دولت آباد (۲)
معرف
نام دو وُلُسْوالى (شهرستان) به مرکزیت شهرهایى به همین نام در شمال و شمال‌غربى افغانستان
متن
دولت‌آباد (2)، نام دو وُلُسْوالى (شهرستان) به مرکزیت شهرهایى به همین نام در شمال و شمال‌غربى افغانستان. این دو ولسوالى به‌دلیل قرارداشتن در ولایتهاى بلخ و میمنه (فاریاب کنونى)، به دولت‌آباد بلخ و دولت‌آباد میمنه یا فاریاب مشهورند.1) دولت‌آباد بلخ. از اوایل قرن چهاردهم و در دوره حکومت محمدزاییها (بارَکزایى*ها/ بارکزَیها) دولت‌آباد بلخ جزء ولایت مزارشریف، و طبق تقسیمات ادارى، «حکومت درجه دو مربوط حکومت کلانِ بلخ در حوزه ولایت مزارشریف» بود. در لویَه‌جِرگه‌ها، نمایندگانى از دولت‌آباد نیز حضور داشتند، مثلا در لویه‌جرگه 1303ش، دولت‌آباد سه نماینده داشت (← قاموس جغرافیائى افغانستان، ذیل مادّه؛ دولت‌آبادى، ص91، 106،110). در 1343ش، در دوره حکومت محمدظاهرشاه (1312ـ1352ش)، پس از تجدیدنظر در تقسیمات کشورى و با تجزیه مزارشریف، بلخ خود ولایتى جداگانه شد (← د.ایرانیکا، ذیل "Balk.v"؛ نیز ← بلخ*). ولایت بلخ براساس آخرین تقسیمات کشورى در افغانستان، به پانزده ولسوالى تقسیم شده که یکى از آنها، دولت‌آباد، در شمال‌غربى آن است (← >«نمایه اجتماعى ـ اقتصادى و جمعیتى ولایت بلخ»< ، ص1). دولت‌آباد از نظر وسعت ( 356،1 کیلومترمربع)،پنجمین ولسوالى ولایت بلخ است و از مغرب به ولسوالى مَردیان در ولایت جوزجان، از شمال به ولسوالى شورتپه، از مشرق به ولسوالى نهر شاهى، از جنوب به ولسوالیهاى چاربولَک و بلخ در ولایت بلخ محدود است (← >فرهنگ جغرافیایىِ تاریخى و سیاسى افغانستان< ، ج 4، ص 195؛ >«نمایه اجتماعى ـ اقتصادى و جمعیتى ولایت بلخ»<، همانجا؛ براى آگاهى از حدود دولت‌آباد در دوره‌اى که ولسوالىِ مزارشریف بود ← قاموس جغرافیائى افغانستان، همانجا).دولت‌آباد بلخ در ارتفاع حدود 514 مترى از سطح دریا قرار دارد. رودهاى عبداللّه، اَرغَنداب، شیخارک و چاربولَک که از چشمه‌شفا، مشهور به دره‌گز، منشعب مى‌شوند، همگى از دولت‌آباد مى‌گذرند و موجب حاصلخیزى خاک این منطقه به‌ویژه جنوب آن شده‌اند. در نتیجه، کشاورزى یکى از مشاغل اصلى مردم این ولسوالى است و محصولاتى چون انگور، انار، بادام و پنبه از آنجا به مناطق همجوار و گاه خارج از افغانستان فرستاده مى‌شوند. فراورى پوست‌گوسفند قره‌گل و نیز تولید فرش، قالیچه، اَلچه (نوعى پارچه) و نوعى شال از دیگر مشاغل مردم دولت‌آباد است و به‌ویژه، فرش دولت‌آباد شهرت بسیار دارد (قاموس جغرافیاى افغانستان، همانجا؛ شورماچ، ص174، 238؛ >«نمایه اجتماعى ـ اقتصادى و جمعیتى ولایت بلخ»<، ص 31ـ32).جمعیت دولت‌آباد براساس برآورد 1391ش، حدود یکصدهزار تن بوده‌است. به این ترتیب، این ولسوالى حدود 1ر7% از کل جمعیت ولایت بلخ را در خود جاى داده‌است (← اداره مرکزى احصائیه جمهورى اسلامى افغانستان، 1391ش؛ >«نمایه اجتماعى ـ اقتصادى و جمعیتى ولایت بلخ»<، ص 1). دولت‌آباد بلخ 72 روستا دارد و بیشتر جمعیت آن در روستاها ساکن‌اند. مردم آن بیشتر از اقوام هَزارَه و ازبک‌اند و از نیمه قرن چهاردهم، برخى از قبایل ترکمن نیز در آنجا ساکن شده‌اند. زبان بیشتر مردم و نیز زبان مراکز دولتى و مدارس و مکتبها فارسى درى است، هرچند در آنجا به زبانهاى ازبکى، ترکمنى و افغانى نیز صحبت مى‌شود (دولت‌آبادى، ص150؛ >«نمایه اجتماعى ـ اقتصادى و جمعیتى ولایت بلخ»<، ص 2؛ د.ایرانیکا، ذیل "Afghanistan.IV").شهر دولت‌آباد (مرکز ولسوالى) در 26 کیلومترى شمال شهر بلخ واقع است و به‌نظر مى‌رسد قدمت تاریخى چندانى نداشته باشد. شهرت این شهر در اواسط قرن چهاردهم، بیشتر به‌سبب موقعیت تجارى و بازارهاى آن بوده‌است. شهر دولت‌آباد در 1341ش بازسازى شد و بازار قدیم آن ازبین رفت. به جاى آن، بازارى ساخته شد که 350 «دربند» مغازه و دوازده باب سراى جدید داشت. بازار این شهر بیشتر به دادوستد پوست قره‌گل، پنبه، قالى و برخى محصولات کشاورزى شهرت داشت و بسیارى از مردم در خانه‌هاى خود کارگاههاى قالى و الچه‌بافى داشتند (گروتس باخ ، ص 131؛ دولت‌آبادى، ص 154؛>فرهنگ جغرافیاى تاریخى و سیاسى افغانستان<، ج 4، ص 196). از دهه 1370ش، به‌تدریج از رونق تجارى شهر کاسته شد، به‌گونه‌اى که بسیارى از ماشینهاى پنبه‌بافى از کار افتادند. بااین‌حال، برخى محصولات پنبه‌اى این شهر همچنان شهرت و محبوبیت دارد (د. ایرانیکا، ذیل .v"k"Bal).کاوشهاى نیمه دوم قرن چهاردهم/ بیستم در ولسوالى دولت‌آباد، نشان‌دهنده قدمت تاریخى این منطقه و اهمیت آن در دوره اسلامى و پیش از آن است (همانجا). یکى از بناهاى مشهور آن زیارتگاهى است در روستاى زادیان، در چهارده کیلومترى شمال‌شرقى شهر دولت‌آباد که بنابر مشهور، جاى پاى حضرت صالح است و خواجه‌صالح یا زیارتْصالح خوانده مى‌شود. در نزدیکى خواجه‌صالح، مناره‌اى است که به مناره دولت‌آباد مشهور است. این مناره از آجر و سنگ ساخته شده و کتیبه‌اى با تاریخ 502 دارد، که در آن به والى سلجوقى، محمدبن على، اشاره شده‌است (قاموس جغرافیائى افغانستان، همانجا؛ بال ، ص 186ـ187؛ د.ایرانیکا، ج 1، ص540 و ذیل .v"k"Bal).2) دولت‌آباد میمنه یا فاریاب. علاقه‌دارى دولت‌آباد از دوره حکومت بارکزاییها در افغانستان تا دوره محمدظاهرشاه جزء حکومت اعلاى میمنه بود و از نظر تقسیمات ادارى، متعلق به حکومت درجه دو شیرین‌تَگاب مربوط به حکومت اعلاى میمنه به‌شمار مى‌رفت و در لویه‌جرگه‌ها، نمایندگانى نیز از این علاقه‌دارى حضور داشتند (قاموس جغرافیائى افغانستان، همانجا؛ دولت‌آبادى، ص 99، 102ـ103). در تقسیمات جدیدى که در 1343ش صورت گرفت، حکومت اعلاى میمنه به ولایت ارتقا یافت و فاریاب نامیده شد. دولت‌آباد نیز یکى از ولسوالیهاى این ولایت شد (دولت‌آبادى، ص 129؛ >فرهنگ جغرافیاى تاریخى و سیاسى افغانستان<، ج 4، ص 194؛ د.ایرانیکا، ذیل "Fa(rya(b.II").براساس آخرین تقسیمات کشورى، ولایت فاریاب به چهارده ولسوالى تقسیم شد که ولسوالى دولت‌آباد، با مساحت حدود 2600 کیلومترمربع، یکى از آنها بود. این ولسوالى داراى دو منطقه دولت‌آباد در شمال و خیرآباد در جنوب است (← >«نمایه اجتماعى ـ اقتصادى و جمعیتى ولایت فاریاب»< ، ص 1؛ د.ایرانیکا، ذیل مادّه) و از مغرب به کشور ترکمنستان، از مشرق به دشت شِبِرغان در ولایت جوزجان، از شمال به ولسوالى قَرَم‌قول و از جنوب به ولسوالى شیرین‌تگاب در ولایت فاریاب محدود است (قاموس جغرافیائى افغانستان؛ >فرهنگ جغرافیاى تاریخى و سیاسى افغانستان<، همانجاها).رود قیصار، یکى از شعبه‌هاى رود اَندخوى، از ولسوالى دولت‌آباد مى‌گذرد (شورماچ، ص 84). براساس برآورد 1391ش، جمعیت این ولسوالى حدود 000،47 تن بوده‌است که فقط 8ر4% از آنها شهرنشین‌اند و بقیه در روستاها زندگى مى‌کنند (← اداره مرکزى احصائیه جمهورى اسلامى افغانستان، 1391ش). ساکنان این ولسوالى ترکیبى هستند از ترکمنهایى که از اواخر قرن سیزدهم به دولت‌آباد کوچ کردند و ازبکهایى که از قدیم در منطقه خیرآباد ساکن بودند. همچنین، برخى از قبایل پشتون نیز از جنوب افغانستان به این منطقه مهاجرت کرده‌اند (← >«نمایه اجتماعى ـ اقتصادى و جمعیتى ولایت فاریاب»<، ص 2؛ د.ایرانیکا، همانجا). زبانهاى ازبکى، ترکمنى، درى و پشتو در این ولسوالى رایج‌اند (دولت‌آبادى، ص 199).کشاورزى (کشت محصولاتى چون انگور، بادام، گندم، کنجد و نخود)، دامدارى (پرورش گوسفند، بز، اسب و شتر) و تولید صنایع‌دستى (مانند قالى، نمد و پارچه) از مشاغل اصلى مردم دولت‌آباد است (قاموس جغرافیائى افغانستان، همانجا؛ >«نمایه اجتماعى ـ اقتصادى و جمعیتى ولایت فاریاب»<، ص 33، 51).شهر دولت‌آباد (مرکز این ولسوالى) را، در اواخر قرن سیزدهم، گروهى از ترکمنهاى مهاجر، مشهور به اِرسارى، در محل روستایى به نام قاضى‌باى قلعه و در ساحل رودخانه شیرین‌تگاب ساختند. این روستا در آغاز محل چادرها و آلونکهاى این ترکمنها بود، اما به دلیل قرارگرفتن در منطقه‌اى مهم و سوق‌الجیشى (سر راه شبرغان، دشت لیلى و میمنه)، به زودى به قلعه‌اى نظامى و سپس به شهر بدل شد (گروتس باخ، ص 148؛ دولت‌آبادى، ص 201؛ د.ایرانیکا، همانجا).در اواسط قرن چهاردهم، این شهر داراى بازار بزرگى بود که یکشنبه‌ها و چهارشنبه‌ها برپا مى‌شد و 180 «دربند» دکان و چهارده باب سراى داشت. این بازار مرکز مهم دادوستد محصولات کشاورزى، به‌ویژه گندم و جو، بود. به‌علاوه، دولت‌آباد از مراکز مهم قالیبافى به‌شمار مى‌رفت و قالیهاى آن از طریق اَنْدْخوى به مناطق دیگر صادر مى‌شد (گروتس باخ؛ دولت‌آبادى؛ قاموس جغرافیائى افغانستان، همانجاها). وزارت معارف افغانستان در این شهر مدارس خصوصى ایجاد کرده بود، که در کنار مساجد شهر و نیز یک باب مکتب ابتدایى، از مراکز مهم آموزشى این شهر بودند (قاموس جغرافیائى افغانستان، همانجا). در شهر دولت‌آباد، قلعه‌اى قدیمى به نام جَمجَمه قرار دارد که مردم محل، آن را به فردى به نام شاه‌سلطان‌جمجمه منسوب مى‌دانند (همانجا).منابع : اداره مرکزى احصائیه جمهورى اسلامى افغانستان، 1391ش.Retrieved Sep.17, 2013, from http://cso.gov.af;بصیراحمد دولت‌آبادى، شناسنامه افغانستان، تهران 1382ش. محمداکبر شورماچ، جغرافیاى عمومى افغانستان، کابل 1350ش؛ قاموس جغرافیائى افغانستان، چاپ محمدحکیم ناهض، کابل: انجمن آریانا دائرة‌المعارف، 1956ـ1960؛ اروین گروتس‌باخ، جغرافیاى شهرى در افغانستان، ترجمه محسن محسنیان، مشهد 1368ش؛"Balkh: a socio-economic and demographic profile", Afghan Agriculture, 2013. Retrived Sept.17, 2013, from http://eafghanag. ucdavis.edu/ country-info/ province- agriculture- profiles/ unfr-reports/ All-Balkh.pdf; Warwick Ball, The monuments of Afghanistan: history, archaeology and architecture, London 2008; EIr., s.vv. "Afghanistan. IV: ethnography", "ibid.VIII: archeology" (by L.Dupree), .v: modern province", "Dawlatak"Balbad", "Fa(rya(b.II: in modern times" (by Daniel Balland); "Faryab: a socio-economic and demographic profile", Afghan Agriculture, 2013. Retrieved Sept.17, 2013, from http:// eafghanag.ucdavis.edu/country-info/province-agriculture/profiles/unfr-reports/All-Faryab. pdf; Historical and political gazetteer of Afghanistan, ed. Ludwig W. Adamec, vol. 4: Mazar-I. Sharif and north-central Afghanistan, Graz: Akademische Druck-u. Verlagsantalt, 1979.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محمدامین زواری

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 18
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده