دولت آبادی شهاب الدین احمدبن شمس الدین
معرف
فقیه حنفى، قاضى و ادیب قرن نهم
متن
دولت‌آبادى، شهاب‌الدین احمدبن شمس‌الدین، فقیه حنفى، قاضى و ادیب قرن نهم. وى در دولت‌آباد دهلى متولد و در همانجا بزرگ شد (← آزاد بلگرامى، ص 39؛ رحمان على، ص 88). در منابع لقب زاولى، احتمالا منسوب به شهر زابل در ایران، و زوالى براى او ذکر شده‌است. وى را ملقب به دهلوى و هندى نیز دانسته‌اند (براى نمونه ← سیفى هروى، ص 475؛ دولت‌آبادى، ص 3؛ آزاد بلگرامى؛ رحمان على، همانجاها؛ صدیق حسن‌خان، ج 3، ص 219). نام او در پاره‌اى منابع احمدبن عمر ذکر شده (← حاجى‌خلیفه، ج 2، ستون 1375، 1725؛ حسنى لکهنوى، ج 3، ص 14)، اما برخى منابع مهم نام جدّ او را عمر دانسته‌اند (← آزاد بلگرامى؛ رحمان على؛ صدیق حسن‌خان، همانجاها). شهاب‌الدین نزد قاضى عبدالمقتدر دهلوى و مولانا خواجگى دهلوى ادبیات و فقه آموخت و در این علوم صاحب‌نظر و استاد شد تا آنجا که استادش قاضى عبدالمقتدر از او ستایش و تمجید کرد (آزاد بلگرامى؛ رحمان على؛ صدیق حسن‌خان، همانجاها؛ حسنى لکهنوى، ج 3، ص 15).دولت‌آبادى پس از حمله تیمور به دهلى به جونپور* رفت. حاکم آنجا، سلطان‌ابراهیم شرقى (حک : 804ـ844) مقدم او را گرامى داشت و وى را ملک‌العلماء لقب داد و منصب قاضى القضاتى و مالکیت برخى ولایات را به او سپرد. وى به کار تدریس هم اشتغال داشت. مناظرات او با بدیع‌الدین قطب‌المدار*، عالم و صوفى همعصرش، مشهور است (← نظام‌الدین احمد هروى، ج 3، ص 275؛ رحمان على، همانجا).دولت‌آبادى در 848 یا 849 در جونپور از دنیا رفت (عبدالحق دهلوى، ص 180؛ آزاد بلگرامى، همانجا؛ رحمان‌على، ص 89).آثار فقهى و اصولى دولت‌آبادى عبارت‌اند از: شرحى ناتمام بر کنزالوصول الى معرفة‌الاصول اثر على بزدوى*، فقیه حنفى قرن پنجم، و فتاواى ابراهیم شاهى (عبدالحق دهلوى، همانجا؛ رحمان على، ص 88؛ د. اسلام، چاپ دوم، ذیل مادّه). دیگر آثار مهم او عبارت‌اند از: البحر المواج و السِّراج الوهّاج، تفسیر فارسى قرآن؛ الاعتقادات الاسلامیة؛ مُصَدّق‌الفضل که شرحى است بر قصیده بانَتْ سُعاد*؛ شرح الکافیة اثر ابن‌حاجب در علم نحو که به شرح الهندى مشهور است؛ الارشاد و بدایع‌البیان (عبدالحق دهلوى؛ آزاد بلگرامى؛ حسنى لکهنوى، همانجاها؛ آقابزرگ طهرانى، ج 9، قسم 2، ص 553؛ د.اسلام، همانجا).از دیگر آثار دولت‌آبادى کتاب مناقب‌السادات است، مشتمل بر چهل حدیث درباره فضائل سادات. گفته‌اند دولت‌آبادى در مقام تقابل با شخصى از سادات به نام سیداجمل کتابى درباره تقدّم علما بر سادات تألیف کرده‌بود، که پس از دیدن پیامبر اکرم در خواب، آن را از میان برد و سپس مناقب‌السادات را نوشت (← عبدالحق دهلوى، ص 180ـ181؛ غلام‌سرور لاهورى، ج 1، ص 391؛ ابن‌صباغ، ج 1، مقدمه غریرى، ص 54). شمارى از مؤلفان اثرى به نام هدایة‌السعداء را به دولت‌آبادى نسبت داده و گفته‌اند او حدیث ثقلین و سایر احادیث درباره منزلت حضرت على علیه‌السلام را در آن نقل کرده‌است (براى نمونه ← میرحامد حسین، ج 4، ص 204؛ شریف عسکرى، ص 132ـ133؛ امینى، ج 1، ص 130، 243، 397). ظاهرآ نسخه خطى این اثر موجود است اما تاکنون چاپ نشده‌است (براى برخى موارد استناد به آن ← حسینى میلانى، ج 1، ص 374، 395، ج 2، ص 38، 251، ج 4، ص 73ـ74، ج 9، ص 207ـ208، و جاهاى دیگر).منابع : میرغلامعلى‌بن نوح آزاد بلگرامى، سُبحة المرجان فى آثار هندوستان، بمبئى 1303/1886؛ آقابزرگ طهرانى؛ ابن‌صباغ، الفصول المهمة فى معرفة الائمة، چاپ سامى غریرى، قم 1422؛ عبدالحسین امینى، الغدیر فى الکتاب و السنة و الادب، ج 1، بیروت 1387/1967؛ حاجى‌خلیفه؛ عبدالحى حسنى لکهنوى، نزهة‌الخواطر و بهجة‌المسامع و النواظر، ج 3، حیدرآباد، دکن 1408/1988؛ على حسینى میلانى، نفحات الازهار فى خلاصة عبقات‌الانوار، قم 1384ش؛ شهاب‌الدین احمدبن شمس‌الدین عمر دولت‌آبادى، مصدق‌الفضل، حیدرآباد، دکن ] 1323[؛ رحمان على، تذکره علماى هند، لکهنو 1332/1913؛ سیف‌بن محمد سیفى هروى، تاریخنامه هرات، چاپ غلامرضا طباطبایى مجد، تهران 1383ش؛ نجم‌الدین شریف عسکرى، محمد صلى‌اللّه علیه و آله و على علیه‌السلام و حدیث الثقلین، نجف: مطبعة الآداب، ]بى‌تا.[؛ صدیق حسن‌خان، ابجدالعلوم، ج 3، بیروت: دارالکتب‌العلمیة، ]بى‌تا.[؛ عبدالحق دهلوى، اخبارالاخیار فى اسرار الابرار، چاپ محمد عبدالاحد، چاپ سنگى دهلى 1332؛ غلام سرور لاهورى، خزینة الاصفیا، چاپ سنگى کانپور 1332/1914؛ میرحامد حسین، خلاصة عبقات الانوار فى‌امامة الائمة الاطهار، بقلم على حسینى میلانى، قم 1404ـ1408؛ احمدبن محمدمقیم نظام‌الدین احمد هروى، طبقات اکبرى، چاپ بى. دى و محمد هدایت حسین، کلکته 1927ـ] 1935[؛EI2, s.v. "Al-Dawlata(ba(d((" (by K. A. Nizami).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

فاطمه عربشاهی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 18
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده