت‌زى»). مشهورترین قبایل دولت‌زیى متعلق به قبایل بزرگ‌تر اورَک‌زى، غلزایى/ غلزى و یوسف‌زى هستند (← شیرمحمدخان، ص 184، 189ـ190، 204).دولت‌زیهاى اورک‌زى مشتمل‌اند بر چندین قبیله کوچک‌تر ازجمله بیرونى، ستارى‌خِیل، فیروزخِیل، مَموخِیل و محمدخیل (همان، ص 237). از شمار جمعیت دولت‌زى اطلاع دقیقى دردست نیست. عده مردان جنگى این قبیله را در 1318 و 1326 به‌ترتیب 550،1 و 100،2 نفر دانسته‌اند، که ظاهرآ شش تا هفت درصد کل جمعیت اورک‌زیها را دربر مى‌گرفته‌است (← د. ایرانیکا، همانجا). در میان شاخه‌هاى مختلف دولت‌زى، فقط محمدخیلها شیعه بوده‌اند و شهر تیراه (در شمال‌غربى پاکستان و در مسیر گذرگاه خیبر) مکان مقدس و «آستانه و پیرخانه» آنها بوده‌است (شیرمحمدخان، همانجا؛ فیض‌محمد، 1372ش ب، ص 112؛ >فرهنگ قبایل پتن در ایالت مرز شمال‌غربى هند< ، ص 54). در قرن سیزدهم، قبیله محمدخیل (که اهالى آن بیشتر در منطقه کوهات در شمال‌غربى پاکستان امروزى ساکن بودند) در مقایسه با دیگر شاخه‌هاى دولت‌زى، جمعیت بیشترى داشت و خود به چندین قبیله کوچک‌تر به نامهاى سه‌پائى، عبدالعزیزخیل، مانى‌خیل و بِراهم‌خیل تقسیم مى‌شد که هریک از آنها نیز خود چندین شاخه فرعى داشتند (← شیرمحمدخان، ص 237ـ238). مناسبات قبایل اورک‌زى ازجمله دولت‌زیها با حکومت بریتانیا اغلب صلح‌آمیز بود، اما گاه به تیرگى مى‌گرایید؛ چنان‌که در شورش عمومى قبایل افغانى سرحدى در 1315، دولت‌زیها نیز از شورشیان بودند و با بریتانیاییها مى‌جنگیدند (← ریاضى، ص 240؛ د.ایرانیکا، همانجا؛ براى آگاهى بیشتر از مناسبات دولت‌زى با بریتانیاییها ← وایلى ، ص 367ـ388).دولت‌زیهاى غلزایى از توابع قبیله سلیمان‌خیل‌اند (← شیرمحمدخان، ص 214) و بسیارى از آنها در ولایت پَکتیا*، در مشرق افغانستان، سکونت دارند. با توجه به حضور مؤثر گروههایى از قبیله سلیمان‌خیل در ایران از دوره حکومت افغانها و سلطنت نادرشاه (1148ـ1160) و دوره حضور آزادخان سلیمان‌خیل (1154ـ1195)، احتمال حضور گروههایى از این قبیله در ایران در نیمه دوم قرن دوازدهم، تقویت مى‌گردد. دولت‌زیهاى غلزایى در جنگهاى میان دولت افغانستان با مردم هزاره* (1308ـ1311) که امیر افغانستان، عبدالرحمان‌خان (حکـ: 1297ـ1319)، محرک آن بود، شرکت داشتند و ظاهرآ مطابق وعده‌هاى عبدالرحمان‌خان، بخشى از املاک و اراضىِ هزاره‌ها را تصرف کردند (← فیض محمد، 1372ش الف، ج 3، قسم 1، ص 622).ظاهرآ دولت‌زیهاى یوسف‌زى نیز که مرکّب از قبایل اسماعیل‌زى، بَرْخَه‌زى و مَنْدى‌زى‌اند، در پاکستان، به‌ویژه در ولایت بونیر در ایالت سرحد شمال‌غرب، ساکن‌اند (← شیرمحمدخان، ص 193؛ نیز ← فرخ، ص 69).نام دولت‌زى بر چندین روستا در اطراف کابل، گردیز، جلال‌آباد و سمنگان نیز اطلاق شده‌است (← قاموس جغرافیائى افغانستان، ج 2، ص 274ـ275؛ >فرهنگ جغرافیایىِ تاریخى و سیاسى افغانستان< ، ج 6، ص 156)، که نشان‌دهنده حضور وسکونت برخى قبایل دولت‌زى در دوره‌هاى گوناگون در این مناطق است.براساس پژوهش سال 1357ش/ 1978، بالغ بر 560 خانوار از دولت‌زیهاى افغانستان کوچ‌نشین و 554 خانوار نیمه‌کوچ‌نشین بودند (د.ایرانیکا، همانجا).منابع : محمدیوسف ریاضى، عین‌الوقایع: تاریخ افغانستان در سالهاى 1207- 1324 ق، چاپ محمد آصف فکرت، تهران 1369ش؛ شیر محمدخان، تواریخ خورشید جهان، چاپ سنگى پیشاور 1311؛ مهدى فرخ، تاریخ سیاسى افغانستان، قم 1371ش؛ فیض محمد، سراج‌التواریخ، تهران 1372ش الف؛ همو، نژادنامه افغان، مقدمه، تحشیه و تعلیقه از کاظم یزدانى، چاپ عزیزاللّه رحیمى، قم 1372ش ب؛ قاموس جغرافیائى افغانستان، چاپ محمدحکیم ناهض، کابل: انجمن آریانا دائرة‌المعارف، 1956ـ1960؛A dictionary of the Pathan tribes on the North-West Frontier of India, Calcutta: Office of the Superintendent, Government Printting, India, 1899; EIr., s.v. "Dawlatz((" (by Daniel Balland); Historical and political gazetteer of Afghanistan, ed. Ludwig W. Adamec, vol.6: Kabul and southeastern Afghanistan, Graz: Akademische Druck-u. Verlagsanstalt, 1985; Harold Carmichael Wylly, From the Black Mountain to Waziristan, London 1912.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

علی پورصفرقصابی نژاد

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 18
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده