تقی زاده سیدحسن
معرف
از رهبران‌ انقلاب‌ مشروطیت‌ ایران‌، از رجال‌ سیاسی‌ بحث‌انگیز معاصر و از شخصیتهای‌ علمی‌ ـ فرهنگی‌
متن
تقی‌زاده‌ ، سیّدحسن‌، از رهبران‌ انقلاب‌ مشروطیت‌ ایران‌، از رجال‌ سیاسی‌ بحث‌انگیز معاصر و از شخصیتهای‌ علمی‌ ـ فرهنگی‌. او در زمرة‌ کسانی‌ است‌ که‌ جمعی‌ بشدت‌ هوادار و موافق‌، و جمعی‌ بغایت‌ مخالف‌ دارد، و مادام‌ که‌ همة‌ اسناد در بارة‌ وی‌ انتشار نیافته‌ و نقّادی‌ تاریخی‌ نشده‌ است‌، در خصوص‌ خفایایی‌ از زندگی‌ او، بویژه‌ جنبه‌هایی‌ که‌ با منافع‌ و مصالح‌ کشور ربط‌ مستقیم‌ دارد، سخن‌ قاطعی‌ نمی‌توان‌ گفت‌. منابع‌ بسیار زیادی‌ که‌ به‌ کوشش‌ ایرج‌ افشار ( رجوع کنید به منابع‌ مقاله‌) در باره‌اش‌ انتشار یافته‌ است‌، و نیز انتشار زندگینامة‌ خودنوشت‌ او ( زندگی‌ طوفانی‌ ) و دیگر یادداشتهای‌ پراکنده‌ در باب‌ گوشه‌هایی‌ از زندگی‌ وی‌، از جهات‌ بسیاری‌ روشنگر است‌، اما جنبه‌هایی‌ از زندگی‌ سیاسی‌ او هنوز هم‌ ناشناخته‌، کم‌شناخته‌ و در معرض‌ مجادلات‌ سیاسی‌ است‌. زندگی‌ طولانی‌ او بسیار پرنوسان‌ است‌، بگونه‌ای‌ که‌ می‌توان‌ از چند تقی‌زادة‌ متمایز سخن‌ گفت‌: تقی‌زادة‌ جوان‌، آرمان‌گرا، انقلابی‌ و اصلاحگر؛ تقی‌زادة‌ محتاط‌، محافظه‌کار، سازشکار و گاه‌ حتی‌ فرمانبردار دولت‌ و مطیع‌ قدرتهای‌ وقت‌؛ و تقی‌زادة‌ عالم‌، فاضل‌، محقق‌ و متتبعِ بی‌طرف‌ و دقیق‌النظر.زندگی‌ و فعالیتهای‌ سیاسی‌. سیدحسن‌ تقی‌زاده‌ در آخر رمضان‌ 1295 در خانواده‌ای‌ روحانی‌ در تبریز به‌ دنیا آمد. پدرش‌ سیدتقی‌ (متوفی‌ 1314) امام‌ جماعت‌ مسجد بازارچه‌ در محلة‌ خیابان‌ تبریز و مکتبدار، مردی‌ عالم‌ و زاهد، و از شاگردان‌ شیخ‌ مرتضی‌ انصاری‌ در حوزة‌ نجف‌ بود (تقی‌زاده‌، 1349 ش‌ الف‌ ، ص‌288؛ همو، 1372 ش‌، ص‌15ـ20).سیدحسن‌ از چهارسالگی‌، و به‌هدایت‌ پدر، خواندن‌ قرآن‌کریم‌ را آغاز و در پنج‌ سالگی‌ آن‌ را ختم‌ کرد. از هشت‌ سالگی‌ تحصیل‌ مقدمات‌ عربی‌و از چهارده‌سالگی‌ تحصیل‌ علوم‌ عقلی‌، ریاضیات‌ و نجوم‌ و هیئت‌ را شروع‌ کرد (همو،1349ش‌ الف‌ ، ص‌289). در حکمت‌ قدیم‌، طبّ جدید، علم‌ تشریح‌ و هیئت‌ جدید درس‌ خواند. در مدرسة‌ امریکاییها با روشهای‌ جدید غربی‌ در تدریس‌ آشنا شد. اصول‌ فقه‌ را نزد میرزا محمود اصولی‌ وحاج‌میرزاحسن‌ (جدّ خاندان‌ «مجتهدی‌»های‌ تبریز) فرا گرفت‌. علوم‌ جدید و زبان‌ فرانسوی‌ را دور از چشم‌ پدر و در خفا آموخت‌ و در این‌ شاخه‌ از تحصیل‌، با میرزامحمد علی‌خان‌ تربیت‌ * ، یار و همراه‌ و بعدها شوهر خواهرش‌ (مجتهدی‌، ص‌28) همدرس‌ بود. آثاری‌ از شیخ‌ احمد احسائی‌ را نزد شیخ‌ علی‌، معروف‌ به‌ جوان‌، که‌ از علمای‌ شیخیّة‌ تبریز بود، در نهان‌ می‌خواند. خود وی‌ گفته‌ است‌ که‌ از سنة‌ 1311، تقریباً از شانزده‌ سالگی‌، از قیل‌ و قال‌ مدرسه‌ دلگیر شده‌ و در صدد رهایی‌ از تقلید و «اطاعت‌ کورکورانة‌ تعبّدی‌» بر آمده‌ است‌ (1339 ش‌ ج‌ ، ص‌339). چند سال‌ بعد، حدوداً از بیست‌ سالگی‌، بر اثر آشنایی‌ با نوشته‌های‌ طالبوف‌ و میرزاملکم‌خان‌ ناظم‌الدوله‌ و نویسندگان‌ تجدّدخواه‌ روزنامه‌های‌ فارسی‌ خارج‌ از کشور، نظیر اختر ، پرورش‌ ، ثریّا ، حبل‌المتین‌ و حکمت‌ ،وکتابهای‌ عربی‌ چاپ‌ مصر و کتابهای‌ ترکی‌ چاپ‌ عثمانی‌، به‌ علوم‌ جدید غربی‌، اندیشه‌های‌ سیاسی‌ اروپایی‌، افکار آزادی‌خواهانه‌، ضد استبدادی‌ و تجددطلبانه‌ بشدت‌ تمایل‌ یافت‌ تا جایی‌ که‌ به‌ همراه‌ تربیت‌ و جمعی‌ دیگر، برای‌ ترویج‌ این‌ اندیشه‌ها، محفلی‌ روشنفکرانه‌ در تبریز تشکیل‌ داد و در 1319 همراه‌ همان‌ دوستانش‌ به‌ تأسیس‌ مدرسه‌ای‌ به‌ نام‌ تربیت‌ اقدام‌ نمود که‌ هدف‌ آن‌ ترویج‌ آموزش‌ به‌ روش‌ غربی‌ و اندیشه‌های‌ غربی‌ بود، اما بر اثر مخالفت‌ شماری‌ از روحانیان‌ و حکمی‌ که‌ به‌ تفسیق‌ دادند، مدرسه‌ دایر نشد و دوستان‌ تقی‌زاده‌ همگی‌ پراکنده‌ و متواری‌ شدند و خود وی‌ نیز اگر حرمت‌ پدر و خانواده‌ در میان‌ مردم‌ تبریز نبود، با مشکلات‌ جدّی‌ روبرو می‌شد (همو، 1372 ش‌، ص‌26ـ29؛ طاهرزادة‌ بهزاد، ص‌ 409). اما تقی‌زاده‌ به‌ درستی‌ راه‌ خود باوری‌ راسخ‌ داشت‌. در همان‌ سالها عضو جمعیتی‌ بود به‌نام‌ «علیهم‌» که‌ به‌ بحثهای‌ ادبی‌، علمی‌، سیاسی‌ و نقّادی‌ بعضی‌ اقوال‌ خطبا و ذاکرین‌ و اعمال‌ سنّتی‌ می‌پرداختند و نقّادیها را با هزل‌ و هجو نیز همراه‌ می‌کردند (ناطق‌، ص‌ 186). با همکاری‌ تربیت‌، میرزا سید حسین‌خان‌ عدالت‌ و یوسف‌ اعتصامی‌ * ملقب‌ به‌ اعتصام‌الملک‌ (پدر پروین‌ اعتصامی‌) کتاب‌فروشی‌ (= کتابخانة‌) تربیت‌ را به‌ قصد ترویج‌ معارف‌ و آشنا ساختن‌ مردم‌ به‌ اصول‌ حکومت‌ ملی‌ و آزادی‌طلبی‌ تأسیس‌ کرد که‌ کتابهای‌ فرنگی‌ و عربی‌ جدید می‌فروخت‌ و محل‌ آمد و رفت‌ متجددان‌ و آزادی‌خواهان‌ آذربایجانی‌ بود (ملکزاده‌، ج‌ 1، ص‌ 211). در دورة‌ استبداد صغیر * این‌ کتاب‌فروشی‌ را غارت‌ کردند و آتش‌ زدند (تقی‌زاده‌، 1372 ش‌، ص‌29). در 1320، با همکاری‌ همان‌ دوستان‌، دو هفته‌نامة‌ گنجینة‌ فنون‌ را منتشر کرد، که‌ پس‌ از یک‌ سال‌ و نیم‌ انتشار، و ظاهراً بر اثر سفر تقی‌زاده‌ و تربیت‌ به‌خارجه‌ و شیوع‌ وبا در ایران‌، تعطیل‌ شد.سیدحسن‌ تقی‌زاده‌ از 1322 تا شعبان‌ 1323 به‌ سفر و سیاحت‌، مطالعه‌ و مشاهده‌ و دیدار و گفتگو در عثمانی‌، لبنان‌، سوریه‌، مصر و صفحات‌ قفقاز و گرجستان‌ پرداخت‌ و با بسیاری‌ از نویسندگان‌، روزنامه‌نگاران‌، اندیشمندان‌ و فعالان‌ سیاسی‌، از جمله‌ تختینسکی‌، جرجی‌ زیدان‌، زین‌العابدین‌ مراغه‌ای‌، جلیل‌ محمدقلی‌زاده‌، و همکاران‌ اصلی‌ نشریه‌های‌ فارسی‌ زبانی‌ که‌ در این‌ بلاد منتشر می‌شد و بسیاری‌ دیگر، حشر و نشر داشت‌ (همو، 1349 ش‌ الف‌ ، ص‌293؛ 1372 ش‌، ص‌ 37ـ 45). رسالة‌ انتقادی‌ تاریخ‌ احوال‌ کنونی‌ ایران‌ با محاکمات‌ تاریخی‌ را در 1323 در مصر چاپ‌ کرد که‌ تصویر گویایی‌ از اندیشه‌های‌ سیاسی‌ و تاریخی‌ نخستین‌ اوست‌ ( رجوع کنید به همو، 1322 ش‌، قسمت‌ 1، ص‌ 68ـ 119).تقی‌زاده‌ در شعبان‌ 1323 به‌ تبریز بازگشت‌ و با تجربه‌هایی‌ که‌ اندوخته‌ بود و افکار و پیشنهادهای‌ تازه‌ به‌ محافل‌ پنهانی‌ مبارزان‌ تبریزی‌ ضداستبداد پیوست‌. جنبش‌ مشروطه‌خواهی‌ در واقع‌ شروع‌ شده‌ بود و تبریز و آذربایجان‌ از داغترین‌ کانونهای‌ آن‌ بود. تقی‌زاده‌ پس‌ از پیروزی‌ آزادی‌خواهان‌ و افتتاح‌ اولین‌ مجلس‌ شورای‌ ملی‌، به‌ نمایندگی‌ از سوی‌ طبقة‌ تجار تبریز انتخاب‌ شد (همو، 1349 ش‌ الف‌ ، همانجا؛ همو، 1349ـ 1358 ش‌، ج‌ 1، ص‌ 273). از همان‌ آغاز کار مجلس‌، انظار را به‌ خود جلب‌ کرد و ظرف‌ مدت‌ کوتاهی‌ رهبری‌ اقلیت‌ روشنفکر، تجددخواه‌ و تندرو مجلس‌ را به‌ دست‌ گرفت‌ (ملکزاده‌، ج‌1، ص‌ 414؛ برای‌ متن‌ نمونه‌ای‌ از نطقهای‌ مؤثر او در مجلس‌ رجوع کنید به ناظم‌الاسلام‌ کرمانی‌، بخش‌ 2، ج‌ 4، ص‌ 28ـ31) و با پشتیبانی‌ از تغییرات‌ و اصلاحات‌ سیاسی‌، اجتماعی‌ و اقتصادی‌ و انتقادهای‌ تند از نظام‌ استبدادی‌، خطهای‌ متمایز کنندة‌ جناحهای‌ سیاسی‌ مجلس‌ اول‌ را ترسیم‌ کرد (آبراهامیان‌، ص‌112). در پی‌ آشوبی‌ عظیم‌ که‌ بخشهایی‌ از کشور و بویژه‌ آذربایجان‌ را فرا گرفت‌، همراه‌ چند تن‌ دیگر، از سوی‌ مجلس‌ به‌ تدوین‌ متمم‌ قانونِ اساسی‌ مأمور گردید. بر پایة‌ همین‌ متمم‌ بود که‌ حکومت‌ مشروطه‌ تعریف‌ و قوای‌ سه‌ گانه‌ از هم‌ تفکیک‌ و حقوق‌ ملت‌ تسجیل‌ شد، و در جریان‌ بحثهای‌ همین‌ هیئت‌ در بارة‌ قانون‌ اساسی‌ بود که‌ دیدگاههای‌ تهیه‌ کنندگان‌ متمم‌ در باب‌ مرز میان‌ شرع‌ و عرف‌ آشکار گردید (تقی‌زاده‌، 1349ـ 1358ش‌ ، ج‌ 1، ص‌ 274 و بعد). نطقهای‌ تند و مدافعات‌ پر شورش‌ از آزادی‌، از سویی‌ موجبات‌ اشتهار و محبوبیت‌ او را در میان‌ مردم‌ فراهم‌ آورد و نظر روزنامه‌ها و نیز مأموران‌ سفارتخانه‌های‌ خارجی‌ ذینفع‌ در ایران‌ را به‌ سوی‌ وی‌ جلب‌ کرد، و از سوی‌ دیگر خشم‌ و کینة‌ شاه‌ مستبد و درباریان‌ و استبدادخواهان‌ را بر انگیخت‌. در جریان‌ استبداد صغیر، محمدعلی‌ شاه‌ شخصاً دستور داد که‌ تقی‌زاده‌ را دستگیر کنند و سوگند خورد که‌ با دستان‌ خودش‌ او را خفه‌ کند (همو، 1372 ش‌، ص‌75). اما تقی‌زاده‌ و گروهی‌ دیگر به‌ دام‌ مأموران‌ محمدعلی‌ شاه‌ نیفتادند. جمعی‌، که‌ تقی‌زاده‌ و علی‌اکبر دهخدا * از جملة‌ آنان‌ بودند، از بیم‌ جان‌ به‌ سفارت‌ انگلستان‌ در تهران‌ پناهنده‌ شدند؛ عملی‌ که‌ از جانب‌ مخالفان‌ و منتقدان‌ تقی‌زاده‌ به‌ عنوان‌ یکی‌ از نقاط‌ ضعف‌ سیاسی‌ و حتی‌ وابستگی‌ او به‌ خارجیان‌ تعبیر شده‌ است‌. پناهنده‌ شدن‌ تقی‌زاده‌ به‌ سفارت‌، و بعدها نقش‌ او در تمدید قرارداد نفت‌ ( رجوع کنید به ادامة‌ مقاله‌) و دیدگاههایش‌ در بارة‌ تجدد و غرب‌، پرمناقشه‌ترین‌ بحثهای‌ موافقان‌ و مخالفان‌ اوست‌ (برای‌ آگاهی‌ از ماجرای‌ پناهندگی‌ از دیدگاه‌ خود تقی‌زاده‌ رجوع کنید به همان‌، ص‌290 به‌ بعد؛ برای‌ آگاهی‌ از گزارشهای‌ سفارت‌ انگلستان‌ رجوع کنید به بریتانیا. وزارت‌ امور خارجه‌، ج‌1، جاهای‌ متعدد؛ معاصر، ج‌ 2، ص‌ 1279؛ برای‌ آگاهی‌ از نظر موافقان‌ تقی‌زاده‌ رجوع کنید به براون‌، ص‌ 165؛ > ران‌ ملخ‌ < ؛ یادنامة‌ تقی‌زاده‌، جاهای‌ متعدد؛ و برای‌ نظری‌ بشدت‌ مخالف‌ رجوع کنید به آدمیت‌، جاهای‌ متعدد).تقی‌زاده‌ و دهخدا و چند تن‌ دیگر سرانجام‌ با وساطت‌ سفارت‌ انگلستان‌ از دام‌ مرگ‌ رهیدند و به‌ خارج‌ تبعید شدند. تقی‌زاده‌ و همراهانش‌راتحت‌الحفظ‌ تا بندر انزلی‌ بردند و از آنجا روانة‌ باکو کردند. او نخست‌ به‌ فرانسه‌ و سپس‌ به‌ انگلستان‌ رفت‌. در آنجا مدتی‌ در کتابخانه‌ کار می‌کرد و با همکاری‌ مؤثر و دوستانة‌ ادوارد براون‌ * موفق‌ شد که‌ مسائل‌ ایران‌ را به‌ صحنة‌ افکار عمومی‌ بکشاند. تشکیل‌ «کمیتة‌ ایران‌»، مرکّب‌ از نمایندگانی‌ از مجلس‌ انگلستان‌، که‌ با مشروطه‌خواهان‌ مساعدت‌ کردند، از ثمرات‌ تلاشهای‌ او بود ( د.اسلام‌ ، چاپ‌ دوم‌، ذیل‌ مادّه‌؛ براون‌، ص‌ 264).اواخر1326، در پی‌ شدت‌ گرفتن‌ قیام‌ مردم‌ بر ضد محمدعلی‌ شاه‌ و استبداد، و ظاهراً وصول‌ پیامی‌ از آزادی‌خواهان‌ تبریز، تقی‌زاده‌ با هیئت‌ و نامی‌ مبدل‌ مخفیانه‌ وارد ایران‌ شد (تقی‌زاده‌، 1372 ش‌، ص‌ 104ـ116). در 14 ذیحجّة‌ 1326 به‌ تبریز رسید و چهار روز بعد نطق‌ مفصّلی‌ در انجمن‌ ایالتی‌ ایراد کرد و وظایف‌ مردم‌ را در راه‌ به‌ ثمر رسانیدن‌ نقلاب‌ برشمرد و مبارزان‌ را از هرگونه‌ تندروی‌ و تعدّی‌ به‌اموال‌ مردم‌ نهی‌کرد (امیرخیزی‌،ص‌506 ـ508). البته‌ظهور ستارخان‌ * و باقرخان‌ *در صحنة‌ جنبش‌، نظر مردم‌ آزادی‌خواه‌ و مشروطه‌طلب‌ را بیشتر جلب‌ کرده‌ بود؛ تقی‌زاده‌ بیشتر موردتوجه‌ روشنفکران‌ بود تا مردم‌ عادی‌.پس‌ از فتح‌ تهران‌ در 1327، محمدولی‌ خان‌ تنکابنی‌ * ، علیقلی‌ (سردار اسعد) بختیاری‌ * وعضدالملک‌ * (نایب‌السلطنه‌) برای‌ جلوگیری‌ از تندروی‌ مجاهدان‌ و انقلابیون‌ وی‌ را تلگرافی‌ به‌ تهران‌ خواستند (تقی‌زاده‌، 1372 ش‌، ص‌ 150). او پس‌ ازورود به‌ عضویت‌ «هیأت‌ مدیرة‌ موقتی‌» در آمد که‌ تا تشکیل‌ دولت‌ جدید، ادارة‌ کشور را به‌ دست‌ گرفت‌. تقی‌زاده‌ از مؤثرترین‌ و فعالترین‌ اعضای‌ این‌ هیئت‌ بود (همو، 1349ـ 1358 ش‌، ج‌ 1، ص‌ 299ـ300). در همان‌ سال‌، در انتخابات‌ دورة‌ دوم‌ مجلس‌ شورای‌ ملی‌، نمایندگی‌ تبریز را پذیرفت‌ و رهبری‌ انقلابیون‌ و جناح‌ تندرو مجلس‌ را، در برابر اعتدالیون‌ و جناح‌ محافظه‌کار، به‌ عهده‌ گرفت‌ (آبراهامیان‌، ص‌ 129ـ130). حمایت‌ دموکراتها (انقلابیون‌) از اصلاحات‌ عمیق‌ و وسیع‌، و از تفکیک‌ قدرت‌ و نفوذ روحانی‌ از سیاسی‌ و اعطای‌ املاک‌ زراعتی‌ به‌ کشاورزان‌، بسرعت‌ به‌ صف‌آرایی‌ مخالفان‌ آنها انجامید و به‌ نبرد بی‌سابقه‌ای‌ در تاریخ‌ ایران‌ در شکل‌ صف‌بندی‌ دو جناح‌ سیاسی‌ محافظه‌کار و انقلابی‌ در برابر هم‌ تبدیل‌ شد. در جریان‌ کشاکش‌ میان‌ این‌ دو جناح‌، سیدعبداللّه‌ بهبهانی‌ * ، مقتدرترین‌ رهبر انقلاب‌ مشروطیت‌ و رهبر جناح‌ مخالف‌ تقی‌زاده‌، به‌ قتل‌ رسید. در آشوب‌ گسترده‌ای‌ که‌ این‌ قتل‌ در شهرهای‌ بزرگ‌ ایران‌ به‌ بار آورد، تقی‌زاده‌ به‌ آمریّت‌ یا مشارکت‌ در قتل‌ بهبهانی‌ متهم‌ شد. احمد کسروی‌ مسئولیت‌ این‌ قتل‌ را صراحتاً متوجه‌ تقی‌زاده‌، حیدرعمو اوغلی‌ و انقلابیون‌ زیردست‌ آنها می‌داند (کسروی‌، ص‌ 131؛ برای‌ دفاع‌ خود تقی‌زاده‌ در ردّ این‌ اتهام‌ رجوع کنید به آثار او، از جمله‌ زندگی‌ طوفانی‌ ، ص‌ 144، 155). این‌ قتل‌، و ماجرای‌ دستگیری‌ و زندانی‌ شدن‌ شیخ‌باقر معین‌الغربا، که‌ فتوای‌ قتل‌ صادر کرده‌ بود و تقی‌زاده‌ بر کیفر دادن‌ شیخ‌ تأکید ورزیده‌ بود، و شدت‌ گرفتن‌ اختلاف‌ نظر دو جناح‌ رقیب‌ و نیز خطری‌ که‌ از جانب‌ تقی‌زاده‌ و عقاید و پیروان‌ تندرو او احساس‌ می‌شد، زمینة‌ صدور حکمی‌ را فراهم‌ آورد که‌ در آن‌ عده‌ای‌ از علمای‌ مقیم‌ نجف‌ به‌ «فسادمسلک‌سیاسی‌» تقی‌زاده‌و«عدم‌جواز [ وی‌ ] در امور نوعیة‌ مملکت‌ و عدم‌ لیاقت‌ عضویت‌ در مجلس‌ محترم‌ ملی‌» و نیز «لزوم‌ خروج‌ او از ایران‌» فتوا دادند (زریاب‌ خویی‌، ص‌ 165؛ اوراق‌ تازه‌یاب‌ مشروطیت‌ ، ص‌ 207ـ 208).تقی‌زاده‌، که‌ اقامت‌ در تهران‌ را ممکن‌ نمی‌دانست‌، از مجلس‌ شورای‌ ملی‌ سه‌ ماه‌ مرخصی‌ گرفت‌ و به‌ این‌ امید راهی‌ تبریز شد که‌ آبها از آسیابها بیفتد، فتوا تغییر کند، تا بتواند به‌ تهران‌ باز گردد. اما چنین‌ نشد و او ناگزیر به‌ ترک‌ کردن‌ ایران‌ شد و مدتی‌ طول‌ کشید تا بر اثر وساطتها و مساعی‌ عده‌ای‌ با نفوذ، از تقی‌زاده‌ رفع‌ اتهام‌ شد («مکتوب‌ مرحوم‌ ادوارد براون‌ به‌...»، ص‌51، پانویس‌ 1؛ شیخ‌ الاسلامی‌، 1367 ش‌، ص‌ 266ـ267). مدتی‌ بعد، در پی‌ قتل‌ میرزاعلی‌ محمدخان‌ تربیت‌ ــ که‌ تقی‌زاده‌ او را در حکم‌ فرزند خود خوانده‌ است‌ ــ به‌ تلافی‌ خون‌ بهبهانی‌، و همچنین‌ بیمی‌ که‌ تقی‌زاده‌ از حضور قوای‌ روس‌ در تبریز و گرفتار شدن‌ به‌ دست‌ آنها داشت‌، در ذیحجّة‌ 1328/1910 از ایران‌ خارج‌ و عازم‌ استانبول‌ شد (تقی‌زاده‌،1340 ش‌، ص‌ 47ـ 48؛ برای‌ موضع‌ صریح‌ او در باب‌ اولتیماتوم‌ روس‌ رجوع کنید به همو، 1352 ش‌، ص‌ 26 و بعد). نزدیک‌ به‌ یک‌ سال‌ و نیم‌ در این‌ شهر بود، مدتی‌ با محمدامین‌ رسول‌زاده‌ * هم‌منزل‌ شد و با اعضای‌ جمعیت‌ اتحاد و ترقی‌ * ، که‌ طرفداران‌ جدّی‌ تجدد و نوسازی‌ بودند، معاشر بود، با مورگان‌ شوستر دیدار کرد و آشنا شد، سفری‌ هم‌ به‌ فرانسه‌ و انگلستان‌ رفت‌ و با سردار اسعد بختیاری‌ و ادوارد براون‌ دیدار کرد. در سفر دیگری‌، از استانبول‌ به‌ انگلستان‌ رفت‌ و حدود شش‌ ماه‌ در کتابخانة‌ موزة‌ بریتانیا به‌ مطالعه‌ و تحقیق‌ پرداخت‌. مصادف‌ با همین‌ ایام‌ (1329) در انتخابات‌ دورة‌ سوم‌ مجلس‌ غیاباً به‌ وکالت‌ بر گزیده‌ شد. تقی‌زاده‌ نمایندگی‌ را نپذیرفت‌ و به‌ ایران‌ باز نگشت‌ و در جمادی‌الا´خرة‌ 1331/ مه‌ 1913، یک‌ سال‌ پیش‌ از شروع‌ جنگ‌ جهانی‌ اول‌ از انگلستان‌ راهی‌ امریکا شد و حدود دو سال‌ در امریکا اقامت‌ داشت‌ (همو، 1372 ش‌، ص‌ 157ـ180).با شروع‌ جنگ‌ جهانی‌ اول‌، دورة‌ تازه‌ای‌ در زندگی‌ تقی‌زاده‌ آغاز شد. دولت‌ آلمان‌ که‌ می‌خواست‌ سیاستهای‌ روسیه‌ و انگلستان‌ را خنثی‌ کند و نقشه‌های‌ نظامی‌ خود را در همة‌ نواحی‌ محاربه‌، و از جمله‌ در خاورمیانه‌ و ایران‌، به‌ اجرا گذارد، برقراری‌ تماس‌ گسترده‌ای‌ را با همه‌ کسانی‌ که‌ می‌توانستند با این‌ سیاست‌ همراه‌ باشند آغاز کرد. تلاش‌ در راه‌ احراز هویتی‌ ملی‌ برای‌ ایرانیان‌، بخشی‌ از همان‌ سیاست‌ کلی‌ آلمان‌ بود. در میان‌ ایرانیانی‌ که‌ در دورة‌ استبداد صغیر و نیز از وحشت‌ روسها در ایران‌ از کشور گریخته‌ بودند، ظاهراً از نظر دولت‌ آلمان‌ تقی‌زاده‌مؤثرتر و مفیدتر از همه‌ بود (گرکه‌، کتاب‌ اول‌، ص‌156 به‌ نقل‌ از اسناد آرشیو وزارت‌ خارجة‌ آلمان‌؛ امیر ارجمند، ص‌27). مقامات‌ آلمانی‌ در امریکا محرمانه‌ با تقی‌زاده‌ تماس‌ گرفتند. تقی‌زاده‌ روایت‌ مختصری‌ از گفتگوها و توافقهایش‌ را در نوشته‌هایش‌ آورده‌ است‌ (از جمله‌ رجوع کنید به 1372 ش‌، ص‌180ـ 188). روایت‌ دیگری‌ هم‌ همکار و همراه‌ او، رضا افشار (ص‌ 435ـ447)، نقل‌ کرده‌ که‌ با روایت‌ تقی‌زاده‌ اندکی‌ متفاوت‌ است‌، اما تغییری‌ در اصل‌ موضوع‌ نمی‌دهد. در هر حال‌، تقی‌زاده‌ با گذرنامة‌ جعلی‌ و نوشته‌ای‌ رمزی‌ خطاب‌ به‌ سفیر آلمان‌ در هلند و با کشتی‌ هلندی‌، در 11 صفر 1333/ 29 دسامبر 1914 از امریکا خارج‌ و پس‌ از دو هفته‌ وارد برلین‌ شد. با همکاری‌ دولت‌ آلمان‌، و بر اساس‌ صورتی‌ که‌ تهیه‌ کرده‌ بود، جمعی‌ از ایرانیان‌ ملی‌گرا و مؤثر را از نقاط‌ مختلف‌ در برلین‌ جمع‌ کرد و روزنامة‌ کاوه‌ را انتشار داد و در رأس‌ «کمیتة‌ ملّیون‌ ایرانی‌»، که‌ هدف‌ اصلی‌ آن‌ بسیج‌ کردن‌ نیروهای‌ سیاسی‌ موجود در ایران‌ به‌ کمک‌ آلمان‌ و آزاد کردن‌ ایران‌ از اشغال‌ نیروهای‌ اشغالگر بود، فعالیتهای‌ سیاسی‌ تازه‌ای‌ را آغاز کرد ( کاوه‌ ، دوره‌ها و شماره‌های‌ مختلف‌؛ گرکه‌، کتاب‌ اول‌، ص‌ 156ـ 158). مقالات‌ روشنگر و بر انگیزانندة‌ کاوه‌ به‌ هشیاری‌ نیروهای‌ سیاسی‌ داخل‌ ایران‌ و القای‌ این‌ احساس‌ کمک‌ کرد که‌ در مقابلة‌ سیاسی‌ قدرتهای‌ جهانی‌ بدون‌ حامی‌ نیستند.تقی‌زاده‌ در طول‌ جنگ‌ به‌مبارزة‌ سیاسی‌، سازماندهی‌ نیروها، روزنامه‌نگاری‌، مقاله‌نویسی‌ و تماس‌ و دیدار و گفتگو با اشخاص‌ با نفوذ و مؤثر مشغول‌ بود. چند سفر به‌ اتریش‌ و سویس‌ و دانمارک‌ و سوئد رفت‌، و در دانمارک‌ موافقت‌ پروفسور جورج‌ براندس‌ ، نویسنده‌ و منتقد دانمارکی‌، را به‌ نگاشتن‌ رساله‌ای‌ در دفاع‌ از ایران‌ جلب‌ کرد که‌ حاصل‌ آن‌ اثری‌ در وصف‌ جنایتهای‌ روسیه‌ و انگلستان‌ در ایران‌ بود. با بسیاری‌ از فعالان‌ سوسیالیست‌ و سوسیال‌ دموکرات‌ اروپا نیز ملاقات‌ داشت‌ و آنها را به‌ دفاع‌ از ایران‌ ترغیب‌، و در کنگرة‌ سوسیالیستها هم‌شرکت‌کرد (گرکه‌،کتاب‌ اول‌، ص‌352، کتاب‌ دوم‌، ص‌595 ـ 596). در این‌ میان‌، به‌ دنبال‌ اعادة‌ حکومت‌ مشروطه‌ در ایران‌ پس‌ از استبداد صغیر، تماسهای‌ میان‌ دولت‌ایران‌ با او آغاز شد و از جانب‌ دولت‌ به‌ چند مأموریت‌ سیاسی‌ رفت‌ که‌ از همه‌ مهمتر سفر او به‌مسکو برای‌ مذاکره‌ در باب‌ عقد قرارداد تجارتی‌ بود، سفری‌ که‌ یک‌ سال‌ و نیم‌ به‌ درازا کشید. در برلین‌ با نیدرمایر ، رئیس‌ هیئت‌ اعزامی‌ آلمان‌ به‌ ایران‌ و افغانستان‌، تسوگمایر که‌ زمانی‌ کنسول‌ آلمان‌ در کرمان‌ بود، تسیمرمان‌ از سیاستمداران‌ و اعضای‌ وزارت‌ خارجة‌ آلمان‌، سون‌ هدین‌ سیاح‌ و کویرشناس‌ سوئدی‌ که‌ کتابی‌ هم‌ دربارة‌ ایران‌ دارد، و بسیاری‌ دیگر، ملاقات‌ و گفتگو کرد (مجتهدی‌، ص‌ 193).در انتخابات‌ دورة‌ چهارم‌ مجلس‌ باز هم‌ غیاباً به‌ نمایندگی‌ انتخاب‌ شد، اما نپذیرفت‌ و به‌ ایران‌ نیامد. در دولت‌ مستوفی‌الممالک‌ به‌ وزارت‌ خارجه‌ انتخاب‌ شد، اما این‌ سمت‌ را هم‌ نپذیرفت‌. در مراجعت‌ از مسکو به‌ برلین‌ با زنی‌ آلمانی‌ ازدواج‌ کرد و نام‌ او را عطیّه‌ گذاشت‌، همسری‌ که‌ تا پایان‌ عمر تقی‌زاده‌ همراه‌ وفادار او بود (صدیق‌، ص‌5). تقی‌زاده‌ تا 1303ش‌/ 1924، جمعاً حدود نه‌ سال‌، در آلمان‌ ماند و پس‌ از پایان‌ گرفتن‌ جنگ‌، وقوع‌ کودتای‌ 1299ش‌، و انتخاب‌ شدن‌ به‌ عنوان‌ وکیل‌ دورة‌ پنجم‌ مجلس‌، در تابستان‌ 1303 ش‌/ 1924 وارد تهران‌ شد.تقی‌زاده‌ با فضای‌ سیاسی‌ متفاوتی‌ در ایران‌ روبرو شد. در مجلس‌ پنجم‌، اعضای‌ حزب‌ جدیدالتأسیسی‌ که‌ عمدتاً جوانان‌ آرمان‌گرا و تحصیل‌ کرده‌ در غرب‌ و با اندیشه‌های‌ غربی‌ بودند و جدایی‌ دین‌ از سیاست‌ در برنامة‌ حزبی‌ آنها قرار داشت‌ و مشی‌ سیاسی‌ دموکراتهای‌ سابق‌ را نیز ادامه‌ می‌دادند، به‌ تقی‌زاده‌ نزدیک‌ شدند؛ هر چند که‌ تقی‌زاده‌ دیگر آن‌ انقلابی‌ پرشور و تندرو و آن‌ نطّاق‌ بی‌پروا نبود (زریاب‌ خویی‌، ص‌168). سردار سپه‌ (بعداً رضاشاه‌) فعالیت‌ آن‌ حزب‌ را در جهت‌ آمال‌ سیاسی‌ خود می‌دید و به‌ نیروهای‌ جوان‌ حزب‌ برای‌ استفاده‌ در بعضی‌ کارهای‌ دولتی‌ نظر داشت‌؛ با تقی‌زاده‌ هم‌ دیدار کرد و یک‌ بار نیز به‌ منزل‌ او رفت‌ (تقی‌زاده‌، 1372 ش‌، ص‌198). تقی‌زاده‌ با اصلاحات‌ و توسعه‌ موافق‌ بود، اما با تغییر سلطنت‌ موافق‌ نبود و در جریان‌ طرح‌ این‌ قضیه‌ در مجلس‌ در صف‌مخالفان‌ تغییر سلطنت‌ قرار گرفت‌. البته‌ خود را با خطر بی‌کاری‌ یا تهدید هم‌ روبرو می‌دید. در نامه‌ای‌ به‌ حسین‌ علاء * ، به‌ تمایل‌ خودش‌ و دکتر محمد مصدق‌ به‌ خروج‌ از مجلس‌ و انزوا گزیدن‌ اشاره‌ کرده‌ و گفته‌ است‌ که‌ مصدق‌ چون‌ مناعت‌ و تمکن‌ داشت‌، توانست‌ و ما نتوانستیم‌ (1375 ش‌، نامة‌ ش‌ 17، ص‌ 134). تقی‌زاده‌ در جای‌ دیگری‌ می‌گوید که‌ مصدق‌ در جریان‌ تغییر سلطنت‌ به‌ وی‌ گفته‌ است‌: «... می‌دانم‌ برای‌ شما از نظر مادّی‌ امکان‌ آن‌ نیست‌ که‌ بی‌ کار بمانید، خوشوقت‌ می‌شوم‌ تا به‌ هر نحو که‌ مایل‌ باشید ترتیباتی‌ بدهم‌ که‌ زندگی‌ و معیشت‌ شما مختل‌ نماند» (1372 ش‌، ص‌661ـ662). تقی‌زاده‌ پیشنهاد دکتر مصدق‌ را، که‌ بعدها کشمکشهای‌ سیاسی‌ پرجنجالی‌ با هم‌ داشتند، نپذیرفت‌ و ترجیح‌ داد همکار حکومتی‌ باشد که‌ خود هم‌ رأی‌ موافق‌ به‌ آن‌ نداده‌ بود. مصدق‌ طی‌ یادداشتی‌ این‌ عمل‌ تقی‌زاده‌ را نکوهش‌ کرده‌ است‌ ( رجوع کنید به 1365 ش‌، ص‌ 449).تقی‌زاده‌ در عصر حکومت‌ رضاشاه‌ پهلوی‌ (1304ـ 1320 ش‌) به‌ مناصب‌ مهمی‌ چون‌ حکومت‌ (استانداری‌)، وزیر مختاری‌، سفارت‌ و وزارت‌ رسید. در برنامه‌های‌ اصلاحات‌ رضاشاه‌ از همکاران‌ نزدیک‌ یا نسبتاً نزدیک‌ او بود (زرگر، ص‌135). تقی‌زاده‌ در این‌ دورة‌ سیاسی‌ دیگر مبارزی‌ انقلابی‌ و آزادی‌خواه‌ نبود و به‌ کارگزاری‌ تبدیل‌ شده‌ بود که‌ البته‌ وظایف‌ خود را با دقت‌ و صحت‌ عمل‌ انجام‌ می‌داد. او پس‌ از دو سال‌ خانه‌نشینی‌ و بی‌کاری‌ و تنگدستی‌، در 1307ش‌ به‌ پیشنهاد تیمورتاش‌ * والی‌ خراسان‌ شد و در 1308ش‌ با سمت‌ وزیرمختاری‌ به‌ لندن‌ رفت‌ و در فروردین‌ 1309 با عنوان‌ وزیر طرق‌ و شوارع‌ به‌ کابینة‌ مخبرالسلطنة‌ هدایت‌ (حک : 1307ـ 1312 ش‌) راه‌ یافت‌ (تقی‌زاده‌، 1372 ش‌، ص‌ 206ـ 216؛ ضرغام‌ بروجنی‌، ص‌ 182). در مرداد همان‌ سال‌ به‌ وزارت‌ مالیه‌، در عین‌ کفالت‌ وزارت‌ طرق‌ و شوارع‌، منصوب‌ شد (ضرغام‌ بروجنی‌، همانجا). تقی‌زاده‌ در این‌ سمت‌ همة‌ توانایی‌ خود را در راه‌ نظم‌ و ترتیب‌ دادن‌ به‌ امور مالی‌ کشور، سازماندهی‌ صحیح‌ و قانونمندی‌ به‌ کار گرفت‌، از اسراف‌ و تبذیر جلوگیری‌ کرد، حد اعلای‌ صرفه‌جویی‌ تا سرحد امساک‌ در مخارج‌ دولتی‌ را به‌ کار بست‌، برای‌ نخستین‌ بار بودجة‌ کل‌ کشور را قبل‌ از حلول‌ سال‌ نو به‌ مجلس‌ تقدیم‌ کرد (صدیق‌، ص‌ 6) و همه‌ چیز را تحت‌ حساب‌ و کتاب‌ بسیار دقیق‌ در آورد، اما در همین‌ سمت‌ بود که‌ در الغای‌ قرارداد دارسی‌ * و تجدید آن‌ با شرایطی‌ خلاف‌ منافع‌ کشور مشارکت‌ کرد و طوفانی‌ از لعن‌ و ناسزا و اتهام‌ را، که‌ تا پایان‌ عمر او ادامه‌ داشت‌، بر ضد خود به‌ پا کرد (برای‌ آگاهی‌ از متن‌ قرارداد و تمدید آن‌ رجوع کنید به شرکت‌ ملی‌ نفت‌ ایران‌، ص‌6ـ12؛ لسانی‌، ص‌227). مذاکره‌ برای‌ انعقاد قرارداد جدید را، که‌ به‌ مدت‌ چند هفته‌ با نمایندگان‌ انگلستان‌ جریان‌ داشت‌، محمدعلی‌ فروغی‌ * ، علی‌اکبر داور * ، علاء، تقی‌زاده‌ و مخبرالسلطنه‌ انجام‌ می‌دادند و تقی‌زاده‌ از این‌ ماجرا که‌ عده‌ای‌ در آن‌ مشارکت‌ داشتند، به‌ گونه‌ای‌ یاد کرده‌ است‌ که‌ نقش‌ متحکمانة‌ رضاشاه‌، نقش‌ مطیعانة‌ مخبرالسلطنه‌، هیئت‌ دولت‌ و مجلس‌ شورای‌ ملی‌، که‌ قرارداد جدید نفت‌ را رسمیت‌ قانونی‌ بخشیده‌ است‌، در جراید و مذاکرات‌ دوره‌های‌ بعد مجلس‌ و مناقشات‌ سیاسی‌ از نظر دور مانده‌ و تحت‌الشعاع‌ نقش‌ او قرار گرفته‌ است‌. مخبرالسلطنه‌، به‌ عنوان‌ ناظر عینی‌، گفته‌ است‌: رضاشاه‌ طرح‌ کامل‌ نامه‌ای‌ را که‌ باید در خصوص‌ نفت‌ برای‌ انگلیسیها می‌فرستادند به‌ تقی‌زاده‌ دیکته‌ کرد (نجاتی‌، ص‌26ـ27؛ هدایت‌، ص‌ 395 و بعد؛ زرگر، ص‌299 به‌ بعد). تقی‌زاده‌ تمدید قرارداد را اشتباه‌ بزرگ‌ رضاشاه‌ دانسته‌ و خود را در این‌ ماجرا نه‌ موجد، نه‌ مبتکر، نه‌ عاقد، بلکه‌ به‌ عبارت‌ خودش‌ «آلت‌ فعل‌»، و نه‌ فاعل‌ و تصمیم‌ گیرنده‌، که‌ مأموری‌ کاملاً مسلوب‌الاختیار دانسته‌ است‌ (تقی‌زاده‌، 1349 ش‌ ب‌ ، ص‌388؛ مکّی‌، ص‌ 100 به‌ بعد؛ نجاتی‌، ص‌25ـ 26). تقی‌زاده‌ که‌ با پذیرفتن‌ مناصب‌ عالی‌ در حکومت‌ رضاشاه‌، از صف‌ مبارزان‌ مشروطیت‌ و آزادی‌خواهان‌، و حتی‌ روشنفکران‌ و نویسندگان‌ بی‌طرف‌ یا منزوی‌، عملاً بیرون‌ رفته‌ بود، پس‌ از تجدید قرارداد نفت‌ بیشتر به‌ سیاستمداری‌ وابسته‌ شهرت‌ یافت‌. در جریان‌ مقدمات‌ نهضت‌ ملی‌ شدن‌ صنعت‌ نفت‌ ایران‌، که‌ نام‌ تقی‌زاده‌ باز بر سر زبانها افتاد، سنگینترین‌ اتهامات‌ و بدترین‌ تهمتها، که‌ با نطقهای‌ تند عباس‌ اسکندری‌ در مجلس‌ آغاز شد (فرمانفرمائیان‌، ص‌269)، متوجه‌ او بود. هر چند اظهارات‌ انتقادآمیز تقی‌زاده‌ در بارة‌ نامطلوب‌ بودن‌ شرایط‌ تمدید قرارداد، در دعاوی‌ ایران‌ علیه‌ انگلستان‌ کراراً مورداستفادة‌ نمایندگان‌ دولت‌ قرارگرفت‌ (روحانی‌، ص‌ 66) و خود تقی‌زاده‌ شاید با صراحت‌ و صداقت‌ در این‌ باره‌ حرف‌ زد و بسیاری‌ از هوادارانش‌ با دلایل‌ فراوان‌ به‌ دفاع‌ از حیثیت‌ سیاسی‌ او بر خاستند، اما اتهامات‌ از کارنامة‌ تقی‌زاده‌ شسته‌ نشد و حتی‌ دکتر مصدق‌، که‌ به‌ کم‌ و کیف‌ واقعه‌ آگاه‌ بود، طی‌ نطق‌ تندی‌ در دورة‌ شانزدهم‌ مجلس‌، تقی‌زاده‌ را در تمدید قرارداد «عامد و عامل‌» خواند ( رجوع کنید به مصدق‌، ج‌ 1، دفتر 2، ص‌125 و بعد) و این‌ انتساب‌ از سوی‌ کسی‌ که‌ رهبر جنبش‌ ملی‌ بود، طبعاً از کارنامة‌ سیاسی‌ تقی‌زاده‌ به‌ سادگی‌ شسته‌ نمی‌شد.تقی‌زاده‌ مدتی‌ پس‌ از انعقاد قرارداد جدید نفت‌، از وزارت‌ کناره‌ گرفت‌ و به‌روایتی‌ بر کنار شد. بر اساس‌ یکی‌ از اسناد وزارت‌ خارجة‌ انگلیس‌ ( FO 371/16941 ،به‌ نقل‌ شیخ‌الاسلامی‌، 1357ش‌، ص‌ 14) برخورد تندی‌ میان‌ رضاشاه‌ و تقی‌زاده‌ رخ‌ داده‌ بود. به‌ روایتی‌، اختلاف‌نظر رضاشاه‌ و تقی‌زاده‌ بر سر بودجة‌ ارتش‌، به‌برکناری‌ وی‌انجامید (مجتهدی‌،ص‌238). این‌ برکناری‌ را عده‌ای‌ گواه‌ بر استقلال‌ رأی‌ تقی‌زاده‌ و تن‌ ندادن‌ او به‌ هر تصمیمی‌ می‌دانند (از جمله‌ رجوع کنید به شیخ‌الاسلامی‌، 1357ش‌، ص‌14 به‌ بعد).در 1313 ش‌ تقی‌زاده‌ با سمت‌ وزیرمختاری‌ به‌ فرانسه‌ رفت‌، یا به‌ تعبیری‌ از ایران‌ دور شد. در همان‌ سال‌ ظاهراً از وی‌ خواسته‌ شد که‌ جلو مطالب‌ تند در بارة‌ رضاشاه‌ را در مطبوعات‌ فرانسه‌ بگیرد و پاسخی‌ که‌ تقی‌زاده‌ در بارة‌ آزادی‌ قلم‌ و مطبوعات‌ در فرانسه‌ داد، مقبول‌ شاه‌ نیفتاد. در همان‌ ایام‌ مقاله‌ای‌ از تقی‌زاده‌ در مجلة‌ تعلیم‌ و تربیت‌ انتشار یافت‌ که‌ در آن‌ با مصوبات‌ شورایی‌ به‌ نام‌ اصلاح‌ فرهنگ‌ در وزارت‌ جنگ‌ و با سیاست‌ مداخلة‌ دولت‌ در امور زبانی‌ ـ ادبی‌ مخالفت‌ شده‌ بود. این‌ مقاله‌ ظاهراً خشم‌ و غضب‌ شاه‌ را بر انگیخت‌ و او را از کاربر کنار کردند و به‌ ایران‌ فرا خواندند (طاهرزادة‌ بهزاد، ص‌419). تقی‌زاده‌ خطر را احساس‌ کرد و به‌ ایران‌ باز نگشت‌ و از پاریس‌ به‌ برلین‌ رفت‌. بیش‌ از یک‌ سال‌ در آن‌ شهر بود و در پاییز 1314ش‌/ 1935 در مجمع‌ بین‌المللی‌ خاورشناسان‌ در رم‌ شرکت‌ کرد. به‌ کمک‌ حسین‌ علاء، سفیر وقت‌ ایران‌ در لندن‌ و سر دنیس‌ راس‌ ، رئیس‌ مؤسسة‌ مطالعات‌ شرقی‌ در لندن‌، توانست‌ به‌ عنوان‌ مدرّس‌ زبان‌ فارسی‌ و تاریخ‌ ایران‌ به‌ تدریس‌ در دانشگاه‌ بپردازد. در لندن‌ و کیمبریج‌ شش‌ سال‌ به‌ تدریس‌ و تحقیق‌ مشغول‌ بود و به‌ دور از غوغای‌ سیاست‌، پربارترین‌ سالهای‌ عمر علمی‌ ـ تحقیقی‌ خود را گذراند. بخشی‌ از تحقیقات‌ عمیق‌ علمی‌ و فرهنگی‌ او محصول‌ فراغت‌ عمر همین‌ سالهاست‌. او تا پایان‌ حکومت‌ رضاشاه‌ به‌ ایران‌ نیامد (تقی‌زاده‌، 1372 ش‌، ص‌ 251 به‌ بعد؛ طاهرزادة‌ بهزاد، همانجا؛ زریاب‌ خویی‌، ص‌ 170).جنگ‌ جهانی‌ دوم‌، سقوط‌ رضاشاه‌، اشغال‌ ایران‌، تغییر فضای‌ سیاسی‌ کشور، تشکیل‌ کابینة‌ فروغی‌ و بر سر کار آمدن‌ دوستان‌ تقی‌زاده‌، دو باره‌ او را از عالم‌ علم‌ و تحقیق‌ به‌ دنیای‌ سیاست‌ باز گردانید و مطمئناً خود او هم‌ به‌ این‌ باز گشت‌ بی‌میل‌ نبود. در 5 آبان‌ 1320 به‌ سمت‌ سفارت‌ ایران‌ در لندن‌ منصوب‌ شد. در مقام‌ رئیس‌ هیئت‌ ایرانی‌ در سازمان‌ ملل‌، دعاوی‌ ایران‌ را علیه‌ تجاوز و اشغال‌ روسیة‌ شوروی‌ در شورای‌ امنیت‌ طرح‌ و از آن‌ دفاع‌ کرد. در 1323 ش‌ به‌ مقام‌ سفارت‌ کبرا ارتقا یافت‌.در 1326ش‌ به‌ عنوان‌ نمایندة‌ مردم‌ تبریز در مجلس‌ پانزدهم‌ انتخاب‌ شد؛ این‌ سمت‌ را پذیرفت‌ و پس‌ از حدود چهارده‌ سال‌ به‌ ایران‌ باز گشت‌. تقی‌زاده‌ به‌ فضا و محیطی‌ وارد شد که‌ بکلی‌ تغییر کرده‌ بود. جوّ سیاسی‌ پرتنش‌ و خصومت‌آمیز بود، جناحهای‌ افراطی‌ چپ‌ و راست‌ در برابر هم‌ صف‌آرایی‌ کرده‌ بودند و روزنامه‌ها و وسایل‌ تبلیغاتی‌ بیشتر در دست‌ جناح‌ مخالف‌ تقی‌زاده‌ بود و او نمی‌توانست‌ خود را با مشی‌ سیاسی‌ احزاب‌ و گروههای‌ سیاسی‌ قدرتمند تطبیق‌ دهد (زریاب‌ خویی‌، ص‌ 174). در مجلس‌ آماج‌ انتقادهای‌ شدید قرار گرفت‌ و به‌ لحاظ‌ مشارکت‌ در تمدید قرارداد نفت‌، در نطقهای‌ جنجال‌ بر انگیز نمایندگان‌ مخالف‌، به‌ خیانت‌ به‌ کشور و عاملیّت‌ انگلیس‌ و تبانی‌ به‌ زیان‌ کشور متهم‌ گردید. تقی‌زاده‌ به‌ اتهامات‌ جوابهای‌ مفصّلی‌ داد و با خونسردی‌ و ادب‌ و تواضع‌ از خود دفاع‌ کرد. با این‌ حال‌، او نه‌ نمایندة‌ موفقی‌ بود و نه‌ دیگر خارج‌ از جمع‌ و محفل‌ یاران‌ و دوستان‌، نفوذ و تأثیر گذشته‌اش‌ را داشت‌.در 1328 ش‌، در نخستین‌ انتخابات‌ مجلس‌ سنا، به‌ عنوان‌ یکی‌ از سناتورهای‌ تهران‌ انتخاب‌ شد. بار دوم‌ سناتور تبریز شد و تا 1346ش‌، که‌ به‌ سبب‌ کهولت‌ از کارها کناره‌ گرفت‌، سناتور بود. مدت‌ شش‌ سال‌، که‌ بخشی‌ از آن‌ مصادف‌ با سالهای‌ بحرانی‌ نهضت‌ ملی‌ شدن‌ صنعت‌نفت‌ بود، ریاست‌ مجلس‌ سنا را به‌عهده‌ داشت‌. با آنکه‌ مناسبات‌ شخصی‌ او و دکتر مصدق‌ پس‌ از مجلس‌ پنجم‌ تیره‌ شده‌ بود، در برابر دولت‌ ملی‌گرا و سیاستهای‌ ضدانگلیسی‌ دکتر مصدق‌ روشی‌ محتاطانه‌، دوراندیشانه‌ و گاه‌ نیز تا حدودی‌ تعدیل‌ کنندة‌ تصمیمات‌ مجلس‌ شورای‌ ملی‌، در پیش‌ گرفت‌. خود تقی‌زاده‌ و شماری‌ از سناتورها، در برابر فشارهای‌ سیاسی‌ مخالفان‌ دکتر مصدق‌، از وی‌ حمایت‌ کردند. بر اساس‌ صورت‌ مذاکرات‌ مجلس‌ سنا، تقی‌زاده‌ از مذاکره‌ برای‌ حل‌ و فصل‌ مشکل‌ نفت‌ حمایت‌، و دخالتهای‌ سفارت‌ انگلستان‌ در تهران‌ بر ضد مصدق‌ را ناروا دانسته‌ است‌. بر پایة‌ گزارش‌ محرمانة‌ شپرد ، یکی‌ از مأموران‌ خارجی‌ در تهران‌، تقی‌زاده‌ حاضر نشده‌ است‌ که‌ در توطئه‌های‌ پنهانی‌ بر ضد دکتر مصدق‌ شرکت‌ کند و حتی‌ مضمون‌ یکی‌ از گفتگوهایش‌ را با شپرد، با موافقت‌ خود شپرد، با دکتر مصدق‌ در میان‌ گذارده‌ و او نیز ضمن‌ نطقی‌ عمومی‌ در میدان‌ بهارستان‌ تهران‌ به‌ آگاهی‌ ملت‌ رسانیده‌ است‌ (سند شمارة‌ Fo 248, 1514(95) ، به‌ نقل‌ عظیمی‌، ص‌ 370؛ نیز رجوع کنید به مصدق‌، 1365 ش‌، ص‌ 450). با این‌ حال‌، تقی‌زاده‌ هیچگونه‌ سهم‌ یا مشارکتی‌ خاص‌ در جنبش‌ ملی‌ و ضد استعماری‌ آن‌ دوره‌ نداشت‌. او در سالهای‌ پایانی‌ عمر، توان‌ حرکت‌ را از دست‌ داد و دچار فلج‌ پا شد و در برخی‌ مجامع‌ با صندلی‌ چرخدار ظاهر می‌شد. در 8 بهمن‌ 1348، تقریباً در انزوا و نه‌ با فراخ‌ دستی‌، در 92 سالگی‌ درگذشت‌. جنازة‌ او از مسجد سپهسالار (شهید مطهری‌ کنونی‌) تشییع‌ و از برابر ساختمان‌ مجلس‌ شورا عبور داده‌ شد و در مقبرة‌ ظهیرالدوله‌ دفن‌ گردید (مجتهدی‌، ص‌340؛ یادنامة‌ تقی‌زاده‌ ، جاهای‌ متعدد).فعالیتهای‌ علمی‌ و فرهنگی‌. کارهای‌ علمی‌ ـ فرهنگی‌ تقی‌زاده‌ طیف‌ گسترده‌ و متنوعی‌ را در بر می‌گیرد: تحقیق‌، تألیف‌، روزنامه‌نگاری‌، تدریس‌، کتاب‌شناسی‌، ایراد خطابه‌ و سخنرانی‌، پشتیبانی‌ از فعالیتهای‌ علمی‌ ـ فرهنگی‌ به‌ لحاظ‌ مقام‌ و موقعیت‌ سیاسی‌، مشارکت‌ در تأسیس‌ و سازماندهی‌ نهادهای‌ علمی‌ ـ فرهنگی‌ومشاوره‌ و رایزنی‌ در این‌زمینه‌ها. صورت‌ تفکیک‌ شده‌ای‌ از آثار او در یادنامة‌ تقی‌زاده‌ آمده‌ است‌ ( رجوع کنید به یغمائی‌، ص‌297ـ306). آثار او در همین‌ یادنامه‌، و یادنامة‌ دیگری‌ به‌ کوشش‌ هنینگ‌ ـ یارشاطر ( leg Locust's A = > ران‌ ملخ‌ < ) معرفی‌ شده‌ است‌. بخش‌ عمده‌ای‌ از نوشته‌ها و یادداشتهای‌ تقی‌زاده‌، اعم‌ از نوشته‌های‌ فارسی‌ و خارجی‌ به‌ کوشش‌ ایرج‌ افشار به‌ چاپ‌ رسیده‌ (از جمله‌ رجوع کنید به مقالات‌ تقی‌زاده‌ در چند مجلد) و مجتبی‌ مینوی‌ که‌ از دوستداران‌ تقی‌زاده‌ بود، طی‌ مقالة‌ مفصّلی‌کتابهای‌ عمده‌، سلسله‌ خطابه‌ها و مقالات‌ مهم‌ وی‌ را معرفی‌ و بررسی‌ کرده‌ است‌ (مینوی‌، ص‌690، 29 مکرّر ـ 32 مکرّر).از آثار تحقیقی‌ تقی‌زاده‌، پژوهش‌ در بارة‌ گاه‌شماری‌ و تاریخ‌ تقویم‌ونجوم‌ در ایران‌، تاریخ‌ برخی‌ مذاهب‌ کهن‌ در ایران‌ و ازجمله‌ آیین‌مانی‌، تاریخ‌ عرب‌ جاهلی‌ مقارن‌ با ظهور اسلام‌ و تتبّعات‌ در بارة‌ فردوسی‌ و ناصرخسرو اهمیت‌ بیشتری‌ دارد و با توجه‌ صاحب‌نظران‌ روبروست‌ (همانجا). از نظر خاورشناسان‌ غربی‌، که‌ به‌ارزش‌ و اهمیت‌ تحقیقات‌ دانشمندان‌ایرانی‌ با شکاکیت‌ و احتیاط‌ توجه‌داشته‌اند،محمد قزوینی‌وسیدحسن‌ تقی‌زاده‌ جایگاه‌ علمی‌ متمایزی‌ دارند. در واقع‌، این‌ دو نخستین‌ ایرانیانی‌ بودند که‌ به‌ محافل‌ خاورشناسی‌ و ایران‌شناسی‌ خارج‌ از ایران‌ ثابت‌ کردند که‌ دانشمندان‌ ایرانی‌ می‌توانند با همان‌ معیارهای‌ علمی‌ ـ تحقیقیِ پذیرفته‌ شده‌ در مراکز معتبر جهان‌، در حوزة‌ تاریخ‌وادب‌ تحقیق‌ و اثر منتشر کنند (زریاب‌خویی‌، ص‌171ـ172).تقی‌زاده‌ در دانشگاه‌ کیمبریج‌ انگلستان‌، مدت‌ کوتاهی‌ در دانشگاه‌ کلمبیای‌ امریکا و مدت‌ نسبتاً مدیدی‌ در دانشکدة‌ معقول‌ و منقول‌ (الهیات‌ کنونی‌) دانشگاه‌ تهران‌ به‌ تدریس‌ مواد درسی‌ زبان‌ فارسی‌، تاریخ‌ و فرهنگ‌ ایران‌، تاریخ‌ عرب‌ در اوایل‌ ظهور اسلام‌، تاریخ‌ ادیان‌ ملل‌ قدیم‌ و تاریخ‌ علوم‌ اسلامی‌ اشتغال‌ داشت‌. متن‌ خطابه‌های‌ درسی‌ او ضمن‌ آثار وی‌ منتشر شده‌ است‌.تقی‌زاده‌ را در عرصة‌ تتبّع‌ و تحقیق‌ بسیار ستوده‌اند. شاید بتوان‌ گفت‌ اکثر قریب‌ به‌ اتفاق‌ صاحب‌نظرانی‌ که‌ او را از نزدیک‌ می‌شناخته‌اند، وی‌ را به‌ داشتن‌ روح‌ علمی‌، انصاف‌ و بی‌طرفی‌ و وسواس‌ در تحقیق‌، دقت‌ نظر و اصابت‌ رأی‌، قدرت‌ استنباط‌ و اجتهاد علمی‌ و وسعت‌ دامنة‌ استقصا ممتاز دانسته‌اند ( رجوع کنید به یارشاطر، ص‌120 به‌ بعد).تقی‌زاده‌ در عرصة‌ اندیشه‌، بویژه‌ در دیدگاههایش‌ در بارة‌ فرهنگ‌ و تمدن‌ غرب‌، با مخالفتهای‌ بسیار شدید و مخالفانی‌ جدّی‌، تقریباً از همه‌ سو، روبروست‌. موضع‌ او در بارة‌ فرهنگ‌ و تمدن‌ غرب‌، تغییر خط‌ فارسی‌ به‌ لاتینی‌، نخست‌ بسیار تندروانه‌ و نسنجیده‌ بود. بعدها رسماً استغفار کرد و نگرش‌ گذشتة‌ خود را، به‌ تندروی‌ ایام‌ جوانی‌ و اشتیاق‌ وافر به‌ اصلاح‌ و پیشرفت‌ کشور نسبت‌ داد ( کاوه‌ ، شماره‌های‌ مختلف‌؛ یادنامة‌ تقی‌زاده‌ ، جاهای‌ متعدد). نخست‌ می‌پنداشت‌ که‌ صنعتی‌ شدن‌ کشور، پیشرفت‌ علمی‌، آزادی‌ سیاسی‌ و عقیده‌، رشد فرهنگی‌ و آموزشی‌، از راه‌ «اخذ بلاشرط‌ آداب‌ و عادات‌ فرنگ‌» (تقی‌زاده‌، 1338، ص‌ 2)، «تسلیم‌ مطلق‌ شدن‌ به‌ اروپا» (همانجا) و دستور عمل‌ قراردادن‌ این‌ شعار ناسنجیدة‌ او که‌ زبانزد هم‌ شد: «ایران‌ باید ظاهراً و باطناً، جسماً و روحاً فرنگی‌مآب‌ شود و بس‌» (همانجا) میسر است‌. او و همفکرانش‌ بازماندة‌ همة‌ فرهنگها و تمدنهای‌ جهان‌ را در افول‌ و تمدن‌ غرب‌ را در طلوع‌ می‌دیدند و گمان‌ می‌کردند که‌ راه‌ پرهیز از انحطاط‌، تقلید محض‌ از غرب‌ و سپردن‌ راه‌ تاریخی‌ غرب‌ است‌ (جمال‌زاده‌، ص‌570 ـ571، 574 ـ576). خطای‌ بزرگ‌ تقی‌زاده‌ و نسل‌ همفکر او در این‌ تلقی‌ از اینجا ناشی‌ شد که‌ تجدد و غرب‌گرایی‌ را یکی‌ انگاشتند (انتخابی‌، ص‌15)، تمدن‌ جدید غرب‌ را جهانشمول‌ پنداشتند (منوچهری‌، ص‌77) و روند پیشرفت‌ و توسعة‌ جامعه‌ را، که‌ چه‌ بسا از سر نیک‌خواهی‌ اما ساده‌اندیشانه‌ آرزو می‌کردند، فقط‌ در روند گریزناپذیر «غربی‌ شدن‌» دیدند، و با این‌ خطا نسلی‌ از روشنفکران‌ ساده‌نگر را نیز به‌ دنبال‌ خود کشانیدند (برای‌ تفصیل‌ بیشتر رجوع کنید به آشوری‌، جاهای‌ متعدد؛ بهنام‌، ص‌150 به‌ بعد). تقی‌زاده‌ با ساده‌انگاری‌، و بی‌آنکه‌ از نظریات‌ و فرضیات‌ علمی‌ در بارة‌ تغییر خط‌ مطلّع‌ باشد، می‌پنداشت‌ که‌ تغییر خط‌ فارسی‌ به‌ لاتینی‌ سوادآموزی‌ را تسهیل‌ می‌کند، جهل‌ و عقب‌ماندگی‌ را کاهش‌ می‌دهد و راه‌ را برای‌ تحول‌ فرهنگی‌ کشور هموار می‌سازد. او بعدها به‌ خطای‌ خود پی‌ برد و بارها و بارها با شهامت‌ و صراحت‌، روش‌ گذشته‌اش‌ را نکوهش‌ و دیدگاههای‌ خود را تعدیل‌ و تصحیح‌ کرد. در خطابة‌ معروف‌ باشگاه‌ مهرگان‌ گفت‌: «این‌ جانب‌ در تحریض‌ و تشویق‌، اولین‌ نارنجک‌ تسلیم‌ به‌ تمدن‌ فرنگی‌ را در چهل‌ سال‌ قبل‌ بی‌پروا انداختم‌» (ناطق‌، ص‌179؛ تقی‌زاده‌، 1339 ش‌ الف‌ ، ص‌ 417ـ 429؛ همو، 1339ش‌ ب‌ ، ص‌ 465ـ476). البته‌ تقی‌زاده‌ از عقیدة‌ اصلی‌ خود، که‌ همانا «وصول‌ به‌ غایت‌ تمدنِ مطلوبِ» [ غرب‌ ] بود، هیچگاه‌ عدول‌ نکرد و در جوهر اندیشة‌ خود به‌ این‌ باور پایبند ماند، اما روش‌ یا زاویة‌ دید خود را تعدیل‌ و تصحیح‌ نمود (برای‌ تفصیل‌ بیشتر رجوع کنید به بهنام‌، ص‌ 112ـ113؛ منوچهری‌، ص‌86 و بعد). او در عین‌ حال‌ از نخستین‌ مدافعان‌ اصلاحات‌ ارضی‌ و اعتلای‌ سطح‌ زندگی‌ کشاورزان‌ و طبقات‌ زحمتکش‌ بود.تقی‌زاده‌ حدوداً از دورة‌ میانه‌سالی‌، که‌ با احتیاط‌ و وسواس‌ از افراط‌ و تفریط‌ پرهیز می‌کرد، مدافع‌ و مروج‌ حفظ‌ و تقویت‌ مبانی‌ فرهنگ‌ ملی‌، زبان‌ فارسی‌، بنیادهای‌ وحدت‌ فرهنگی‌ ـ ملی‌، تاریخی‌، اخلاق‌ متکی‌ بر مبانی‌ مذهبی‌ و خردگرایی‌ اعتدالی‌ بود. در عصر پهلوی‌ اول‌، در فعالیتهای‌ فرهنگی‌ بسیاری‌ شرکت‌ داشت‌؛ در کمیسیون‌ معارف‌، هیئت‌ مؤسس‌ انجمن‌ آثار ملی‌، شیر و خورشید سرخ‌ ایران‌، کنگرة‌ خاورشناسان‌ در کیمبریج‌، کنگرة‌ ابن‌سینا در بغداد، کنگرة‌ خاورشناسان‌ در مونیخ‌ عضویت‌ داشت‌، و ریاست‌ کنگرة‌ ایران‌شناسان‌ در تهران‌ به‌ عهدة‌ او بود و اصولاً در بر پایی‌ کنگره‌های‌ ایران‌شناسی‌ بسیار فعال‌ و مؤثر بود. در عصر پهلوی‌ دوم‌، از جمله‌ در این‌ نهادهای‌ علمی‌ ـ فرهنگی‌ عضو بود: شورای‌ عالی‌ فرهنگ‌ و هنر، بنگاه‌ ترجمه‌ و نشر کتاب‌، انجمن‌ ایرانی‌ فلسفه‌ و علوم‌ انسانی‌ (با سمت‌ رئیس‌)، فرهنگستان‌ ایران‌ (با سمت‌ رئیس‌)، کتابخانة‌ مجلس‌ شورای‌ ملی‌ (عضو مؤسس‌). او بانی‌ مهمترین‌ مجموعة‌ منابع‌ مطالعات‌ ایرانی‌ (در کتابخانة‌ مجلس‌ سنا) بود و از افراد مؤثر در تأسیس‌ چاپخانة‌ افست‌ (بزرگترین‌ چاپخانة‌ کشور در زمان‌ خود)، نشر متن‌ کتیبه‌های‌ ایرانی‌، ترجمة‌ دایرة‌المعارف‌ اسلام‌ (طرح‌ ناتمام‌) و نشر نخستین‌ کتاب‌شناسیها و فهرستهای‌ منظم‌ به‌ فارسی‌ به‌ شمار می‌آید. در سیاستگذاری‌ و برنامه‌ریزی‌ و سازماندهی‌ فرهنگی‌ طرف‌ مشورت‌ بسیاری‌ از دولتمردان‌ و سازمانهای‌ دولتی‌، و در محافل‌ خاورشناسی‌ و ایران‌شناسی‌، و از نظر ایران‌شناسان‌ خارجی‌، مرجع‌ مطلّع‌ و مفید و قابل‌ اتکا بود ( رجوع کنید به > ران‌ ملخ‌ < ؛ یادنامة‌ تقی‌زاده‌ ، جاهای‌ متعدد).عده‌ای‌ یکی‌ از علل‌ تأثیر و نفوذ او را در سازمانهای‌ علمی‌ ـ فرهنگی‌ عصر پهلوی‌، وابستگی‌ به‌ تشکیلات‌ فراماسونری‌ * و پیوندهای‌ نزدیک‌ میان‌ اعضای‌ تشکیلات‌ دانسته‌اند. در منابعی‌ که‌ در خصوص‌ تشکیلات‌ فراماسونری‌ در ایران‌انتشار یافته‌ است‌، تقی‌زاده‌ را دارای‌ مقام‌ استادی‌ اعظم‌ و از مؤثرترین‌ اعضا شمرده‌اند (رائین‌، ج‌3، ص‌531ـ533؛ کتیرائی‌، ص‌180ـ186؛ میر، ص‌185،225؛ مرکز اسناد انقلاب‌ اسلامی‌، ص‌182).کسانی‌که‌ تقی‌زاده‌ را از نزدیک‌ و خوب‌ می‌شناختند، همگی‌ او را مردی‌ تیزهوش‌، خوش‌ حافظه‌، منظم‌، وقت‌شناس‌، وظیفه‌شناس‌، آداب‌دان‌، اخلاقی‌، صحیح‌العمل‌، محجوب‌، منزوی‌، دارای‌ قدرت‌ شدید جذب‌ و تأثیر، کاشف‌ لیاقتها و حامی‌ و مشوق‌ استعدادها خوانده‌اند ( یادنامة‌ تقی‌زاده‌ ، جاهای‌ متعدد).سیر زندگی‌ و منحنی‌ فراز و فرود حیات‌ سیاسی‌ و علمی‌ ـ فرهنگی‌ او در مجموع‌ نشان‌ می‌دهد که‌ تقی‌زاده‌ حدوداً از نیمة‌ زندگی‌ خود، ارزشهای‌ اندوختة‌ سیاسی‌ ـ اجتماعی‌ نیمة‌ اول‌ را یک‌ به‌ یک‌ از دست‌ داده‌ است‌. او بدون‌ تردید از بازیگران‌ سیاسی‌ تأثیر گذار عصر خود بود و در عرصة‌ علمی‌ ـ فرهنگی‌ کشور نفوذ و ریشه‌ داشت‌، اما به‌رغم‌ اینها در هیچیک‌ از زمینه‌های‌ فعالیتش‌ نمی‌توان‌ تصویری‌ کامل‌ یا بی‌نقص‌ از او ترسیم‌ کرد. نه‌ انقلابی‌ و آزادی‌خواهی‌ بود که‌ تا آخر به‌ اصول‌ نخستین‌ خود پایدار بماند، نه‌ مشروطه‌خواهی‌ راسخ‌ و حقیقتاً وفادار به‌ قانون‌ اساسی‌، نه‌ سلطنت‌طلبی‌ تمام‌ عیار، نه‌ غرب‌ ستا و غرب‌گرایی‌ پایدار، نه‌ سنّت‌ ستیزی‌ استوار، نه‌ نوآور و بدعتگری‌ جسور، نه‌ محقق‌ و مؤلفی‌ که‌ عمر خود را یکسره‌ وقف‌ تحقیق‌ و تألیف‌ کند، نه‌ صاحب‌نظر و اندیشه‌ای‌ که‌ از خود مشی‌ و مکتب‌ یا طریقة‌ خاصی‌ باقی‌ بگذارد، و نه‌ سازمانده‌ و مدیری‌ که‌ تواناییهایش‌ را یکسره‌ صرف‌ تمشیت‌ امور جامعه‌ کند؛ او آمیزه‌ای‌ بود از همة‌ اینها، اما شاید آمیزه‌ای‌ ناقص‌ و ناتمام‌.منابع‌: یرواند آبراهامیان‌، ایران‌ بین‌ دو انقلاب‌: درآمدی‌ بر جامعه‌شناسی‌ سیاسی‌ ایران‌ معاصر ، ترجمة‌ احمد گل‌محمدی‌ و محمد ابراهیم‌ فتاحی‌ ولی‌لایی‌، تهران‌ 1377 ش‌؛ فریدون‌ آدمیت‌، ایدئولوژی‌ نهضت‌ مشروطیت‌ ایران‌ ، تهران‌ 1355ـ [ 1370 ش‌ ] ؛ داریوش‌ آشوری‌، «گفتمانهای‌ روشنفکری‌: غرب‌ زدگی‌، روشنفکری‌ دینی‌ و...»، راه‌ نو ، دورة‌ 1، ش‌ 9 (خرداد 1377)؛ رضا افشار، «گوشه‌ای‌ از تاریخ‌ معاصر»، نشریة‌ دانشکدة‌ ادبیات‌ تبریز ، دورة‌ 6، ش‌ 4 (اسفند 1333)؛ کامران‌ امیرارجمند، «چاپخانة‌ کاویانی‌ و روشنفکران‌ ایرانی‌ مقیم‌ برلین‌ در سالهای‌ جنگ‌ جهانی‌ اول‌»، ترجمة‌ کیکاووس‌ جهانداری‌، نگاه‌ نو ،ش‌ 34 (پاییز 1376)؛ اسماعیل‌ امیرخیزی‌، قیام‌ آذربایجان‌ و ستارخان‌ ، تبریز 1339 ش‌؛ نادر انتخابی‌، «ناسیونالیسم‌ و تجدد در فرهنگ‌ سیاسی‌ بعد از مشروطیت‌»، نگاه‌ نو ، ش‌ 12 (بهمن‌ ـ اسفند 1371)؛ اوراق‌ تازه‌یاب‌ مشروطیت‌ مربوط‌به‌ سالهای‌ 1325ـ1330 قمری‌ ، چاپ‌ ایرج‌ افشار، تهران‌ 1359 ش‌؛ بریتانیا. وزارت‌ امور خارجه‌، کتاب‌ آبی‌: گزارشهای‌ محرمانة‌ وزارت‌ امور خارجة‌ انگلیس‌ در بارة‌ انقلاب‌ مشروطة‌ ایران‌ ، چاپ‌ احمد بشیری‌، تهران‌ 1362ـ 1369 ش‌؛ جمشید بهنام‌، ایرانیان‌ و اندیشة‌ تجدد ، تهران‌ 1375 ش‌؛ سیدحسن‌ تقی‌زاده‌، «دورة‌ جدید [ کاوه‌ ] »، کاوه‌ ، سال‌ 5، ش‌ 1 (جمادی‌الثانیه‌ 1338)؛ همو، مقالات‌ ، قسمت‌ 1، تهران‌ 1322 ش‌؛ همو، «اخذ تمدن‌ خارجی‌»، یغما ، سال‌ 13، ش‌ 9 (آذر 1339 الف‌ )، ش‌ 10 (دی‌ 1339 ب‌ )؛ همو، «در بارة‌ آزادی‌ و حیثیت‌ انسانی‌ »، راهنمای‌ کتاب‌ ، سال‌ 3، ش‌ 3 (شهریور 1339 ج‌ ) همو، «تاریخ‌ انقلاب‌ ایران‌»، یغما ، سال‌ 14، ضمیمة‌ ش‌ 7 (مهر 1340)؛ همو، «سرگذشت‌»، در یادنامة‌ تقی‌زاده‌ ، چاپ‌ حبیب‌ یغمائی‌، تهران‌ 1349 ش‌ الف‌ ؛ همو، «گوشه‌هایی‌ از زندگی‌ تقی‌زاده‌»، راهنمای‌ کتاب‌ ، سال‌ 13، ش‌ 5 ـ7 (مرداد ـ مهر 1349 ب‌ )؛ همو، مقالات‌ تقی‌زاده‌ ، چاپ‌ ایرج‌ افشار، تهران‌ 1349ـ 1358 ش‌؛ همو، «هفت‌ تلگراف‌ از تقی‌زاده‌ در بارة‌ التیماتوم‌ روسیه‌»، یغما ، سال‌ 26، ش‌ 1 (فروردین‌ 1352)؛ همو، زندگی‌ طوفانی‌: خاطرات‌ سیدحسن‌ تقی‌زاده‌، چاپ‌ ایرج‌ افشار، تهران‌ 1372 ش‌؛ همو، نامه‌های‌ لندن‌ از دوران‌ سفارت‌ تقی‌زاده‌ در انگلستان‌ ، چاپ‌ ایرج‌ افشار، تهران‌ 1375 ش‌؛ محمدعلی‌جمال‌زاده‌، «سیدحسن‌ تقی‌زاده‌»، یغما ، سال‌19، ش‌10 (بهمن‌ 1345)؛ اسماعیل‌ رائین‌، فراموشخانه‌ و فراماسونری‌ در ایران‌ ، ج‌ 3، تهران‌ 1357 ش‌؛ فؤاد روحانی‌، تاریخ‌ ملی‌ شدن‌ صنعت‌ نفت‌ ایران‌ ، تهران‌1353ش‌؛ علی‌اصغر زرگر، تاریخ‌ روابط‌ سیاسی‌ایران‌ و انگلیس‌ در دورة‌ رضاشاه‌ ، ترجمة‌ کاوه‌ بیات‌، تهران‌ 1372 ش‌؛ عباس‌ زریاب‌ خویی‌، «تقی‌زاده‌ آنچنانکه‌ من‌ شناختم‌»، در یادنامة‌ تقی‌زاده‌ ؛ شرکت‌ ملی‌ نفت‌ ایران‌، کتاب‌ سفید: تاریخچه‌ و متن‌ قراردادهای‌ مربوط‌ به‌ نفت‌ ایران‌ ، تهران‌ 1344 ش‌؛ جواد شیخ‌الاسلامی‌، «تقی‌زاده‌ و قرارداد نفت‌»، یغما ، سال‌ 31، ش‌ 1 (فروردین‌ 1357)؛ همو، قتل‌ اتابک‌ ، تهران‌ 1367 ش‌؛ عیسی‌ صدیق‌، «تقی‌زاده‌»،در یادنامة‌تقی‌زاده‌ ؛ جمشید ضرغام‌ بروجنی‌، دولتهای‌ عصر مشروطیت‌ ، تهران‌ ?[ 1350 ش‌ ] ؛ کریم‌ طاهرزادة‌ بهزاد، قیام‌ آذربایجان‌ در انقلاب‌ مشروطیت‌ایران‌ ، تهران‌ 1334 ش‌؛ فخرالدین‌ عظیمی‌، بحران‌ دموکراسی‌ در ایران‌ ، ترجمة‌ عبدالرضا هوشنگ‌ مهدوی‌ و بیژن‌ نوذری‌، تهران‌ 1372 ش‌؛ منوچهر فرمانفرمائیان‌، از تهران‌ تا کاراکاس‌: نفت‌ و سیاست‌ در ایران‌ ، تهران‌ 1373 ش‌؛ محمود کتیرائی‌، فراماسونری‌ در ایران‌ ، تهران‌ 1355 ش‌؛ احمد کسروی‌، تاریخ‌ هیجده‌سالة‌ آذربایجان‌ ، تهران‌ 1355 ش‌؛ اولریش‌ گرکه‌، پیش‌ به‌سوی‌ شرق‌: ایران‌ در سیاست‌ شرقی‌ آلمان‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول‌ ، ترجمة‌ پرویز صدری‌، تهران‌ 1377 ش‌؛ ابوالفضل‌ لسانی‌، طلای‌ سیاه‌، یا، بلای‌ ایران‌ ، تهران‌ ?[ 1329 ش‌ ] ؛ مهدی‌ مجتهدی‌، تقی‌زاده‌: روشنگری‌ها در مشروطیت‌ ایران‌ ، تهران‌ 1357 ش‌؛ مرکز اسناد انقلاب‌ اسلامی‌، فراماسونرها و روتارین‌ها و لاینزهای‌ ایران‌ ، تهران‌ 1377 ش‌؛ محمد مصدق‌، «تقی‌زاده‌ از نگاه‌ مصدق‌»، آینده‌ ، سال‌ 12، ش‌ 7ـ 8 (مهر ـ آبان‌ 1365)؛ همو، نطقهای‌ دکتر مصدق‌ در دورة‌ شانزدهم‌ مجلس‌ شورای‌ ملی‌ ، ج‌ 1، دفتر دوم‌، تهران‌ [ بی‌تا. ] ؛ حسن‌ معاصر، تاریخ‌ استقرار مشروطیت‌ در ایران‌ ، تهران‌ 1352ـ1353 ش‌؛ «مکتوب‌ مرحوم‌ ادوارد براون‌ بمرحوم‌ آخوند ملامحمد کاظم‌ خراسانی‌ و جواب‌ آن‌»، یادگار ، سال‌ 1، ش‌ 2 (مهر 1323)؛ حسین‌ مکی‌، نفت‌ و نطق‌ مکی‌: جریان‌ مذاکرات‌ نفت‌ در مجلس‌ پانزدهم‌ در بارة‌ قرارداد نفت‌ ایران‌ و انگلیس‌ ، تهران‌ 1357 ش‌؛ مهدی‌ ملکزاده‌، تاریخ‌ انقلاب‌ مشروطیت‌ ایران‌ ، تهران‌ 1363 ش‌؛ عباس‌ منوچهری‌، «مشروطه‌ و مدرنیته‌: پارادوکس‌ تجددطلبی‌ در آراء تقی‌زاده‌»، در تاریخ‌ معاصر ایران‌ ، کتاب‌ نهم‌: مجموعة‌ مقالات‌ ، تهران‌ 1374 ش‌؛ حسین‌ میر، تشکیلات‌ فراماسونری‌ در ایران‌ با اسامی‌ و اسناد منتشر نشده‌ ، تهران‌ 1370 ش‌؛ مجتبی‌ مینوی‌، «یاد یار در گذشته‌»، راهنمای‌ کتاب‌ ، سال‌ 13، ش‌ 10ـ12 (دی‌ ـ اسفند 1349)؛ ناصح‌ ناطق‌، «در بارة‌ تقی‌زاده‌»، در یادنامة‌ تقی‌زاده‌ ؛ محمدبن‌ علی‌ ناظم‌الاسلام‌ کرمانی‌، تاریخ‌ بیداری‌ ایرانیان‌ ، چاپ‌ علی‌اکبر سعیدی‌ سیرجانی‌، تهران‌ 1362 ش‌؛ غلامرضا نجاتی‌، جنبش‌ ملی‌ شدن‌ صنعت‌ نفت‌ ایران‌ و کودتای‌ 28 مرداد 1332 ، تهران‌ 1366 ش‌؛ مهدیقلی‌ هدایت‌، خاطرات‌ و خطرات‌ ، تهران‌ 1344 ش‌؛ در یادنامة‌ تقی‌زاده‌ ، چاپ‌ حبیب‌ یغمائی‌، تهران‌ 1349 ش‌؛ احسان‌ یارشاطر، «درگذشت‌ دانشمند و دانش‌ پروری‌ گرانقدر»، در یادنامة‌ تقی‌زاده‌ ؛ حبیب‌ یغمائی‌، «تقی‌زاده‌، سید حسن‌»، در یادنامة‌ تقی‌زاده‌ ؛Edward Granville Browne, The Persian revolution of 1905- 1909 ,NewYork1966; EI 2 , s.v."Tak ¦ â ¤ za ¦ da"(by Iradj Afshar); A Locust's leg , ed. W.B.Henning and E.Yarshater, London 1962.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

عبدالحسین آذرنگ

حوزه موضوعی

اسلام معاصر

رده های موضوعی
جلد 7
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده