تفضل حسین خان
معرف
مشهور به‌ خان‌ علامه‌، ریاضیدان‌ و حکیم‌ شبه‌قارة‌ هند در قرن‌ دوازدهم‌ و سیزدهم‌
متن
تفضل‌ حسین‌خان‌ ، مشهور به‌ خان‌ علامه‌، ریاضیدان‌ و حکیم‌ شبه‌قارة‌ هند در قرن‌ دوازدهم‌ و سیزدهم‌. نام‌ کامل‌ وی‌ تفضل‌ حسین‌بن‌ اسداللّه‌بن‌ کرم‌اللّه‌ لاهوری‌ است‌ (صدرالافاضل‌، ص‌ 158؛ حسنی‌، ج‌ 7، ص‌ 112). وی‌ در 1140 به‌ دنیا آمد (نقوی‌، ص‌ 461). در بارة‌ محل‌ تولد وی‌ اختلاف‌نظر وجود دارد؛ برخی‌ آن‌ را سیالکوت‌ (رحمان‌علی‌، ص‌ 36؛ حسنی‌، همانجا) و برخی‌ کشمیر (امین‌، ج‌ 3، ص‌ 632) دانسته‌اند. در لاهور و شاه‌جهان‌آباد پرورش‌ یافت‌ (همانجا). ابتدا حکمت‌ را از شیخ‌ محمد وجیه‌ دهلوی‌ و ریاضیات‌ را از میرزا محمدعلی‌بن‌ میرزاخیراللّه‌ مهندس‌ آموخت‌. در هجده‌سالگی‌ به‌ لکهنو رفت‌ و نزد شیخ‌ محمدحسن‌بن‌ غلام‌ مصطفی‌ لکهنوی‌ (متوفی‌ 1199) شرح‌ مواقف‌ میرسید شریف‌ جرجانی‌ را خواند (رحمان‌ علی‌؛ حسنی‌، همانجاها)، مدتی‌ نیز در بنارس‌ شاگرد شیخ‌محمدعلی‌ حزین‌ لاهیجی‌، مورخ‌ و شاعر ایرانی‌، بود (شوشتری‌، ص‌ 287).تفضل‌ ریاضیات‌ و فقه‌ و کلام‌ تدریس‌ می‌کرد و به‌ عربی‌، فارسی‌، انگلیسی‌ و لاتینی‌ تسلط‌ داشت‌ (همان‌، ص‌ 364ـ 365). وی‌ به‌ موسیقی‌ بسیار علاقه‌مند بود (صدرالافاضل‌، ص‌ 160).تفضل‌ شیعی‌مذهب‌ بود و آصف‌الدوله‌، امیرشیعی‌ مذهب‌ لکهنو، در 1203 او را به‌ سفیری‌ خود به‌ کلکته‌ فرستاد (حسنی‌،همانجا) و در 1211 او را به‌ نیابت‌ دربار خود منصوب‌ کرد، ولی‌ تفضل‌ بعد از فوت‌ آصف‌الدوله‌ استعفا کرد و دوباره‌ به‌ تدریس‌ و مطالعه‌ پرداخت‌. وی‌ در 1215 درگذشت‌ و در بنارس‌ به‌خاک‌ سپرده‌ شد (شوشتری‌، ص‌ 366ـ367؛ حسنی‌، همانجا؛ رحمان‌علی‌، ص‌ 37).تفضل‌ پسری‌ به‌نام‌ نواب‌ تجمل‌ حسین‌خان‌ داشت‌ که‌ در لکهنو زندگی‌ می‌کرد و حسینیه‌ای‌ به‌یاد او ساخته‌اند که‌ هنوز هم‌ برجاست‌ (صدرالافاضل‌، ص‌ 162). تفضل‌ شاگردان‌ بسیاری‌ داشت‌، از جمله‌ نواب‌ سعادت‌ علیخان‌ (متوفی‌ 1229)، نواب‌ فریدالدوله‌ وزیر شاه‌عالم‌ پادشاه‌ (متوفی‌ 1244)، و مفتی‌ علی‌کبیرمچهلی‌ شهری‌ (متوفی‌ 1269).آثار تفضل‌ اغلب‌ در زمینة‌ ریاضی‌ است‌. از جمله‌ آثار اوست‌: دو رساله‌ در جبر و مقابله‌؛ شرح‌ مخروطات‌ اپولونیوس‌ (بلیناس‌)؛ شرح‌ مخروطات‌ ویپل‌ ؛و شرح‌ مخروطات‌ سیمسون‌ ؛ کتابی‌ در علم‌ هیئت‌ حکمای‌ اروپایی‌ (این‌ کتابها مدتی‌ کتاب‌ درسی‌ بودند)؛ ترجمة‌ فارسی‌ کتاب‌ اصول‌ ریاضی‌ حکمت‌ طبیعی‌ تألیف‌ نیوتن‌ (صدرالافاضل‌، همانجا؛ حسنی‌، ج‌ 7، ص‌ 113)؛ تعلیقه‌ بر یکی‌ از براهین‌ ابطال‌ جزء لایتجّزی‌ که‌ ملاصدرا در شرح‌ هدایة‌ الحکمة‌ ذکر کرده‌ است‌ (ثبوت‌، ص‌ 104)؛ ترجمة‌ فارسی‌ تحریرالمساکن‌ خواجه‌نصیرالدین‌ طوسی‌ (کنتوری‌، ص‌ 120؛ آقابزرگ‌ طهرانی‌، ج‌ 4، ص‌ 134)؛ و حواشی‌ و تعلیقاتی‌ بر کتابهای‌ فقه‌ و حدیث‌ (حبیب‌آبادی‌، ج‌ 2، ص‌ 547).منابع‌: آقابزرگ‌ طهرانی‌؛ امین‌؛ اکبر ثبوت‌، «شرح‌ هدایة‌ صدرا در هند»، خردنامة‌ صدرا ، ج‌ 1، ش‌ 3 (فروردین‌ 1375)؛ محمدعلی‌ حبیب‌آبادی‌، مکارم‌الا´ثار در احوال‌ رجال‌ دورة‌ قاجار ، ج‌ 2، اصفهان‌ 1362 ش‌؛ عبدالحی‌ حسنی‌، نزهة‌الخواطر و بهجة‌ المسامع‌ و النواظر ، ج‌ 7، حیدرآباد دکن‌ 1378/1959؛ رحمان‌ علی‌، تذکرة‌ علمای‌ هند ، لکهنو 1914؛ عبداللطیف‌بن‌ ابیطالب‌ شوشتری‌، تحفة‌العالم‌؛ و، ذیل‌ التحّفه‌ ، چاپ‌ صمد موحد، تهران‌ 1363 ش‌؛ مرتضی‌ حسین‌ صدرالافاضل‌، مطلع‌ الانوار: احوال‌ دانشوران‌ شیعة‌ پاکستان‌ و هند ، ترجمة‌ محمدهاشم‌، مشهد 1374 ش‌؛ اعجازحسین‌ بن‌ محمدقلی‌ کنتوری‌، کشف‌ الحجب‌ و الاستار عن‌ اسماء الکتب‌ والاسفار ، قم‌ 1409، حسین‌ عارف‌ نقوی‌، تذکرة‌ علمای‌ امامیة‌ پاکستان‌ ، اسلام‌آباد 1363 ش‌.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

فریبا مرادی پور

حوزه موضوعی

فلسفه

رده های موضوعی
جلد 7
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده