تفسیر امام حسن عسکری
معرف

از تفاسیر روایی‌ امامیه‌، متعلق‌ به‌ قرن‌ سوم‌

متن


تفسیر امام‌حسن‌ عسکری‌ ، از تفاسیر روایی‌ امامیه‌، متعلق‌ به‌ قرن‌ سوم‌. متن‌ این‌ تفسیر تا پایان‌ آیة‌ ۲۸۲ سورة‌ بقره‌ موجود است‌. این‌ تفسیر با بیان‌ روایاتی‌ راجع‌ به‌ فضائل‌ قرآن‌ و تأویل‌ و آداب‌ قرائت‌ قرآن‌ آغاز شده‌ و با ذکر احادیثی‌ مشتمل‌ بر فضائل‌ اهل‌بیت‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به حدیث‌ سدالابواب‌، ص‌ ۱۷) و مثالب‌ دشمنان‌ اهل‌بیت‌ (ص‌ ۴۷) ادامه‌ یافته‌ است‌. بحثهای‌ متعددی‌ نیز در بارة‌ سیرة‌ نبوی‌، بخصوص‌ راجع‌ به‌ مناسبات‌ پیامبر و یهودیان‌، مطرح‌ شده‌ است‌ ( رجوع کنید به ص‌ ۱۶۱ـ۱۶۳، ۱۹۰ـ ۱۹۲، ۴۰۶ـ۴۰۷). درمجموع‌، در این‌ تفسیر ۳۷۹ حدیث‌ آمده‌ است‌. بیشتر روایات‌ طولانی‌ و مفصّل‌ است‌، به‌طوری‌ که‌ گاه‌ یک‌ روایت‌ چندین‌ صفحه‌ را در برمی‌گیرد ( رجوع کنید به ص‌ ۶۵۶ـ۶۷۲) و به‌ همین‌ جهت‌، در برخی‌ موارد ساختار روایی‌ از بین‌ رفته‌ است‌. در برخی‌ روایات‌ نیز آشفتگی‌ وجود دارد.در این‌ تفسیر برخی‌ آیات‌ تأویل‌ شده‌ و بیشتر تأویلها در بارة‌ معجزات‌ پیامبر و امامان‌ است‌ ( رجوع کنید به ص‌ ۴۲۹ـ۴۴۱، ۴۹۷ـ۵۰۰). در این‌ تفسیر به‌ اسباب‌ نزول‌ آیات‌ کمتر توجه‌ شده‌، گرچه‌ به‌ مصادیق‌ آیات‌ اشاره‌ شده‌ است‌. مباحث‌ صرفی‌ و نحوی‌ و بلاغی‌ نیز در این‌ تفسیر وجود ندارد (رضوی‌، ص‌ ۳۱۳).سلسلة‌ سند روایت‌ کتاب‌ نشان‌ می‌دهد که‌ نقل‌ این‌ تفسیر در میان‌ محدّثان‌ و فقهای‌ قم‌ در قرن‌ چهارم‌ و پنجم‌ متداول‌ بوده‌ است‌ ( رجوع کنید به ص‌ ۷ـ ۸). مطالب‌ تفسیر را محمدبن‌ قاسم‌ استرآبادی‌ خطیب‌، مشهور به‌ مفسر جرجانی‌، که‌ شاید تدوین‌کنندة‌ تفسیر نیز باشد، از دو راوی‌ آن‌، یعنی‌ ابوالحسن‌ علی‌بن‌ محمدبن‌ سیار (یسار؟) و ابویعقوب‌ یوسف‌بن‌ محمدبن‌ زیاد، نقل‌ کرده‌ است‌. در مقدمة‌ کوتاه‌ این‌ دو بر تفسیر آمده‌ است‌ که‌ بعد از به‌قدرت‌ رسیدن‌ حسن‌بن‌ زید آنان‌ مجبور به‌ مهاجرت‌ از وطن‌ خود شدند. از آنجا که‌ آنها از آمدن‌ خود نزد امام‌حسن‌ عسکری‌ علیه‌السلام‌ سخن‌ گفته‌اند، تاریخ‌ ورودشان‌ به‌ سامرا می‌بایست‌ بعد از ۲۵۴ بوده‌ باشد، زیرا این‌ سال‌، زمان‌ آغاز امامت‌ امام‌ عسکری‌ علیه‌السلام‌ بوده‌ است‌ ( التفسیر المنسوب‌ الی‌ الامام‌ ابی‌محمد الحسن‌بن‌ علی‌ العسکری‌ ، ص‌ ۹ـ۱۰؛ قس‌ ابن‌جوزی‌، ج‌ ۱۲، ص‌ ۷۴؛ آقابزرگ‌طهرانی‌، ج‌ ۴، ص‌ ۲۸۶ـ ۲۸۸). در ادامه‌ گفته‌اند که‌ متن‌ کل‌ تفسیر را به‌ مدت‌ هفت‌ سال‌ نزد امام‌ فراگرفته‌اند ( التفسیر المنسوب‌ الی‌ الامام‌ ابی‌محمد الحسن‌بن‌ علی‌ العسکری‌ ، ص‌ ۱۲)، حال‌ آنکه‌ از وفات‌ امام‌ در ۲۶۰ سخنی‌ به‌ میان‌ نیامده‌ است‌ و ظاهراً پس‌ از درگذشت‌ امام‌، آن‌ دو به‌ موطن‌ خود بازگشته‌اند (همانجا).با وجود قدمت‌ این‌ تفسیر، وثاقت‌ آن‌ در بین‌ علمای‌ امامیه‌ از گذشته‌ مورد بحث‌ بوده‌ است‌. محمدبن‌ علی‌بن‌ بابویه‌، معروف‌ به‌ شیخ‌صدوق‌ (متوفی‌ ۳۸۱)، نخستین‌ عالم‌ امامی‌ است‌ که‌ از این‌ تفسیر مطالب‌ فراوانی‌ در کتب‌ خود نقل‌ کرده‌، گرچه‌ در بارة‌ وثاقت‌ یا عدم‌ اعتبار آن‌ سخنی‌ نگفته‌ است‌. ابن‌بابویه‌ متن‌ تفسیر را مستقیماً از استرآبادی‌ دریافت‌ نموده‌ است‌. وی‌ در آغاز کتاب‌ فتوایی‌ خود، من‌ لایحضره‌الفقیه‌ (ج‌ ۱، ص‌ ۳)، ضمن‌ اشاره‌ به‌ این‌ نکته‌ که‌ آنچه‌ در این‌ اثر فراهم‌ آمده‌ از نظر خودش‌ صحیح‌ است‌، بیان‌ داشته‌ که‌ روایات‌ کتاب‌ را از متون‌ معتبر و مشهور گرفته‌ است‌. همو در باب‌ تلبیه‌، از استرآبادی‌ حدیثی‌ نقل‌ کرده‌ و در پایان‌ گفته‌ است‌ که‌ باقی‌ آن‌ را در کتاب‌ تفسیر آورده‌ است‌ (۱۴۱۳، ج‌ ۲، ص‌ ۲۱۱ـ۲۱۲). بر این‌ اساس‌، اگر شیخ‌صدوق‌ خود تدوین‌کنندة‌ تفسیر نبوده‌، احتمالاً تهذیب‌کنندة‌ آن‌ بوده‌ است‌. مؤید صحت‌ این‌ احتمال‌، سخن‌ نجاشی‌ (متوفی‌۴۵۰؛ ص‌ ۳۹۱ـ۳۹۲) است‌ که‌ در ذیل‌ آثار شیخ‌صدوق‌ به‌ دو اثر تفسیری‌، تفسیرالقرآن‌ و مختصر تفسیر القرآن‌ ، اشاره‌ کرده‌ است‌. شاهد دیگر بر این‌ نظر، ذکر روایتی‌ با همین‌ سند در کتاب‌ التوحید (ص‌ ۴۷) شیخ‌صدوق‌ است‌. در آخر آن‌ روایت‌ نیز شیخ‌ صدوق‌ بیان‌ داشته‌ که‌ متن‌ کامل‌ حدیث‌ را در تفسیرش‌ آورده‌ است‌ ( رجوع کنید به التفسیرالمنسوب‌ الی‌الامام‌ ابی‌محمد الحسن‌بن‌ علی‌العسکری‌ ، ص‌ ۵۰ ـ۵۲).نخستین‌ منتقد وثاقت‌ تفسیر، احمدبن‌ حسین‌بن‌ عبیداللّه‌ غضائری‌، معروف‌ به‌ ابن‌غضائری‌، بود که‌ در الضعفاء خود، محمدبن‌ قاسم‌ استرآبادی‌ را فردی‌ ضعیف‌ و کذّاب‌ معرفی‌ کرده‌ و دو فرد مذکور در سلسلة‌ سند را ــ که‌ تفسیر را، به‌ نقل‌ از پدرانشان‌، از امام‌حسن‌ عسکری‌ روایت‌ کرده‌اند ــ مجهول‌ خوانده‌ است‌. ابن‌غضائری‌ تفسیر را «موضوع‌» دانسته‌ و جاعل‌ آن‌ را سهل‌بن‌ احمدبن‌ عبداللّه‌ دیباجی‌ (متوفی‌۳۸۰) معرفی‌ کرده‌ است‌ (علامه‌ حلّی‌، ص‌ ۲۵۶ـ۲۵۷؛ آقابزرگ‌طهرانی‌، ج‌ ۴، ص‌ ۲۸۸، پانویس‌).معتقدان‌ به‌ وثاقت‌ متن‌ تفسیر در نقد کلام‌ ابن‌غضائری‌ دلایلی‌ آورده‌اند، از جمله‌ گفته‌اند که‌ در انتساب‌ متن‌ کتاب‌ الضعفاء به‌ ابن‌غضائری‌ تردید وجود دارد (آقابزرگ‌طهرانی‌، ج‌ ۴، ص‌ ۲۸۸ـ۲۸۹، پانویس‌، ج‌۱۰، ص‌ ۸۸ ـ۸۹) و بر اساس‌ متن‌ تفسیر ، ابن‌سیار و ابویعقوب‌ متن‌ را بدون‌واسطه‌ از امام‌ روایت‌ کرده‌اند. همچنین‌ در تفسیر تصریح‌ شده‌ است‌ که‌ پدران‌ این‌ دو بعد از مدتی‌ سکونت‌ در سامرا به‌ شهر خود بازگشتند (ص‌ ۱۲) و در اسناد روایت‌ کتاب‌ ذکری‌ از پدران‌ آن‌ دو نیست‌ (ص‌ ۹). بنابراین‌، ذکر نام‌ آنها در برخی‌ روایات‌ دیگر، سهو کاتب‌ است‌ (آقابزرگ‌طهرانی‌، ج‌ ۴، ص‌ ۲۹۲)، اما این‌ مطلب‌ پذیرفتنی‌ نیست‌، زیرا نام‌ پدران‌ ابن‌سیار و ابویعقوب‌ در تمام‌ روایات‌ منقول‌ از این‌ تفسیر در آثار متعدد شیخ‌صدوق‌ آمده‌ است‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به ۱۳۶۱ ش‌، ص‌ ۴، ۲۴، ۳۳).در بارة‌ سهل‌بن‌ احمد هم‌ نجاشی‌ (ص‌ ۱۸۶)، ضمن‌ معرفی‌ او، وی‌ را از جمله‌ کسانی‌ دانسته‌ که‌ بر آنها خرده‌ای‌ نیست‌. خطیب‌بغدادی‌ (ج‌ ۹، ص‌ ۱۲۲) تنها به‌ تشیع‌ سهل‌بن‌ احمد و نمازگزاردن‌ شیخ‌مفید (متوفی‌ ۴۱۳) بر جنازة‌ وی‌ اشاره‌ کرده‌ است‌ که‌ این‌ مطلب‌ بر جلالت‌ مکان‌ وی‌ در بین‌ امامیه‌ دلالت‌ دارد.نکتة‌ جالب‌ توجه‌ دیگر قرار داشتن‌ پدر ابن‌غضائری‌ در طریق‌ روایت‌ تفسیر با همین‌ سلسله‌ سندِ متداول‌ است‌ (مجلسی‌، ج‌ ۱۰۵، ص‌ ۷۸).برخی‌ گفته‌اند که‌ طریق‌ شیخ‌صدوق‌ در روایت‌ این‌ تفسیر، متعدد است‌، زیرا در مواردی‌ به‌ جای‌ محمدبن‌ قاسم‌ استرآبادی‌ از محمدبن‌ علی‌ استرآبادی‌، در طریق‌ خود از دو راویِ تفسیر ، یاد کرده‌ است‌ ( رجوع کنید به ابن‌بابویه‌، ۱۴۱۷، ص‌۲۴۰؛ آقابزرگ‌طهرانی‌، ج‌ ۴، ص‌ ۲۸۶، پانویس‌). بعید نیست‌ که‌ این‌ دو، یکی‌ بوده‌ باشند، زیرا ذکر نام‌ جد به‌ جای‌ پدر متداول‌ بوده‌ است‌.همچنین‌ ذکر شده‌ که‌ حسن‌بن‌ خالد برقی‌ تفسیری‌ در ۱۲۰ جزء به‌ املای‌ امام‌حسن‌ عسکری‌ نگاشته‌ است‌ (ابن‌شهرآشوب‌، معالم‌العلماء ، ص‌ ۳۴)، اما شیخ‌طوسی‌ (متوفی‌ ۴۶۰؛ ص‌ ۴۶۲) حسن‌بن‌ خالد برقی‌ را جزو کسانی‌ دانسته‌ که‌ ائمه‌ را درک‌ نکرده‌ و از آنان‌ به‌طور غیرمستقیم‌ روایت‌ کرده‌اند. محدّث‌ نوری‌ (متوفی‌۱۳۲۰؛ ج‌ ۵، ص‌ ۱۸۸)، با استناد به‌ گفتة‌ ابن‌شهرآشوب‌ (متوفی‌ ۵۸۸)، قاطعانه‌ تفسیر برقی‌ را طریق‌ دیگر روایت‌ متن‌ تفسیر امام‌ عسکری‌ دانسته‌ است‌، اما مشکل‌ پذیرش‌ این‌ قول‌ این‌ است‌ که‌ هیچ‌ روایتی‌ از این‌ تفسیر وجود ندارد که‌ نام‌ برقی‌ در آن‌ ذکر شده‌ باشد. همچنین‌ آقابزرگ‌طهرانی‌ (ج‌ ۴، ص‌ ۲۸۳ـ ۲۸۵) اشاره‌ کرده‌ که‌ مراد از عسکری‌ در قول‌ ابن‌شهرآشوب‌، امام‌ هادی‌ علیه‌السلام‌ است‌ و حسن‌بن‌ خالد نمی‌تواند از راویان‌ امام‌حسن‌ عسکری‌ باشد (قس‌ تستری‌، ج‌ ۳، ص‌ ۲۲۸). در فهرست‌ نسخه‌های‌ عکسی‌ و ریز فیلمهای‌ کتابخانة‌ سیدعبدالعزیز طباطبائی‌ (متوفی‌ بهمن‌ ۱۳۷۴) در قم‌، سه‌ نسخه‌ با عنوان‌ تفسیر نگاشتة‌ ابوعلی‌ حسن‌بن‌ خالد برقی‌ معرفی‌ شده‌ است‌ (طیار مراغی‌، ص‌ ۱۴۳۶، ۱۴۴۰، ۱۴۸۹)؛ اما با مراجعة‌ نویسندة‌ مقاله‌ و رؤیت‌ نسخه‌ها مشخص‌ شد که‌ آنها همین‌ تفسیر منسوب‌ به‌ امام‌حسن‌ عسکری‌ و با همین‌ سلسله‌ سندِ متداول‌اند و دلیلی‌ برای‌ انتساب‌ این‌ نسخه‌ها به‌ برقی‌، حداقل‌ در این‌ نسخه‌ها، وجود ندارد.پس‌ از شیخ‌صدوق‌، ابومنصور احمدبن‌ علی‌ طبرسی‌ در کتاب‌ احتجاج‌ ضمن‌ معرفی‌ منابع‌ خود از تفسیر امام‌ حسن‌ عسکری‌ یاد کرده‌، اما به‌ عدم‌ اشتهار آن‌ اشاره‌ نموده‌ و به‌ این‌ دلیل‌، سند روایت‌ کتاب‌ را به‌طور کامل‌ آورده‌ است‌ (ج‌ ۱، ص‌ ۶ـ ۸). سعیدبن‌ هبة‌اللّه‌ قطب‌ راوندی‌ (ج‌ ۲، ص‌ ۵۱۹ ـ۵۲۱) نیز از این‌ تفسیر ، بدون‌ اشاره‌ به‌ نام‌ آن‌، مطلبی‌ نقل‌ کرده‌ است‌. ابن‌شهرآشوب‌ نیز از این‌ تفسیر ، با تصریح‌ به‌ نام‌ آن‌ ولی‌ بدون‌ ذکر سند، مطلبی‌ آورده‌ است‌ ( مناقب‌ ، ج‌ ۱، ص‌ ۹۲). عبدالجلیل‌ قزوینی‌، که‌ در حدود ۵۶۰ کتاب‌ نقض‌ را می‌نوشته‌، از جمله‌ تفاسیر مشهور امامی‌ به‌ تفسیری‌ با عنوان‌ تفسیر امام‌حسن‌ عسکری‌ اشاره‌ کرده‌، اما چون‌ از این‌ تفسیر مطلبی‌ نقل‌ نکرده‌ است‌، نمی‌توان‌ به‌ طور حتم‌ مقصود وی‌ را همین‌ تفسیر موجود دانست‌ ( رجوع کنید به ص‌ ۲۱۲، ۲۸۵).محقق‌ کرَکی‌ (متوفی‌ ۹۴۰) و شهیدثانی‌ زین‌الدین‌بن‌ علی‌ عاملی‌ (متوفی‌ ۹۶۵) در اجازات‌ خود، در شمار کتبی‌ که‌ اجازة‌ روایت‌ آن‌ را داده‌اند، حدیثی‌ را از این‌ تفسیر با ذکر طریق‌ خود به‌ آن‌ آورده‌اند (مجلسی‌، ج‌ ۱۰۵، ص‌ ۷۷ـ۷۹، ۱۶۹ـ۱۷۰). در میان‌ فقهای‌ معاصر امامی‌، شیخ‌محمدجواد بلاغی‌ * (متوفی‌ ۱۳۵۲ش‌) ضمن‌ رساله‌ای‌ از نادرستی‌ انتساب‌ این‌ تفسیر به‌ امام‌ حسن‌ عسکری‌ علیه‌السلام‌ سخن‌ گفته‌ و متن‌ را مجعول‌ دانسته‌ است‌ ( رجوع کنید به استادی‌، ص‌ ۱۶۱ـ۱۸۴). آیت‌اللّه‌ خوئی‌ (ج‌ ۱۲، ص‌ ۱۴۷) و شیخ‌ محمدتقی‌ تستری‌ (ج‌ ۷، ص‌ ۵۵۸) نیز با او هم‌رأی‌اند. با این‌ حال‌، مطالبی‌ در این‌ تفسیر وجود دارد که‌ معمولاً فقها آن‌ را پذیرفته‌اند. برای‌ نمونه‌ می‌توان‌ به‌ حدیث‌ مشهور در بیان‌ اوصاف‌ فقهایی‌ که‌ می‌توان‌ از آنها تقلید کرد اشاره‌ نمود ( التفسیر المنسوب‌ الی‌الامام‌ ابی‌محمد الحسن‌بن‌ علی‌ العسکری‌ ، ص‌ ۳۰۰؛ نیز رجوع کنید به طباطبائی‌ یزدی‌، ج‌ ۱، ص‌ ۹ـ۱۰، باب‌ التقلید، مسئلة‌ ۲۲ و شروح‌ این‌ کتاب‌ ذیل‌ همان‌ مسئله‌). گزارش‌ تقریباً کاملی‌ از اقوال‌ علمای‌ امامیه‌ در بارة‌ این‌ تفسیر را استادی‌ (ص‌ ۱۸۶ـ ۲۱۵) آورده‌ است‌.نسخه‌های‌ خطی‌ متعددی‌ از این‌ تفسیر موجود است‌ ( رجوع کنید به بکائی‌، ج‌ ۵، ص‌ ۱۹۰۴ـ ۱۹۰۵؛ سزگین‌، ج‌ ۱، جزء ۱، ص‌ ۹۵ـ ۹۶). متن‌ تفسیر به‌ فارسی‌ ترجمه‌ شده‌ است‌ (آقابزرگ‌طهرانی‌، ج‌ ۴، ص‌ ۸۹ ـ۹۰). قدیمترین‌ ترجمة‌ فارسی‌ موجود آن‌، آثارالاخیار نام‌ دارد که‌ ترجمة‌ ابوالحسن‌ علی‌بن‌ حسن‌ زواره‌ای‌ (متوفی‌ ۹۸۴) و ترجمة‌ تمام‌ متن‌ موجود است‌ (قس‌ بکائی‌، ج‌ ۱، ص‌ ۲). قدرت‌اللّه‌ حسینی‌ شاهمرادی‌ نیز سورة‌ فاتحة‌ این‌ تفسیر را با عنوان‌ تفسیر فاتحه‌الکتاب‌ از امام‌ حسن‌عسکری‌ سلام‌اللّه‌علیه‌ و پژوهشی‌ پیرامون‌ آن‌ (تهران‌ ۱۴۰۴) با مقدمه‌ای‌ مبسوط‌ در اثبات‌ و ثاقتِ تفسیر، ترجمه‌ و منتشر کرده‌ است‌. سیدحسین‌ بهریلوی‌ (بریلوی‌؛ متوفی‌ ۱۳۶۱) این‌ تفسیر را به‌ زبان‌ اردو ترجمه‌ کرد و با عنوان‌ آثار حیدری‌ به‌ چاپ‌ رساند (بکائی‌، ج‌ ۱، ص‌ ۳). متن‌ عربی‌ تفسیر چند بار چاپ‌ شده‌ است‌ ( رجوع کنید به آقابزرگ‌طهرانی‌، ج‌ ۴، ص‌ ۲۹۲؛ بکائی‌، ج‌ ۵، ص‌ ۱۹۰۴). این‌ کتاب‌، بر اساس‌ شش‌ نسخة‌خطی‌ و به‌کوشش‌ سیدمحمدباقر ابطحی‌، در ۱۴۰۹ در قم‌ چاپ‌ انتقادی‌ شد.



منابع‌: آقابزرگ‌طهرانی‌؛ ابن‌بابویه‌، الامالی‌ ، قم‌ ۱۴۱۷؛ همو، التوحید ، چاپ‌ هاشم‌ حسینی‌طهرانی‌، قم‌ ?[ ۱۳۵۷ ش‌ ] ؛ همو، معانی‌ الاخبار ، چاپ‌ علی‌اکبر غفاری‌، قم‌ ۱۳۶۱ ش‌؛ همو، من‌ لایحضره‌الفقیه‌ ، قم‌ ۱۴۱۳؛ ابن‌جوزی‌، المنتظم‌ فی‌ تاریخ‌ الملوک‌ و الامم‌ ، چاپ‌ محمد عبدالقادر عطا و مصطفی‌ عبدالقادر عطا، بیروت‌ ۱۴۱۲/ ۱۹۹۲؛ ابن‌شهرآشوب‌، معالم‌ العلماء ، نجف‌ ۱۳۸۰/ ۱۹۶۱؛ همو، مناقب‌ آل‌ ابی‌طالب‌ ، چاپ‌ هاشم‌ رسولی‌محلاتی‌، قم‌ [ بی‌تا. ] ؛ رضا استادی‌، رسالة‌ اخری‌ حول‌ التفسیر المنسوب‌ الی‌ الامام‌ العسکری‌ علیه‌السلام‌ در الرسائل‌ الاربعة‌ عشرة‌ ، چاپ‌ رضا استادی‌، قم‌: مؤسسة‌ النشر الاسلامی‌، ۱۴۱۵؛ محمدحسن‌ بکائی‌، کتابنامة‌ بزرگ‌ قرآن‌ کریم‌ ، تهران‌ ۱۳۷۴ ش‌ ـ ؛ تستری‌؛ حسن‌بن‌ علی‌ (ع‌)، امام‌ یازدهم‌، التفسیر المنسوب‌ الی‌ الامام‌ ابی‌محمدالحسن‌بن‌ علی‌العسکری‌ ، چاپ‌ محمدباقر ابطحی‌، قم‌ ۱۴۰۹؛ خطیب‌بغدادی‌؛ خوئی‌؛ سعید رضوی‌، «نگاهی‌ به‌ تفسیر منسوب‌ به‌ امام‌ حسن‌ عسکری‌ علیه‌السلام‌»، فصلنامة‌ پژوهشهای‌ قرآنی‌ ، ش‌ ۵ ـ۶ (بهار و تابستان‌ ۱۳۷۵)؛ فؤاد سزگین‌، تاریخ‌التراث‌العربی‌ ، ج‌ ۱، جزء ۱، نقله‌ الی‌ العربیة‌ محمود فهمی‌ حجازی‌، ریاض‌ ۱۴۰۳/۱۹۸۳؛ محمدکاظم‌بن‌ عبدالعظیم‌ طباطبائی‌ یزدی‌، العروة‌الوثقی‌ ، بیروت‌ ۱۴۰۹؛ احمدبن‌ علی‌ طبرسی‌، الاحتجاج‌ ، چاپ‌ ابراهیم‌ بهاری‌ و محمد هادی‌به‌، قم‌ ۱۴۱۳؛ محمدبن‌ حسن‌ طوسی‌، رجال‌ الطوسی‌ ، نجف‌ ۱۳۸۰/۱۹۶۱؛ محمود طیارمراغی‌، «فهرست‌ نسخه‌های‌ عکسی‌ و میکروفیلم‌های‌ کتابخانة‌ محقق‌ طباطبائی‌»، در المحقق‌ الطباطبائی‌ فی‌ ذکراه‌ السنویة‌ الاولی‌&#۳۹; ، ج‌ ۳، قم‌: آل‌البیت‌، ۱۴۱۷؛ عبدالجلیل‌ قزوینی‌، نقض‌ ، چاپ‌ جلال‌الدین‌ محدّث‌ ارموی‌، تهران‌ ۱۳۵۸ ش‌؛ حسن‌بن‌ یوسف‌ علامه‌ حلّی‌، رجال‌ العلامة‌ الحلّی‌ ، چاپ‌ محمدصادق‌ بحرالعلوم‌، نجف‌ ۱۳۸۱/۱۹۶۱، چاپ‌ افست‌ قم‌ ۱۴۰۲؛ سعیدبن‌ هبة‌اللّه‌ قطب‌ راوندی‌، الخرائج‌ و الجرائح‌ ، قم‌ ۱۴۰۹؛ مجلسی‌؛ احمدبن‌ علی‌ نجاشی‌، فهرست‌ اسماء مصنّفی‌ الشیعة‌ المشتهر ب رجال‌ النجاشی‌ ، چاپ‌ موسوی‌ شبیری‌زنجانی‌، قم‌ ۱۴۰۷؛ حسین‌بن‌ محمدتقی‌ نوری‌، خاتمة‌ مستدرک‌ الوسائل‌ ، قم‌ ۱۴۱۵ـ۱۴۲۰.


نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محمدکاظم رحمتی

حوزه موضوعی

قرآن و حدیث

رده های موضوعی
جلد 7
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده