دوامی عبدالله
معرف
ردیف‌دان، خواننده و مدرّس و نوازندة تنبک در موسیقى ایران
متن
دَوامى، عبداللّه، ردیف‌دان، خواننده و مدرّس و نوازندة تنبک در موسیقى ایران. در 1309/1270ش در روستاى طه (طا/طاد)، از توابع تفرش، به‌دنیا آمد. دروس ابتدایى و قرآن‌خوانى را در زادگاهش فراگرفت. در نوجوانى به تهران آمد و در مدرسة تربیت، صرف و نحو آموخت و به استخدام ادارة پست و سپس وزارت مالیه درآمد و تا پایان خدمت ادارى در آنجا بود. على‌خان نایب‌السلطنه* خوانندة بزرگ عصر قاجار، استعداد او را دریافت و خود اولین درسهاى آواز را به او آموخت. دوامى دورة ردیف و به‌ویژه دستگاه راست و پنج‌گاه را ــ که بین خوانندگان آن زمان فقط على‌خان نایب‌السلطنه آن را به خوبى مى‌دانست ــ آموخت و از استادان گوناگونى چون میرزاعبداللّه* و میرزاحسین قلى و درویش‌خان* (هر سه از نوازندگان تار)، حسین‌خان کمانچه‌کش، ملک‌الذاکرین (آوازخوان) و سماع حضور* (نوازندة سنتور و تصنیف‌خوان) مطالب فراوانى یاد گرفت (لطفى، ص10-12، به نقل از دوامى).دوامى از حاجى‌خان ضرب‌گیر، معروف به حاجى‌خان عین‌الدوله، استاد تنبک‌نوازى و تصنیف‌خوانى، نیز مطالب بسیارى آموخت (خالقى، ج‌1، ص‌408ـ409). دوامى بیشتر مطالب را در مجالس انس تهران قدیم (عصر ناصرى تا اوایل عصر پهلوى) مى‌آموخت که در آنها استادان بنام گرد مى‌آمدند و دربارة موسیقى بحث و تبادل‌نظر مى‌کردند (لطفى، ص‌11، به نقل از دوامى). دوامى در سفر دوم درویش‌خان (استاد تار و سه‌تار) و هنرمندان دیگر به تفلیس، با آنان همراه شد و صفحاتى از آوازخوانى و تصنیف‌خوانى با صداى خود و همراهى تنبک پر کرد که به‌سبب وقوع جنگ جهانى اول تعداد کمى از آنها به تهران رسید (خالقى، ج‌1، ص‌318)؛ از جمله صفحه‌اى که در آن همراه با اقبال آذر* دوخوانى کرده‌است و از صفحات شاخص ‌او به‌شمار مى‌آید. آخرین برنامة عمومى او در 1305ش همراه با درویش‌خان، طاهرزاده و باقرخان رامشگر و چند هنرمند دیگر بود. آخرین برنامه ثبت‌شده از او در آذر 1305 همراه با حاج‌مقبل نى‌نواز، مرتضى محجوبى (نوازندة پیانو) و مرتضى نى‌داوود (نوازندة تار) و به یاد درویش‌خان است. از 1328 تا 1358ش، با اینکه در اجراى موسیقى فعالیتى نداشت، مرجعى معتمَد و ممتاز بین استادان موسیقى بود و در آموختن ردیفها، نوشتن آنها و یادگیرى تصنیفهاى قدیمى با او مشورت مى‌شد. در 1336ش، به دعوت محمدعلى امیرجاهد، شاعر و تصنیف‌ساز و مؤسس هنرستان شبانة موسیقى ملى، به تدریس آواز پرداخت و بعد از مدتى، به‌سبب کهولت و خستگى، شاگردش محمود کریمى (1306ـ1363ش) به جاى او تدریس کرد. دیگر شاگردان شناخته‌شده او عبارت‌اند از: فاخره صبا، مرضیه، خاطره پروانه، الهه، هما، محمدرضا شجریان، صُدَیف و کریم صالح عظیمى. چند تن از نوازندگان نیز از معلومات ردیفى و تصنیفهاى او استفاده کرده‌اند، از جمله حاج‌آقا محمد ایرانى، حسین هنگ‌آفرین، ابوالحسن صبا، نورعلى برومند، ابراهیم منصورى، فرامرز پایور، داریوش صَفوَت، محمدرضا لطفى، مجید کیانى و حسین علیزاده (دوامى، مصاحبه مورخ 10 خرداد 1359). دورة کامل ردیف او به‌همراه تصنیفهایى که از او نقل شده به کوشش فرامرز پایور در 1337ش ضبط و نت‌نویسى شد و در 1375ش در تهران انتشار یافت. محمدرضا شجریان نیز 140 تصنیف را با صداى او ضبط کرده‌است که از آنها در مجموعه شخصى‌اش نگهدارى مى‌کند. به گفتة شجریان (ص‌163ـ164)، انگیزة این کار حفظ گنجینة موسیقى ایران و سپس اجراى آنها با ارکستر سازهاى ایرانى، با حفظ وزن مخصوص‌ و حالات موردنظر دوامى است. یک دورة چهارساعته از ردیف دوامى به کوشش محمدرضا لطفى در 1354ش ضبط شد که در نوار اول، تار محمدرضا لطفى آواز دوامى را همراهى مى‌کند. مؤسسة ماهور این مجموعه را در پنج‌نوار در 1375ش، با عنوان ردیف آوازى استاد عبداللّه دوامى، منتشر کرده‌است. با وجود شاگردانى که مدعى ادامة روش خوانندگى عبداللّه دوامى‌اند، به‌نظر مى‌رسد آنچه از او انتقال یافته محتوا (ردیف آوازى و تصنیفها) بوده نه شیوة اجرایى‌اش، که از مهم‌ترین علل آن، گذشت زمان و تغییر سلیقه‌ها و زیبایى‌شناسى در موسیقى ایران است.نقش آموزشى ـ اجرایى عبداللّه دوامى، در انتقال سنّت قدیم موسیقى دستگاهى ایران، در دو عرصة «محتوا و عمل» در خور بررسى است. این دو اصطلاح از خود اوست (دوامى، همان مصاحبه) و جزو اصطلاحات تخصصى اهل موسیقى از اواخر دورة قاجار تاکنون است. مراد از محتوا، ردیف و مراد از عمل، اجراست، که دوامى در هر دو، صاحب دانش و تجربه بود. صفحه‌هایى که در 29-33 سالگى از صداى او ضبط شده‌است، خواننده‌اى بامهارت و جاافتاده در سنّت هنرى دورة خویش را معرفى مى‌کند. به علت وسعت اندک صداى دوامى، او را عبداللّه‌خان دودانگه مى‌نامیدند. دوامى در حدود وسعت صوتى و توانایى حنجره‌اش، از عهدة پرورش هنرمندانة مطالب آوازى، همراهى با ساز، ادراک دقیق از وزن و هم‌نوایى درونى با صورت و محتواى اشعار به زیبایى برآمده، به طورى که صفحات او هنوز هم از مراجع معتبر براى آوازخوانان و علاقه‌مندان فن خوانندگى به شیوة دورة قاجار است. روح‌اللّه خالقى (ج‌1، ص‌409ـ410)، در وصفى مبسوط، دربارة او گفته است که وى هم‌اکنون (دهة 1330ش) استاد برگزیدة فن تصنیف‌خوانى به‌شمار مى‌رود و استعداد خاصى در پروراندن گوشه‌هاى آواز دارد، چنان‌که برخى تکه‌ها را هم، که خواندنش مرسوم نیست و تنها در موقع نواختن ردیف به‌کار مى‌رود، به وضع خوشى مى‌خواند، از جمله گوشه‌اى در ماهور به نام نیشابورک. استادان موسیقى و علاقه‌مندان به آهنگهاى ضربى هرگاه در اجرا به اشکالى برمى‌خوردند، به او مراجعه مى‌کردند. همچنین اهل فن او را در ضربى‌خواندن بى‌مانند دانسته‌اند. عبداللّه‌خان گوشه‌گیر و کم‌معاشرت بود. به‌نوشتة مشحون (ج‌2، ص‌647)، وى «تصنیف را به‌سبب تسلط به موسیقى و درک وضع و حالت گوشه‌هایى که اکنون ]= دهه 1340ش [در ردیف دستگاههاى موسیقى نواخته مى‌شود ــ اما چگونگى خواندن آنها فراموش شده‌است ــ با ممارست و طبع سلیم استنباط کرده و مى‌خواند ... استادان معمر کنونى و هنرمندان و دوست‌داران موسیقى قدر او را مى‌شناسند و محضرش را که بسیار آموزنده است مغتنم مى‌شمارند». عبداللّه دوامى در 20 دى 1359، براثر شکستگى استخوان و مسمومیت دارویى، در تهران درگذشت و در بهشت زهرا به خاک سپرده شد (دوامى، مقدمه پایور، ص‌9).منابع : روح‌اللّه خالقى، سرگذشت موسیقى ایران، ج‌1، تهران 1353ش، ج‌3، به‌کوشش ساسان سپنتا، تهران 1377ش؛ عبداللّه دوامى، ردیف آوازى و تصنیف‌هاى قدیمى به روایت استاد عبداللّه دوامى، گردآورى فرامرز پایور، تهران 1375ش؛ محمدرضا شجریان، «در کنار استاد دوامى»، کلک، ش 22 (دى 1370)؛ محمدرضا لطفى، موسیقى آوازى ایران (دستگاه شور): ردیف استاد عبداللّه دوامى، تهران: گوتنبرک، ]بى‌تا.[؛ حسن مشحون، تاریخ موسیقى ایران، تهران 1373ش.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

علیرضا میرعلی نقی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 18
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده