دوانی علی
معرف
عالم دینى و نویسندة معاصر
متن
دوانى، على، عالم دینى و نویسندة معاصر. او در 5 مهر 1308 در روستاى دوان از توابع کازرون در استان فارس متولد شد. پدرش اسماعیل، کشاورز، باغدار و از خرده مالکان منطقه بود و مادرش فاطمه، از خانواده‌اى روحانى بود (دوانى، ص‌19ـ20). دوانى دوران کودکى را در زادگاهش گذراند. پس از مهاجرت خانواده‌اش به آبادان، وى هم‌زمان با استخدام پیمانى در شرکت نفت، در یازده سالگى (1319ش)، در مدرسه‌اى شبانه شروع به تحصیل کرد. در 1321ش وارد آموزشگاه فنى شرکت نفت شد و ضمن آموختن مکانیک با زبان انگلیسى هم آشنایى یافت (همان، ص‌38ـ39، 57ـ58). پس از اشغال ایران به دست قواى متفقین و سقوط پهلوى اول و بازشدن فضاى سیاسى و مذهبى، وى و برادرش بر اثر تبلیغات برخى علماى آبادان از مذهب شیخى که مذهب خانوادگى آنها بود، دست کشیدند (همان، ص‌65). دوانى در بهمن 1322 راهى نجف اشرف شد و در آنجا زیرنظر آقا سیدابوالحسن اصفهانى* تحصیلات حوزوى خود را آغاز کرد (همان، ص‌69-72، 74). او در آغاز در مدرسة شربیانى و سپس در مدرسة بزرگ سیدطباطبایى مستقر شد (همان، ص‌80ـ 81). وى در آنجا دروس مرسوم حوزوى را، از آغاز تا بخشى از شرح لمعه، نزد استادانى مانند شیخ محمدرضا طبسى، شیخ‌على‌آقا نجفى کاشانى، شیخ‌کاظم تبریزى، شیخ‌محمدابراهیم بروجردى، سیداسداللّه مدنى و میرزاعلى فلسفى آموخت (همان، ص80).دوانى چند سال بعد (1327ش) براى معالجه راهى ایران شد و پس از ازدواج، در سفرى به قم و پس از آشنایى بیشتر با حوزة علمیه آن از 1328ش در آنجا مستقر شد و به ادامة تحصیل پرداخت. در این شهر از محضر استادانى مانند على مشکینى، سیدشهاب‌الدین مرعشى‌نجفى، سیدمحمدباقر طباطبائى‌سلطانى، محمد صدوقى، حسینعلى منتظرى، سیدمحمدحسین طباطبائى، امام‌خمینى و آیت‌اللّه حاج‌آقاحسین بروجردى در فقه، اصول، تفسیر، منطق و فلسفه بهره فراوان برد (همان، ص‌153، 173ـ174، 179ـ184).او در 1350ش به دلایلى قم را ترک کرد (← همان، ص‌463ـ465) و در تهران ساکن شد و تمام وقت خود را صرف نوشتن کتابهاى مذهبى و سخنرانیهاى مذهبى کرد (براى تفصیل ← همان، ص‌292ـ410).زمینة اصلى تحقیقات و تألیفات دوانى در وهلة اول شرح‌حال‌نویسى است. او به اقتضاى اوضاع زمانه و شناخت و استعداد ویژه‌اى که در این زمینه داشت، سبک و روش جدیدى را در زندگینامه‌نویسى در پیش گرفت و آثار ماندگارى در این زمینه به‌وجود آورد. او در مرحلة بعد در قلمرو تاریخ اسلام، تاریخ تشیع و اصول عقاید نیز آثار درخور اعتنایى تألیف کرده‌است. آثار او را در سه بخش تألیف، تصحیح و ترجمه مى‌توان طبقه‌بندى کرد. دوانى شرح‌حال‌نویسى را در دورة جوانى و در زمان اقامت در قم آغاز کرد. او نخستین کتابش، شرح زندگانى جلال‌الدین دوانى، را در 1334ش منتشر ساخت. برخى از علماى بزرگ وقت از جمله آیت‌اللّه‌بروجردى* از این اثر تقدیر کردند که انگیزة او براى تألیف آثار مهم‌تر در این زمینه شد (همان، ص‌194ـ 195). دومین و پرآوازه‌ترین اثرى که دوانى در سنین جوانى نوشت کتاب شرح زندگانى استاد کل وحید بهبهانى (قم 1337ش) است. دوانى در این کتاب ضمن بیان سوانح حیات و آرا و اندیشه‌هاى وحید بهبهانى، تأثیر وى را در احیاى علم اصول فقه، در فضاى فکرى ناشى از رشد و توسعه اخبارى‌گرى، ازیک‌سو، و صوفى‌گرى خانقاهى، ازسوى‌دیگر، در قرن دوازدهم، با ذوق و ظرافت و توانایى کم‌نظیرى نشان داده‌است (فانى، ص‌172). این کتاب نیز مشمول تأیید و تشویق آیت‌اللّه بروجردى شد (دوانى، ص‌197). مهم‌ترین اثر دوانى در زمینة شرح‌حال‌نویسى، مفاخر اسلام است در شرح‌حال دانشمندان شیعه که بیشتر مجلدات آن در زمان حیاتش منتشر شده‌است، از جمله جلد اول و دوم در شرح احوال و آثار اصحاب ائمه و فقها و محدّثان قرون اولیة شیعه تا على‌بن بابویه قمى، جلد سوم از کلینى تا ابن‌شهرآشوب، جلد چهارم از ابن‌ادریس حلّى تا شهید ثانى، جلد هفتم ویژة دانشمندان لاهیجان، جلد هشتم و نهم به‌ترتیب ویژة علامه مجلسى (که قبلاً تحت‌عنوان علامه مجلسى، بزرگمرد علم و دین (تهران 1370) منتشر شده) و وحید بهبهانى، جلد یازدهم در شرح احوال و گزیدة آثار شیخ‌عباس قمى، جلد دوازدهم دربارة زندگى و زمانه آیت‌اللّه بروجردى و جلد سیزدهم در شرح‌حال بعضى از روحانیان و علماى پس از عصر آیت‌اللّه بروجردى. مجلد سیزدهم پس از درگذشت دوانى منتشر شد.در قلمرو وقایع‌نگارى نیز مجموعة یازده جلدى نهضت روحانیون ایران (تهران 1357ـ1360ش) درخور توجه است. او در این اثر فعالیتهاى سیاسى مراجع و روحانیان شیعه و مخالف حکومت پهلوى را، از پیش از ماجراى 15 خرداد 1342 تا انقلاب اسلامى 1357ش، شرح داده و مجموعة ارزشمندى از سخنرانیها و اعلامیه‌هاى علما و روحانیان و گروههاى مذهبى را در آن گرد آورده‌است. صورت اولیة این کتاب با عنوان نهضت دوماهه روحانیون ایران در 1341ش در قم منتشر شد. این کتاب گزارشى است مستند از مقابله علماى قم و شهرهاى دیگر پس از وفات آیت‌اللّه بروجردى (فروردین 1340) با اقدامات ضددینى حکومت پهلوى، به‌ویژه لایحة معروف به «لایحة انجمنهاى ایالتى و ولایتى» و عقب‌نشینى رسمى مقامات دولت.یکى از آخرین کتابهاى دوانى شرح‌حال خودنوشت او، نقد عمر، است. او در این کتاب حجیم جزئیات زندگانى و آرا و سلایق شخصى خود را به تفصیل و بى‌پرده‌پوشى آورده‌است و در ضمنِ آن اوضاع و احوال علمى، فکرى، فرهنگى، دینى و معیشتى حوزه‌هاى علمیة نجف و قم را، برحسب مشاهدات عینى و برداشتهاى خود، توضیح داده و تشریح کرده و همچنین از برخى رویدادهاى تاریخى دوران معاصر رفع ابهام کرده‌است (براى شرح محتوا و اهمیت این اثر ← انوشه، ص‌163ـ169).از ترجمه‌هاى دوانى کتابهاى مهدى موعود (ترجمة جلد سیزدهم بحارالانوار چاپ قدیم همراه با مقدمه‌اى مفصّل دربارة مدعیان بابیت و نیابت خاصه)، اجتهاد در مقابل نص ‌اثر دانشمند برجستة شیعه در لبنان سیدعبدالحسین شرف‌الدین، تاریخ فتوحات مسلمانان در اروپا از شکیب ارسلان و صحنه‌هاى تکان‌دهنده در تاریخ اسلام از عبداللّه عنان و فروغ هدایت از سیدعلى بهبهانى، از مراجع معاصر شیعه (متوفى 1353ش) و فرقه وهابى و پاسخ به شبهات آنها از محمدحسن موسوى قزوینى حائرى درخور توجه و مشهور است. دوانى کتابهایى مانند تاریخ قم، مرآة‌الاحوال جهان‌نما، تاریخ و سفرنامه حزین لاهیجى را نیز تصحیح کرده‌است (براى فهرست کامل آثار چاپ شده و چاپ نشده او ← عین بقا، ص‌237ـ241).دوانى در زمرة بنیان‌گذاران و نویسندگان اصلى مجلة معروف درسهایى از مکتب اسلام بود که در زمان حیات آیت‌اللّه بروجردى (1337ش) پایه‌گذارى شد و چندین دهه در محافل مذهبى محبوبیت داشت (براى تفصیل ← همان، ص‌201- 211). دوانى در 18 دى 1385 از دنیا رفت.منابع : حسن انوشه، «سیرى در نقد عمر»، در زندگى‌نامه و خدمات علمى و فرهنگى مرحوم آیت‌اللّه على دوانى، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگى، 1386ش؛ على دوانى، نقد عمر: زندگانى و خاطرات على دوانى، تهران 1382ش؛ زندگى‌نامه و خدمات علمى و فرهنگى مرحوم آیت‌اللّه على دوانى، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگى، 1386ش؛ عین بقا: یادواره چهلمین روز رحلت علامه محقق آیت‌اللّه على دوانى، زیرنظر محمد رجبى دوانى، تهران: نشر رهنمون، 1385ش؛ کامران فانى، «از علامه جلال‌الدین دوانى تا استاد على دوانى»، در زندگى‌نامه و خدمات علمى و فرهنگى مرحوم آیت‌اللّه على دوانى، همان.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

اسماعیل باغستانی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 18
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده