دوازده
معرف
از نمادهاى عددى متداول در همة فرهنگها ازجمله در سنّت اسلامى
متن
دوازده، از نمادهاى عددى متداول در همة فرهنگها ازجمله در سنّت اسلامى. عدد دوازده در میان بیشتر اقوام و ملل، مبناى تقسیم و نماد گذشت زمان و طى دورة کمال و چرخیدن و گشتن است (>دایرة‌المعارف دین<، ج11، ص‌17؛ صدقه، ص‌11). از جمله اشارات و دلالتهاى رمزآلود عدد دوازده اشاراتى است که در متون مقدس دینى و نمادهاى اسطوره‌اى آمده‌است، و این عدد از جهت جنبه‌هاى ماوراءالطبیعى، یُمن و شگون و قداست ویژه‌اى یافته‌است. همچنین در محاسبات و شمارش بخشهاى مختلف برخى امور مبنایى، عدد دوازده سیرى تکاملى را نشان مى‌دهد و شمارة فرجام یک عمل و پایان دوره است (← ادامة مقاله).هرچند گونه‌هاى کاربرد نمادین دوازده در منابع و متون اسلامى همچون قرآن و متون تاریخى و ادبى از بسیارى جهات با هم ارتباط و هم‌پوشانى دارند، مى‌توان آنها را به سه دسته متمایز تقسیم کرد، که البته مضمون کمال و تمامیت در هر سه آنها ملاحظه مى‌شود (← دونالدسون، ص‌112؛ >دایرة‌المعارف قرآن<، ج‌3، ص‌553):1) در دسته‌بندیها و گونه‌شناسیها. تقسیمات دوازده‌گانه‌اى دربارة گردش کیهان، فضا، زمان و در پایه‌ریزیها و شالوده‌بندیهاى مختلف دیده مى‌شود، ازجمله: برجهاى دوازده‌گانه فلکى (← مسعودى، ج‌1، ص‌84؛ مطهربن طاهر مقدسى، ج‌2، ص‌15؛ ابن‌خلدون، ج‌:1 مقدمه، ص‌64؛ >دایرة‌المعارف دین<، همانجا؛ صدقه، ص‌11ـ 15؛ نیز ← برج*)؛ یا تقسیم‌بندیهاى دوازده‌گانه در علوم، مثلاً در علم ادب (حاجى‌خلیفه، ج‌1، ستون 44؛ صدیق‌حسن‌خان، ج2، ص44).2) در بیان تعدد و کثرت. بسیارى گونه‌هاى کاربردى عدد دوازده و واحدهاى دوازده‌تایى، هم در روایتهاى تاریخى پیش از اسلام و هم دوران اسلامى براى بیان کثرت اندازه و مقدار است، که در اغلب موارد براى افادة نوعى کمال و تمامیت به‌کار مى‌رفته‌اند. مثلاً استوارى زمین بر دوازده ستون بنابر عقیده یهودیان (← کوهن، ص‌56) یا این باور رایج‌ که کتاب اوستا بر پوست دوازده هزار گاو نگاشته شده‌ بود (طبرى، ج‌1، ص‌561؛ مطهربن طاهر مقدسى، ج‌3، ص‌153). همچنین، در بیان عظمت و اقتدار یک سپاه، یک شهر و یک گروه واحدهاى دوازده‌تایى کاربرد داشته‌اند؛ در جنگها استفاده از دوازده هزار سوار یا نیروى سپاهى قدرت و شکست‌ناپذیرى را نشان مى‌داد. این تعداد به شکلى نمادین و اغراق‌گونه در بزرگ جلوه‌دادن تواناییها و اقتدار یک سپاه و در بیان شمار نیروهاى پشتیبانى و حتى خدم و حشم نیز ذکر مى‌شد (لشکریان دوازده هزار نفرى سلیمان ← ابن‌خلدون، ج‌:1 مقدمه، ص‌15؛ تقاضاى لهراسب از بَخْتَنَصّر براى بردن دوازده هزار سوار به شام ← دینورى، ص‌23؛ انتخاب دوازده هزار دلیر جنگى توسط سیاوش براى جنگ با افراسیاب تورانى ← فردوسى، ج‌3، ص‌42؛ لشکر دوازده هزار نفرى اردشیر ساسانى براى فرونشاندن شورش هفتواد ← همان، ج‌7، ص150؛ یگانهاى دوازده هزار نفرى سواره سپه‌سالاران خسروپرویز ساسانى ← همان، ج9، ص189؛ سپاه دوازده هزار نفرى اسفندیار در برابر رستم ← دینورى، ص‌25، براى مواردى دیگر ← همان، ص‌79؛ حضور دوازده هزار زن و کنیز در دربار خسروپرویز ← مطهربن طاهر مقدسى، ج‌3، ص‌205؛ براى مثالهایى از کاربرد در مقام بیان کثرت در منابع تاریخى و جغرافیایى دوران اسلامى: سپاه دوازده هزار نفرى اسماعیل سامانى در جنگ عَمرولیث صفارى ← حمداللّه مستوفى، ص‌373؛ براى نشان‌دادن همراهى دوازده هزار نفرى در منابع بیشتر ← دینورى، ص‌181؛ مسعودى، ج‌3، ص‌248؛ ابن‌جوزى، ج‌5، ص‌326؛ مطهربن ‌طاهر مقدسى، ج‌2، ص‌179؛ گماشتن دوازده هزار نفر براى پاسدارى از شهر همدان ← ابن‌فقیه، ص‌219؛ در بیان ضعف و ناتوانى براى تعداد کمتر از دوازده هزار: یزیدبن عمر در نامه‌اى مى‌نویسد لشکریان او به دوازده هزار تن نمى‌رسند ← دینورى، ص‌360).استفاده از واحدهاى دوازده‌تایى در برخى موارد نشان از نوعى قداست‌بخشى به گونه‌ها یا نوعى حصر براى کمال است. مثلاً، دوازده چشمه در قرآن (بقره: 60؛ اعراف160:). همچنین، مشهورترین رودهاى جهان اسلام را دوازده عدد شمرده‌اند (محمدبن احمد مقدسى، ص‌19)، یا اینکه منشأ رودى چون نیل از دوازده سرچشمه است (مسعودى، ج‌1، ص‌112)؛ یا اشاره به دوازده اقلیم و ملیت (عارف تامر، ص‌402)؛ یا کشت دوازده هزار نخل، دوازده هزار زیتون و دوازده هزار سرو در هریک از باغهاى بهرام گور (طبرى، ج‌2، ص80).در ذکر تدبیرها و اندرزها و توصیه‌ها استفاده از واحدهاى دوازده‌تایى که عمدتاً‌ جنبة تمامیت و شمول دارند، دیده مى‌شوند. مثلاً، در اساطیر یونانى مراحل دوازده‌گانة سلوک عرفانى با عنوان آزمایشهاى روح براى تقرب به خداوند (← صدقه، ص‌11-13؛ گریمال، ص190)؛ دوازده منزل در فتوت‌نامه‌ها (← آیین قلندرى، ص330)؛ دوازده پند و نصیحت بزرگمهر به انوشیروان (مسعودى، ج‌1، ص310)؛ دوازده کلمه و دوازده بند اعتقادى نزد اهل فتوت (آیین قلندرى، ص‌270ـ272، 285ـ288).در ذکر تعداد خلفا و نقبا و مریدان: دوازده نقیب بنى‌اسرائیل در قرآن (مائده: 12)؛ دوازده پسر اسماعیل (مطهربن طاهر مقدسى، ج‌3، ص‌61)؛ دوازده حوارى مسیح (انجیل لوقا، 13:6؛ 8 :1؛ 1:9)؛ تعداد بیعت‌کنندگان با پیامبر در پیمان دوم عقبه (← ابن‌سعد، ج‌1، ص220؛ طبرى، ج‌2، ص‌356)؛ تعداد خلفاى پیامبر که طبق حدیث از قریش بودند (ابن‌کثیر، ج‌3، جزء6، ص‌205، 254)؛ تعداد سادات نقیب در فرقة نُصَیْریه (صدقه، ص‌16)؛ اعتقاد شیعیان امامى به دوازده جانشین منصوص‌ پیامبر صلى‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلّم.به‌کاربردن میزانهاى دوازده واحدى براى خراج، جزیه، مالیات، خون‌بها، غنیمت و هدیه، همچون تعیین دوازده شتر غنیمت براى هر سوار (← واقدى، ج‌3، ص‌949)؛ دوازده درهم جزیه (ابن‌ابى‌یعلى، ج2، ص112)؛ اختصاص‌دوازده هزار درهم براى زنان پیامبر در سال توسط عمر (ذهبى، ج‌2، ص‌214).3) در بیان طول مدت انجام و فرجام امور. استفاده از عدد دوازده براى اشاره به طول مدت زمان آغاز تا پایان یک عمل در بین اقوام و ملل مختلف دیده مى‌شود. براى مثال، طول عمر دوازده هزار سالة جهان که مجموع عمر مادى و غیرمادى جهان است، در داستانها و اسطوره‌هاى آفرینش زردشتى (← بندهش، ص155) از این دسته است. بنابر عقیدة حکما، دوران غلبه حمل دوازده هزار سال به‌طول مى‌انجامد (مسعودى، ج‌2، ص‌362). دوازده ماه سال (توبه: 36؛ >دایرة‌المعارف قرآن<، ج‌3، ص‌553؛ داودى، ص‌111) را نیز مى‌توان از این‌گونه برشمرد.استفاده از واحدهاى دوازده‌تایى براى نشان‌دادن طول مدت و استمرار تاریخى یک پدیده مثل حکومت پادشاهان (← بندهش، ص‌155-156؛ مسعودى، ج‌1، ص‌312، ج‌2، ص‌27، 214)؛ مدت پیکار و نبرد (براى نمونه نبرد اردشیر با ملوک‌الطوایف دیگر ← مسعودى، ج‌1، ص‌289)، یا نشان‌دادن کمیت و بُعد مسافت و فاصله در ثبت گزارشهاى تاریخى رواج‌ بسیار داشته‌است (براى نمونه طول مدت دوازده روزه و دوازده ساله براى بیان فواصل؛ ← مطهربن طاهرمقدسى، ج‌2، ص‌17؛ محمدبن‌احمد مقدسى، ص‌232).در بین برخى از اقوام و فرهنگها دوازده سالگى سن ورود به مرحلة رشد و تکامل عقلانى و شروع خردورزى و مصلحت‌اندیشى است. مثلاً، در انجیل (انجیل لوقا: 42:2) آمده عیسى در دوازده سالگى به هیکل رفت؛ داود، سلیمان را که دوازده ساله بود به جانشینى و مشاورة خود تعیین کرد (یعقوبى، ج‌1، ص‌56؛ مطهربن‌طاهر مقدسى، ج‌3، ص‌103)؛ یوسف هنگامى که در خواب دید یازده ستاره و خورشید و ماه بر او سجده مى‌برند، دوازده ساله بود (ابن‌اثیر، ج‌1، ص‌138)؛ یا بهرام گور در دوازده سالگى در کسب علم و دانش سرآمد معلمان و اهل ادب شد (طبرى، ج‌2، ص70).منابع : علاوه بر قرآن و کتاب مقدس؛ آیین قلندرى: مشتمل بر چهار رساله در باب قلندرى، خاکسارى، فرقه عجم و سخنورى، چاپ ابوطالب میرعابدینى و مهران افشارى، تهران 1374ش؛ ابن‌ابى‌یعلى، طبقات‌الحنابلة، بیروت ]بى‌تا.[؛ ابن‌اثیر؛ ابن‌جوزى، المنتظم فى تاریخ الملوک و الامم، چاپ محمد عبدالقادر عطا و مصطفى عبدالقادر عطا، بیروت 1412/1992؛ ابن‌خلدون؛ ابن‌سعد، (بیروت)؛ ابن‌فقیه؛ ابن‌کثیر، البدایة و النهایة، ج3، چاپ احمد ابوملحم و دیگران، بیروت 1409/1988؛ بندهش، ]گردآورى [فرنبغ دادگى، ترجمة مهرداد بهار، تهران 1369ش؛ حاجى‌خلیفه؛ حمدالله مستوفى، تاریخ گزیده؛ محمد سیدداودى، معجم‌االارقام فى القرآن الکریم، قاهره 1406/ 1986؛ احمدبن‌داوود دینورى، الاخبارالطوال، چاپ عبدالمنعم عامر، قاهره 1960، چاپ افست قم 1368ش؛ ذهبى؛ جین م. صدقه، معجم‌الاعداد: رموز و دلالات، بیروت 1994؛ صدیق حسن‌خان، ابجدالعلوم، ج2، بیروت 1395؛ طبرى، تاریخ (بیروت)؛ عارف تامر، «الاعداد و دلالاتها على الموجودات»، الموسم، ش 15 (1414)؛ ابوالقاسم فردوسى، شاهنامه فردوسى، چاپ برتلس و دیگران، مسکو 1963-1971؛ آبراهام کوهن، گنجینه‌اى از تلمود، ترجمه از متن انگلیسى از امیرفریدون گرگانى، تهران 1382ش؛ مسعودى، مروج‌(بیروت)؛ محمدبن احمد مقدسى؛ مطهربن طاهر مقدسى، کتاب‌البدء و التاریخ، چاپ کلمان هوار، پاریس 1899ـ 1919، چاپ افست تهران 1962؛ محمدبن عمر واقدى، کتاب المغازى، چاپ مارسدن جونز، لندن 1966؛ یعقوبى، تاریخ؛Bess Allen Donaldson, The wild rue: a study of Muhammadan magic and folklore in Iran, London 1938, repr. New York 1973; Encyclopaedia of the Qur’ān, ed. Jane Dammen Mc Auliffe, Leiden: Brill, 2001-2006, s.v. "Numbers and enumeration" (by Andrew Rippin); The Encyclopedia of religion, ed. Mircea Eliade, New York 1987, s.v. "Numbers: an overview" (by Annemarie Schimmel); Pierre Grimal, Dictionnaire de la mythologie grecque et romaine, Paris 1986.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

فاطمه رحیمی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 18
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده