تغْلقیه (یا تغْلقیه )
معرف
سلسله‌ سلاطین‌ مسلمان‌ حاکم‌ در دهلی‌ از 720 تا 815
متن
تُغْلُقیه‌ (یا تَغْلَقیه‌)، سلسله‌ سلاطین‌ مسلمان‌ حاکم‌ در دهلی‌ از 720 تا 815 . تغلق‌ واژه‌ای‌ ترکی‌ به‌ معنای‌ سردار است‌ (غیاث‌الدین‌ رامپوری‌، ذیل‌ «تغلق‌»). این‌ واژه‌ در اصل‌ قتلغ‌ بوده‌ که‌ در هندی‌ به‌ صورت‌ تغلق‌ در آمده‌ است‌ (فرشته‌، ج‌ 1، ص‌130). نیای‌ این‌ سلسله‌ غازی‌ ملک‌ تغلق‌، غلام‌ غیاث‌الدین‌ الغ‌خان‌ بَلْبَن‌ * (حاکم‌ دهلی‌، حک : 664ـ686)، بود که‌ بادختری‌ هندو از مردم‌ جَتْ ساکن‌ در پنجاب‌ ازدواج‌ کرد و فرزند آنان‌ غیاث‌الدین‌ تغلق‌شاه‌ شد (همانجا). سلاطین‌ تغلقیه‌ عبارت‌اند از:1) غیاث‌الدین‌ تغلق‌شاه‌. وی‌ اولین‌ سلطان‌ این‌ سلسله‌ بود. در بارة‌ چگونگی‌ به‌ قدرت‌ رسیدن‌ او دو روایت‌ وجود دارد: به‌گفتة‌ هندوشاه‌ (فرشته‌)، وی‌ ابتدا در خدمت‌ ناصرالدین‌ خسروشاه‌ (حک : 718ـ720)، از سلاطین‌ خَلجی‌ هند، بود و پس‌ از کشتن‌ قاتلان‌ خسروشاه‌، در 720 بر تخت‌ سلطنت‌ دهلی‌ نشست‌ (همانجا)؛ اما به‌ نوشتة‌ ابن‌بطوطه‌، غیاث‌الدین‌ از ترکان‌ قَرْونَه‌ (محلی‌ بین‌ کوههای‌ سند و ترکستان‌) بود که‌ ابتدا در خدمت‌ تجار این‌ منطقه‌ بود و سپس‌ در زمان‌ علاءالدین‌ محمدشاه‌ (متوفی‌ 715)، امیر سند، به‌ خدمت‌ برادر او (اُولوْخان‌) در آمد. پس‌ از چندی‌ امیر سپاه‌ شد و به‌ گفتة‌ خودش‌ چون‌ بارها با تاتارها جنگیده‌ بود «غازی‌ ملک‌» لقب‌ گرفت‌. آنگاه‌ به‌ خدمت‌ امیرقطب‌الدین‌ مبارکشاه‌ (متوفی‌ 720)، امیر خلجی‌، در آمد و به‌ فرمان‌ او حاکم‌ شهر دِبال‌پور شد و پسر بزرگ‌ خود، محمد جَونَه‌ غیاث‌الدین‌ الغ‌خان‌ (بعداً محمد تغلق‌شاه‌) را امیر سپاهش‌ کرد. چون‌ خسروشاه‌، قطب‌الدین‌ را کشت‌ و به‌ جای‌ وی‌ نشست‌. غازی‌ملک‌ امیر سپاه‌ خسروشاه‌ خلجی‌ شد، ولی‌ با او به‌ مخالفت‌ برخاست‌ و برای‌ انتقام‌ از قاتلان‌ قطب‌الدین‌، با کشلوخان‌ (سردار دیگر قطب‌الدین‌) متحد شد و به‌ کمک‌ الغ‌خان‌، خسروخان‌ را شکست‌ داد و کشت‌ و در 720 به‌ عنوان‌ سلطان‌ دهلی‌ بر تخت‌ نشست‌ (ابن‌بطوطه‌، ج‌ 1، ص‌ 192، ج‌ 2، ص‌ 447ـ449). وی‌ پس‌ از سلطنت‌، لقب‌ خود را از غازی‌ملک‌ به‌ غیاث‌الدین‌ تغییر داد (بوریج‌ ، ج‌ 1، ص‌ 87؛ لین‌پول‌، ص‌120) و مناصب‌ درباری‌ را به‌ کسان‌ خود بخشید و به‌ اصلاح‌ امور پرداخت‌؛ خزانه‌ را رونق‌ بخشید، قلمرو خود را از شورش‌ داخلی‌ و هجوم‌ خارجی‌ امن‌ کرد، و پایتخت‌ را به‌ تغلق‌آباد، شهری‌ که‌ خود بنا کرده‌ بود، منتقل‌ کرد، زیرا دهلی‌ به‌سبب‌ شورشهای‌ افغانها ناامن‌ شده‌ بود.غیاث‌الدین‌ در 725، بر اثر فرو ریختن‌ کوشکی‌ که‌ فرزندش‌ساخته‌ بود، درگذشت‌ و در مقبره‌اش‌ در تغلق‌آباد دفن‌ شد (ابن‌ بطوطه‌، ج‌ 2، ص‌ 452؛ فرشته‌، ج‌ 1، ص‌ 132؛ ویلر ، بخش‌ 1، ص‌ 70؛ لین‌پول‌، همانجا). ابن‌بطوطه‌ مرگ‌ او را بر اثر توطئة‌ فرزندش‌ الغ‌خان‌ و خواجه‌ ایاز، وزیر غیاث‌الدین‌، ذکر کرده‌ است‌ (ج‌ 2، ص‌ 451؛ نیز رجوع کنید به دولافوس‌ ، ص‌ 105؛ بوریج‌، ج‌ 1، ص‌ 87 ـ 88).وی‌ مسلمانی‌ معتقد و سخت‌گیر بود؛ جمعی‌ از هندوها را گردن‌ زد و نوشیدن‌ شراب‌ را ممنوع‌ کرد (بَرَنی‌، ص‌ 605ـ606؛ فرشته‌، ج‌ 1، ص‌130ـ132؛ ویلر، بخش‌ 1، ص‌ 69ـ70).2) محمدبن‌ تغلق‌شاه‌. محمد جَونَه‌ غیاث‌الدین‌ الغ‌خان‌، ملقب‌ به‌ ابوالمجاهد، دومین‌ سلطان‌ این‌ سلسله‌ بود که‌ در 725 به‌ سلطنت‌ رسید. در قلمرو وسیع‌ او، بر اثر سیاستهای‌ نادرستش‌، همواره‌ شورش‌ وجود داشت‌ و او خود به‌ این‌ امر واقف‌ بود (ابن‌بطوطه‌، ج‌ 2، ص‌ 452؛ فرشته‌، ج‌ 1، ص‌ 141ـ 142؛ لین‌پول‌، ص‌ 122). وی‌ در 727 دستور تخریب‌ دهلی‌ را داد و مردم‌ را به‌ زور به‌ منطقة‌ دیوگری‌ ــ که‌ شهر دولت‌آباد را در آنجا بنا کرده‌ بود ــ فرستاد (فرشته‌، ج‌ 1، ص‌136ـ137؛ بوریج‌، ج‌ 1، ص‌90ـ91؛ ویلر، بخش‌ 1، ص‌71ـ 72؛ لین‌پول‌، ص‌ 131ـ 132). از 732 تا 733 درگیر سرکوب‌ شورش‌ در مُلتان‌ و بَنگال‌ و لکهنو و بِهسیتان‌ بود (فرشته‌، همانجا). در 733، نام‌ خلیفة‌ عباسی‌ مصر، ابوربیعه‌ سلیمان‌المستکفی‌بن‌ الحاکم‌ اول‌، را از سکه‌ انداخت‌، اما در 735 بار دیگر از خلیفة‌ عباسی‌ اطاعت‌ کرد (همان‌، ج‌ 1، ص‌ 139؛ ویلر، همانجا؛ لین‌پول‌، ص‌ 137ـ 138). در 735، خانهای‌ گجرات‌ به‌سبب‌ آنکه‌ محمد تغلق‌ به‌ افراد عامی‌، مانند باغبان‌ و حجام‌، مناصب‌ درباری‌ بخشیده‌ بود، علیه‌ او شورش‌ کردند و او شورش‌ را سرکوب‌ و اموال‌ مردم‌ را غارت‌ کرد و آنان‌ از وحشت‌ به‌ جنگلها گریختند. در همین‌ سال‌ در دکن‌نیز شورش‌ شد (فرشته‌، ج‌ 1، ص‌ 143). محمد تغلق‌ به‌ کَرنال‌ حمله‌ کرد و راجة‌ آنجا را کشت‌ و هندوها را گردن‌ زد (همانجا) و جنایات‌ زیادی‌ مرتکب‌ شد و خون‌ بسیاری‌ ریخت‌. با اینهمه‌، وی‌ به‌ شعائر دینی‌ پایبند بود و با خطاکاران‌ دینی‌ بشدت‌ برخورد می‌کرد (ابن‌بطوطه‌، ج‌ 2، ص‌ 453). محمد تغلق‌شاه‌ برای‌ جلوگیری‌ از حملة‌ مغولان‌ به‌ هند ــ که‌ در افغانستان‌ و ماوراءالنهر بودند ــ به‌ آنان‌ بخشش‌ سنگینی‌ کرد. این‌ بخشش‌ با خشکسالی‌ای‌ که‌ در هند پدید آمده‌ بود و کشتارهای‌ پی‌درپی‌، فقر و نابسامانی‌ اقتصادی‌ را در هند افزایش‌ داد. محمد تغلق‌ برای‌ رفع‌ تنگناهای‌ اقتصادی‌ اقدامات‌ گسترده‌ای‌ کرد، از جمله‌ بر اراضی‌ مالیات‌ سنگین‌ بست‌؛ سپاهی‌ به‌ چین‌ و سپاه‌ دیگری‌ به‌ ایران‌ برای‌ غارت‌ فرستاد، اما لشکر او بر اثر نداشتن‌ امکانات‌ لشکری‌ پراکنده‌ شدند؛ سکه‌های‌ مسی‌ ضرب‌ کرد و مردم‌ را به‌ استفاده‌ از آن‌ وادار ساخت‌، اما تحریم‌ تجار این‌ طرح‌ را نیز با شکست‌ روبرو ساخت‌. این‌ دو عامل‌ لطمة‌ سختی‌ به‌ تجارت‌ هند زد و فقر بیش‌ از پیش‌ را در هند ایجاد کرد (بوریج‌، ج‌ 1، ص‌ 89؛ ویلر، بخش‌ 1، ص‌70، 72ـ73؛ دولافوس‌، ص‌ 107ـ 108).محمد تغلق‌شاه‌ به‌ علم‌ علاقه‌ داشت‌ و با علوم‌ گوناگونی‌ چون‌ ریاضیات‌ و نجوم‌ و فلسفه‌ و طب‌ آشنا بود، تاریخ‌ را خوب‌ می‌دانست‌ و شعر می‌سرود. میرسیدعلی‌ همدانی‌ (متوفی‌ 786) در زمان‌ او به‌ هند مهاجرت‌ کرد که‌ در ترویج‌ تصوف‌ بسیار مؤثر بود. محمد تغلق‌ در 752 بر اثر بیماری‌ درگذشت‌.3) فیروزشاه‌. وی‌ پسر عموی‌ محمد تغلق‌شاه‌ بود. ظاهراً محمد تغلق‌ به‌سبب‌ آنکه‌ پسری‌ نداشت‌، او را به‌ جانشینی‌ خود برگزید (عبدالرزاق‌ سمرقندی‌، ج‌ 1، ص‌ 246؛ فرشته‌، ج‌ 1، ص‌ 144؛ لین‌پول‌، ص‌ 138). چون‌ محمد تغلق‌شاه‌ درگذشت‌، سپاه‌ به‌ چپاول‌ اردوی‌ شاه‌ پرداخت‌. گرگین‌خان‌، از فرماندهان‌ سپاه‌، به‌ مغولان‌ پیوست‌ و آنان‌ را به‌ حمله‌ و غارت‌ اردو ترغیب‌ کرد. فیروزشاه‌ در 752 با مغولان‌ جنگید و آنان‌ را شکست‌ داد (عبدالرزاق‌ سمرقندی‌، ج‌ 1، ص‌ 247؛ فرشته‌، همانجا؛ ویلر، بخش‌ 1، ص‌ 74). در دهلی‌ احمد ایاز، وزیر محمد تغلق‌شاه‌، کودکی‌ خردسال‌ و مجهول‌النسب‌ را به‌ نام‌ پسر محمد تغلق‌ بر تخت‌ نشاند. در 752، چون‌ فیروز به‌ دهلی‌ رسید سرداران‌ و غلامان‌ او را به‌ پادشاهی‌ برگزیدند (عبدالرزاق‌ سمرقندی‌، ج‌ 1، ص‌ 248؛فرشته‌، ج‌ 1، ص‌ 145؛ بوریج‌، ج‌ 1، ص‌ 91). در 758، منشور سلطنت‌ از سوی‌ خلیفة‌ عباسی‌ مصر رسید که‌ در آن‌ پادشاهان‌ سلسلة‌ بهمنیانِ دکن‌ * تأیید و حمایت‌ شده‌ بودند. در 775، شمس‌الدین‌ دامغانی‌، حاکم‌ گجرات‌، و در 779 صاحبان‌ پَرْگَنِه‌ * ها علیه‌ فیروزشاه‌ شورش‌ کردند که‌ با سرکوب‌ و کشتار مواجه‌ شدند (فرشته‌، ج‌ 1، ص‌ 148).فیروزشاه‌ در سیاست‌ داخلی‌ نسبت‌ به‌ ترویج‌ اسلام‌ متعصب‌ بود و نظر رهبران‌ دینی‌ را ارزش‌ می‌نهاد. وی‌ معابد هندوها را ویران‌ کرد و به‌ جای‌ آنها مسجد ساخت‌ و کتابهایشان‌ را نابود کرد. در 782 عده‌ای‌ از هندوهای‌ کهر را کشت‌ و پیشنهاد برهمنان‌ را برای‌ پرداخت‌ جزیه‌ رد کرد. وی‌ به‌ نقاط‌ گوناگون‌، از جمله‌ بنگال‌، مبلّغان‌ دینی‌ فرستاد و به‌ این‌ ترتیب‌، در دورة‌ سلطنت‌ او بسیاری‌ از هندوها مسلمان‌ شدند (همان‌، ج‌ 1، ص‌ 149ـ151؛ دولافوس‌، ص‌110، 117؛ ویلر، بخش‌ 1، ص‌ 74ـ 75). فیروزشاه‌ بسیاری‌ از خرابیها و ستمهای‌ محمد تغلق‌شاه‌ را جبران‌ کرد، از جمله‌ خراج‌ را متناسب‌ با حاصلِ کار رعایا وضع‌ کرد، به‌ بازماندگان‌ و معلولان‌ دورة‌ محمد تغلق‌ غرامت‌ داد، پول‌ رایج‌ در آن‌ دوره‌ را اعتبار بخشید، مجازاتهای‌ خشن‌ چون‌ مثله‌ کردن‌ را منع‌ کرد، به‌ نظامیان‌ استقلال‌ مالی‌ داد و آنان‌ را در کهولت‌ از کار معاف‌ کرد و برایشان‌ مقرری‌ تعیین‌ نمود، استقلال‌ سلاطین‌ مسلمان‌ دکن‌ را تأیید کرد، اما در تصرف‌ مجدد مناطق‌ استقلال‌یافتة‌ بنگال‌ و دکن‌ توفیقی‌ نیافت‌ (فرشته‌، ج‌ 1، ص‌ 151؛ ویلر، بخش‌ 1، ص‌ 74؛ لین‌پول‌، ص‌140ـ146؛ دولافوس‌، ص‌110ـ111). فیروزشاه‌ به‌ علم‌ و ادب‌ علاقه‌ داشت‌ و در زمان‌ سلطنت‌ او کتابهایی‌ از سنسکریت‌ به‌ فارسی‌ ترجمه‌ شد. ضیاءالدین‌ برنی‌ تاریخ‌ فیروزشاهی‌ را به‌ نام‌ او نوشت‌. فیروزشاه‌ همچنین‌ به‌ مرمت‌ و ساختن‌ بناهای‌ مختلف‌ علاقه‌مند بود، چنانکه‌ آبراهه‌ها را مرمت‌ کرد و 150 پل‌ و صد حمام‌ و سی‌ مدرسه‌ و چهل‌ مسجد و صد بیمارستان‌ و صد کاروانسرا ساخت‌ (فرشته‌، همانجا؛ بوریج‌، ج‌ 1، ص‌ 92). در اواخر سلطنت‌ فیروزشاه‌ قدرت‌ در دست‌ وزیر او، خان‌جهان‌، بود. او به‌سبب‌ دشمنی‌ با ناصرالدین‌ محمد، فرزند فیروزشاه‌، مانع‌ از رسیدن‌ وی‌ به‌ سلطنت‌ شد و از تغلق‌شاه‌ ثانی‌ حمایت‌ کرد ( د. اسلام‌ ، چاپ‌ دوم‌، ج‌10، ص‌ 593).فیروزشاه‌ در 782، به‌سبب‌ ضعف‌ ناشی‌ از کهولت‌، از سلطنت‌ کناره‌ گرفت‌ و پسرش‌ شاهزاده‌ محمدخان‌، معروف‌ به‌ ناصرالدین‌ محمد، ادارة‌ امور کشور را بر عهده‌ گرفت‌. در 789، امیران‌ صِده‌ (صدی‌ هندبت‌) و غلامان‌ فیروزشاه‌ بر ناصرالدین‌ محمد شورش‌ کردند و جنگ‌ میان‌ آنها منجر به‌ اغتشاش‌ در دهلی‌ و فرار ناصرالدین‌ محمد شد. فیروزشاه‌ در 790 درگذشت‌ (فرشته‌، ج‌ 1، ص‌150).4) تغلق‌شاه‌ ثانی‌ ، غیاث‌الدین‌ سالارشاه‌. وی‌ نوة‌ فیروزشاه‌ بود و پس‌ از مرگ‌ او بر تخت‌ نشست‌. تغلق‌شاه‌ ثانی‌ در زمان‌ حیات‌ فیروزشاه‌ بسیاری‌ از طرفداران‌ او را کشت‌. آنگاه‌ سپاهی‌ برای‌ دفع‌ ناصرالدین‌ محمد فرستاد. پس‌ از آن‌ ابوبکر، پسرعموی‌ خود، را به‌ زندان‌ افکند. ابوبکر از زندان‌ گریخت‌ و به‌ غلامان‌ فیروزشاه‌ پیوست‌ و تغلق‌شاه‌ ثانی‌ را پس‌ از پنج‌ ماه‌ سلطنت‌ در 791 کشت‌ و خود جانشین‌ وی‌ شد (همان‌، ج‌ 1، ص‌ 151ـ152).5) ابوبکرشاه‌. او فرزند ظفرخان‌ و نوة‌ فیروزشاه‌ بود. ابوبکرشاه‌ در مدت‌ کوتاه‌ حکومتش‌ مخالفان‌ خود را کشت‌. پس‌ از آن‌ امیران‌ صده‌ شورش‌ کردند و طرفداران‌ ابوبکرشاه‌ را کشتند. سپس‌ از ناصرالدین‌ محمد، فرزند فیروزشاه‌، خواستند به‌ شاهی‌ بنشیند. ناصرالدین‌ محمد در 792 بر ابوبکرشاه‌ پیروز شد و وی‌ را به‌ زندان‌ انداخت‌ و بر تخت‌ سلطنت‌ نشست‌. ابوبکرشاه‌ در 793 در زندان‌ درگذشت‌ (همان‌، ج‌ 1، ص‌ 152).6) ناصرالدین‌ محمدشاه‌ ثالث‌. وی‌ در زمان‌ حکومت‌ خود با هرج‌ و مرجهایی‌ روبرو شد و تعدادی‌ از غلامان‌ فیروزشاه‌ را کشت‌. در 793، حاکم‌ گجرات‌ و راجة‌ سِنْگِه‌ علیه‌ او شورش‌ کردند و به‌ دنبال‌ آن‌، شورشهای‌ پی‌درپی‌ در قلمرو حکومتش‌ صورت‌ گرفت‌. ناصرالدین‌ محمدشاه‌ در 795 درگذشت‌ (همان‌، ج‌ 1، ص‌ 153).7) سکندرشاه‌. او همایون‌ نام‌ داشت‌ و فرزند ناصرالدین‌ محمدشاه‌ بود. وی‌ پس‌ از پدر با لقب‌ سکندرشاه‌ به‌ سلطنت‌ رسید، اما پس‌ از یک‌ ماه‌ بر اثر بیماری‌ درگذشت‌ (همان‌، ج‌ 1، ص‌ 154؛ بوریج‌، همانجا).8) ناصرالدین‌ محمودشاه‌ ثانی‌. پس‌ از مرگ‌ سکندرشاه‌، امرا وی‌ را، که‌ کوچکترین‌ پسر ناصرالدین‌ محمدشاه‌ بود، به‌ پادشاهی‌ بر گزیدند. در دورة‌ سلطنت‌ او هرج‌ و مرجهای‌ پیشین‌ ادامه‌ داشت‌. سرکشی‌ هندوها و جنگ‌ در سراسر هند سبب‌ کشتار مسلمانان‌ و هندوها شد. در 801 ، امیر تیمور (متوفی‌ 807) به‌ هند لشکرکشی‌ کرد. ناصرالدین‌ محمود دستور داد هندوهای‌ پانزده‌ سال‌ به‌ بالا را بکشند و به‌ این‌ ترتیب‌، بسیاری‌ از هندوها کشته‌ شدند. تیمور دهلی‌ را تصرف‌ و غارت‌ کرد و ناصرالدین‌ محمود به‌ گجرات‌ رفت‌ (فرشته‌، ج‌ 1، ص‌ 154ـ158). در 803، بار دیگر ناصرالدین‌ محمودشاه‌ به‌ دهلی‌ بازگشت‌ و پس‌ از جنگهای‌ متعدد، که‌ تا 808 طول‌ کشید، برای‌ مدت‌ کوتاهی‌ ظاهراً تا 815، در دهلی‌ سلطنت‌ کرد. پس‌ از آن‌، برای‌ حفظ‌ سلطنت‌ خود با خوانین‌ جنگید و این‌ جنگ‌ با مرگ‌ او در 830 پایان‌ یافت‌. پس‌ از ناصرالدین‌ محمودشاه‌، سلسلة‌ تغلقیه‌ منقرض‌ شد (همان‌، ج‌1، ص‌ 158ـ161؛ بوریج‌، ج‌ 1، ص‌ 97).منابع‌: ابن‌بطوطه‌، رحلة‌ابن‌بطوطة‌ ، چاپ‌ محمدعبدالمنعم‌ عریان‌، بیروت‌ 1407/ 1987؛ ضیاءالدین‌ برنی‌، تاریخ‌ فیروزشاهی‌ ، ترجمة‌ سیدمعین‌الحق‌، لاهور 1991؛ کلود فریزر دولافوس‌، تاریخ‌ هند ، ترجمة‌ محمدتقی‌ فخرداعی‌ گیلانی‌، ] تهران‌ [ 1316 ش‌؛ عبدالرزاق‌ سمرقندی‌، مطلع‌ سعدین‌ و مجمع‌ بحرین‌ ، ج‌ 1، چاپ‌ عبدالحسین‌ نوائی‌، تهران‌ 1353 ش‌؛ محمدبن‌ جلال‌الدین‌ غیاث‌الدین‌ رامپوری‌، غیاث‌اللغات‌ ، چاپ‌ منصور ثروت‌، تهران‌ 1375 ش‌؛ محمدقاسم‌بن‌ غلامعلی‌ فرشته‌، تاریخ‌ فرشته‌، یا، گلشن‌ ابراهیمی‌ ، چاپ‌ سنگی‌ لکهنو 1281؛William Henry Beveridge, A comprehensive history of India: civil, military and social , London 1871; EI 2 , s.v. "Tughluk ¤ ids. 1: History" (by P. Jackson); Stanley Lane- Poole, Mediaeval India under the Mohammedan rule , Delhi 1980; J. Talboys Wheeler, India under the Muslim rule: political, historical and social integration , Delhi 1975.تشکیلات‌ دیوانی‌. پادشاهان‌ تغلقی‌ خود را پیرو خلفای‌ عباسی‌ مصر اعلام‌ کردند و از این‌ طریق‌ در میان‌ رعایا نفوذ و موقعیت‌ دینیشان‌ را تثبیت‌ نمودند. آنان‌ در خطبه‌هایشان‌ نام‌ خلفا را ذکر می‌کردند و بر سکه‌هایشان‌ لقب‌ آنان‌ را نقش‌ می‌زدند. محمد تغلق‌شاه‌ سفیری‌ به‌ مصر فرستاد و در نامه‌ای‌ از خلیفه‌ مستکفی‌ باللّه‌ (حک :701ـ740) خواست‌ که‌ حکومت‌ او را تنفیذ کند، خلیفه‌ پذیرفت‌ و برای‌ او خلعت‌ سلطنت‌ فرستاد. جانشین‌ مستکفی‌، حاکم‌ بامراللّه‌ دوم‌ (حک : 741ـ753)، نیز خلعت‌ سلطنت‌ برای‌ وی‌ فرستاد. در 742، محمد تغلق‌شاه‌ با فرستادن‌ هدایای‌ گرانبها با پادشاهان‌ چین‌ رابطه‌ برقرار کرد. سلاطین‌ تغلقیه‌ با پادشاهان‌ هند و همسایه‌ نیز روابط‌ سیاسی‌ داشتند؛ از جمله‌، با بهرام‌شاه‌ غزنوی‌ (متوفی‌ 541 یا 552)، چنانکه‌ وقتی‌ بهرام‌شاه‌ به‌ دهلی‌ آمد از او به‌ گرمی‌ استقبال‌ کردند.دیوان‌ و دربار. پادشاهان‌ تغلقی‌ پس‌ از تسلط‌ بر دهلی‌ و تصرف‌ شهرها و ایالات‌ هند، پایتخت‌ (دهلی‌) را گسترش‌ دادند و شهرهای‌ جدیدی‌ چون‌ فیروزآباد بنا کردند. آنگاه‌ به‌ حفظ‌ امنیت‌ دهلی‌ و مناطق‌ تحت‌ سلطة‌ خود پرداختند؛ سواره‌نظام‌ را گسترش‌ دادند و ساختمانهای‌ نظامی‌ از قبیل‌ اسلحه‌خانه‌ بنا کردند، گِرد شهر را با حصار و خندق‌ محصور کردند و برجهایی‌ بلند در جاهای‌ مختلف‌ حصار ساختند و برای‌ حفظ‌ امنیت‌، نگهبانانی‌ در برجها گماشتند و در طول‌ حصار هجده‌ دروازه‌ تعبیه‌ کردند که‌ هنگام‌ غروب‌ دروازه‌ها را با زنجیر و قفل‌ می‌بستند.در شهرِ دهلی‌، دارالسلطنه‌ قرار داشت‌ که‌ بنای‌ عظیمی‌ برای‌ اقامت‌ سلطان‌ بود. در برابرِ درِ دارالسلطنه‌ نگهبانانی‌ با شیپور و طبل‌ می‌ایستادند و هنگام‌ ورود سلطان‌ و امیران‌ و بزرگان‌، ساز می‌نواختند. به‌ نخستین‌ دروازة‌ دارالسلطنه‌، درِ «مشورت‌ خانه‌» (مجلس‌ سلطان‌) می‌گفتند. در کنار آن‌ غرفه‌هایی‌ (اتاقهایی‌) وجود داشت‌ که‌ جایگاه‌ مأموران‌ اجرای‌ احکام‌ سلطانی‌ بود. در فاصلة‌ درِ اول‌ و دوم‌، نگهبانان‌ دروازه‌ها می‌نشستند. در فاصلة‌ درِ دوم‌ و سوم‌، غرفة‌ بزرگی‌ بود که‌ در آن‌ نقیب‌النقبا می‌نشست‌. وی‌ نیزه‌ای‌ از نقره‌ در دست‌ و عمامه‌ای‌ طلایی‌ با پر طاووس‌ بر سر داشت‌. نقبا تحت‌ امر او بودند که‌ هر یک‌ عمامه‌ای‌ طلایی‌ بر سر و تازیانه‌ای‌ در دست‌ و سلاحی‌ از طلا یا نقره‌ بر کمر داشتند. در کنار قصر سلطان‌، قصرهای‌ اهل‌ حرم‌ سلطان‌ و خانه‌های‌ کوچکتری‌ که‌ متعلق‌ به‌ کنیزان‌ و خدمتکاران‌ و غلامان‌ بود، قرار داشت‌. در کنار قصر چند کارخانه‌ یا کارگاه‌، که‌ معمولاً بیوتات‌ نامیده‌ می‌شد، وجود داشت‌ که‌ غذا و لباس‌ و ادوات‌ مورد نیاز ساکنان‌ قصر را تهیه‌ می‌کرد و آنان‌ را از بیرون‌ رفتن‌ بی‌نیاز می‌نمود ( رجوع کنید به بیوتات‌ سلطنتی‌ * ).در دورة‌ حکومت‌ تغلقیان‌، این‌ صاحب‌منصبان‌ وجود داشتند:1) سلطان‌. سلطان‌ حاکم‌ مطلق‌ بود و در رأس‌ قدرت‌ قرار داشت‌. تکیه‌گاه‌ قدرتِ سلطان‌، سپاه‌ بود. سلطان‌ بر تمام‌ شئون‌ دولت‌ و کارهای‌ آن‌ و به‌ کمک‌ والیان‌ مناطق‌، بر تمام‌ سرزمینهای‌ متصرفة‌ خود تسلط‌ داشت‌. او وزرا و رؤسای‌ دیوان‌ و رجال‌ بزرگ‌ دولتی‌ را تعیین‌ می‌کرد.سلطان‌ مجلس‌ مشورتی‌ داشت‌ که‌ این‌ مجلس‌ را برای‌ تبادل‌نظر در امور سلطنت‌ تشکیل‌ می‌داد. رسم‌ بر این‌ بود که‌ در این‌ مجلس‌ وقتی‌ سلطان‌ بر تخت‌ می‌نشست‌، وزیر در برابرش‌ می‌ایستاد و پشت‌ سر او کاتبان‌ قرار می‌گرفتند. در دو طرف‌ مجلس‌، سپاهیان‌ مسلّح‌ با شمشیر می‌ایستادند. در این‌ مجلس‌ غالباً قاضی‌القضاة‌ و خطیب‌الخطبا و قضات‌ و بزرگان‌ و مشایخ‌ در اطراف‌ می‌ایستادند. حاجب‌ بزرگ‌ شکایتنامه‌ها را، که‌ حاجبان‌ جمع‌ کرده‌ بودند، تقدیم‌ سلطان‌ می‌کرد. سلطان‌ دستورهای‌ لازم‌ را می‌داد. پس‌ از جلسة‌ مشورتی‌، سلطان‌ در مجلسِ خاص‌ با علما می‌نشست‌ و آنان‌ درخواستهای‌ خود را بیان‌ می‌کردند.2) نایب‌السلطنه‌. بالاترین‌ مقام‌ اداری‌، پس‌ از سلطان‌، نایب‌السلطنه‌ بود که‌ حاجب‌ بزرگ‌ نیز خوانده‌ می‌شد. نایب‌السلطنه‌ جانشین‌ سلطان‌ بود و در صورت‌ غیبت‌ سلطان‌ از دارالسلطنه‌، وی‌ عهده‌دار حفظ‌ امنیت‌ پایتخت‌ و ادارة‌ سرزمینهای‌ تحت‌ فرمان‌ بود. نایب‌السلطنه‌ در نبود سلطان‌، صاحب‌ اختیار بزرگان‌ و خاصان‌ خانة‌ سلطان‌ بود. وی‌ در همة‌ امور به‌ سلطان‌ یاری‌ می‌رساند، از جمله‌ در صدور احکام‌ و گردآوری‌ خراج‌ از ولایات‌ و حراست‌ از مرزها. وی‌ کسانی‌ را برای‌ ادارة‌ امور مهم‌ کشور بر می‌گزید و سلطان‌ با او در انتخاب‌ وزرا و قضات‌ و صاحبان‌ دیوان‌ مشورت‌ می‌کرد. نایب‌السلطنه‌ در دیوان‌ مظالم‌ با سلطان‌ حضور می‌یافت‌ و سلطان‌ در صدور احکام‌ و بررسی‌ دادخواستها با او مشورت‌ می‌کرد. نایب‌السلطنه‌ مسئول‌ سرکشی‌ به‌ سپاه‌ نیز بود و هر روز پیش‌ از آمدن‌ سلطان‌، از سپاه‌ سان‌ می‌دید و به‌ امور سرکردگان‌ سپاه‌ توجه‌ و خطاکاران‌ را تنبیه‌ می‌کرد. او بر فعالیت‌ مشرِف‌ نیز نظارت‌ داشت‌. مشرف‌ رئیس‌ دیوان‌ اِشراف‌ ( رجوع کنید به بازرسی‌ * ) بود و در بارة‌ کارمندان‌ دولت‌ و سپاهیان‌ و نزدیکان‌ سلطان‌ و اوضاع‌ ولایات‌ و ایالات‌ اطلاعات‌ کاملی‌ داشت‌.3) وزرا. وزارت‌ از منصبهای‌ مهم‌ دولتی‌ بود و وزرا یا از دولتمردان‌ برجستة‌ اهل‌ شمشیر بودند، که‌ سرپرستی‌ امور نظامی‌ را بر عهده‌ داشتند، یا اهل‌ قلم‌ بودند و بر امور داخلی‌ کشور، از جمله‌ بر دخل‌ و خرج‌ ولایات‌ و دولت‌ اشراف‌ کامل‌ داشتند. از آنجا که‌ دولت‌ تغلقی‌ همواره‌ در جنگ‌ بود، به‌ وزرای‌ باکفایت‌ در امور نظامی‌ نیاز داشت‌. اهمیت‌ وزیر سپاه‌ تا آنجا بود که‌ در 797، سلطان‌ ناصرالدین‌ محمود، به‌ وزیر و فرمانده‌ سپاهش‌، خواجه‌جهان‌ سرور، لقب‌ شاه‌ شرقی‌ بخشید وحکومت‌ سرزمینهای‌ میان‌ کنوج‌/ قنوج‌ و بِهار * را برعهدة‌ او گذاشت‌. وزیر سپاه‌ وظیفه‌ داشت‌ که‌ از امور حکومت‌ ولایات‌ مطّلع‌ باشد و احتیاجات‌ سپاهیان‌ دولتی‌ را در اختیار آنان‌ قرار دهد و به‌ دیگر نیروهای‌ نظامی‌، برای‌ گذران‌ زندگی‌، از خزانة‌ دولتی‌ «اقطاع‌» پرداخت‌ کند.در دیوان‌ وزارت‌ بخشهایی‌ وجود داشت‌ که‌ در آن‌ کاتبان‌ بسیاری‌ کار می‌کردند؛ از جمله‌، مشرِف‌ مالیه‌ که‌ بر امور مالی‌ کشور نظارت‌ و بازرسی‌ داشت‌ و سرپرست‌ درآمدها و هزینه‌ها بود. مشرف‌ مالیه‌ میزان‌ مالیاتهای‌ زراعی‌ را نیز حساب‌ می‌کرد. هر وزیر نایبی‌ داشت‌ که‌ در زمان‌ غیبت‌ وی‌، وظایف‌ و امور مهم‌ را انجام‌ می‌داد.4) والیان‌. آنان‌ بر مناطق‌ زیر نفوذ تغلقیه‌ حکومت‌ می‌کردند. این‌ مناطق‌ از شمال‌ به‌ هانسی‌/ حانسی‌، پتیاله‌، لاهور، پنجاب‌، اسلام‌آباد، سرینگر، سیملا، از شرق‌ و جنوب‌شرقی‌ به‌ دوآب‌، علیگره‌، کنوج‌، بهار، جایا، لکهنو، جوالپور، کلنجر، اللّه‌آباد، از غرب‌ و جنوب‌غربی‌ به‌ فتحپور، جَی‌پور/ جایپور، راجپوتانا، بهاولپور، حیدرآباد، میوار (اودی‌پور)، مالوه‌، ستبور، مهارشترا و از جنوب‌ به‌ کَرا و مهبرا و بهوپال‌ محدود می‌شد.والیان‌ در مناطق‌ زیرنفوذ خود لقب‌ امیر داشتند و شیوة‌ حکومت‌ و زندگی‌ آنان‌ شبیه‌ سلاطین‌ تغلقیه‌ بود، اما مطیع‌ سلطان‌ بودند و هر سال‌ با خلعتهایی‌ که‌ سلطان‌ می‌فرستاد، مقام‌ آنان‌ تجدید می‌شد.والیان‌ بیشتر در سرزمینهای‌ خود سکونت‌ داشتند، اما گاه‌ در دهلی‌ اقامت‌ می‌گزیدند که‌ در آن‌ صورت‌ جانشینانی‌ از نزدیکان‌ خود به‌ آن‌ سرزمینها می‌فرستادند. والیان‌ تا هنگامی‌ که‌ از امر سلطان‌ اطاعت‌ می‌کردند در ادارة‌ ولایات‌ آزاد بودند و سلطان‌ در کار آنها دخالت‌ نمی‌نمود. سیاست‌ شاهان‌ تغلقی‌ تقویت‌ والیان‌ و دادن‌ استقلال‌ و آزادی‌ به‌ آنان‌ برای‌ تعیین‌ «عامل‌» در شهرها وروستاها بود. در ولایات‌ اداره‌هایی‌ برای‌ رتق‌ و فتق‌ امور مالی‌ وجود داشت‌ که‌ به‌ «جِبایه‌» (دیوان‌ استیفاء) معروف‌ بود و در آنجا اموال‌ ولایات‌ تعیین‌ می‌شد و دخل‌ و خرج‌ ولایات‌ و تقسیم‌ درآمد هر منطقه‌ بین‌ والی‌ و دولت‌ مرکزی‌ و سپاه‌محاسبه‌ می‌شد.پادشاهان‌ تغلقی‌ برای‌ نظارت‌ بر کار والیان‌، غلامی‌ را همراه‌ والی‌ می‌فرستادند تا از احوال‌ ولایات‌ و والیان‌ خبر پیدا کند و برای‌ اطلاع‌ از اخبار اندرون‌ والی‌ نیز کنیزانی‌ را روانه‌ می‌کردند. همچنین‌ مُنهیانی‌، که‌ آنها را نیز مشرِف‌ می‌گفتند، تعیین‌ می‌کردند که‌ این‌ افراد موقعیت‌ ممتازی‌ داشتند و از امور ولایات‌ آگاهی‌ داشتند و پنهانی‌ و بسرعت‌ خبر عصیان‌ والی‌ را به‌ شاه‌ می‌رساندند.5) قضات‌. سلطان‌ تغلقی‌ شخصی‌ به‌ نام‌ قاضی‌القضاة‌ را از میان‌ علمای‌ دینی‌ انتخاب‌ می‌کرد تا بر امور قضا رسیدگی‌ کند و قاضی‌القضاة‌ نیز قضات‌ شهرها و ولایات‌ را بر می‌گزید. همچنین‌ سلطان‌ تعدادی‌ قاضی‌ در دهلی‌ تعیین‌ می‌کرد که‌ آنان‌ وظیفه‌ داشتند در مراسم‌ خاص‌ دربار شرکت‌ کنند. محمد تغلق‌شاه‌ محلی‌ برای‌ کار قاضی‌القضاة‌ در قصر خود فراهم‌ ساخت‌ و برای‌ او سالانه‌ دوازده‌ هزار دینار طلا مواجب‌ تعیین‌ نمود و خلعت‌ و اسبی‌ تندرو به‌ او داد. برخی‌ سلاطین‌ تغلقی‌ در امر قضا دخالت‌ می‌کردند و در محاکم‌ حضور می‌یافتند و نظر می‌دادند. قضات‌ در امور مهم‌ و قضاوتهای‌ دشوار، بخصوص‌ در قضایایی‌ که‌ به‌ اجتهاد و قیاس‌ نیاز بود، از مشورت‌ علمای‌ دینی‌ استفاده‌می‌کردند. سلطان‌ هفته‌ای‌ دو روز در دیوان‌ مظالم‌ می‌نشست‌. در این‌ مجلس‌ علاوه‌ بر سلطان‌، حاجب‌ حضور داشت‌ و ورود افراد به‌ آنجا برای‌ تظلم‌خواهی‌ آزاد بود. احکام‌ را سلطان‌ ابلاغ‌ می‌کرد و همانجا اجرا می‌شد.6) کارمندان‌ دارالسلطنه‌ و رؤسای‌ دیوانها. این‌ افراد عبارت‌ بودند از:الف‌) وکیل‌ دارالسلطنه‌ و نایب‌ او. وکیل‌ دارالسلطنه‌ از بزرگانِ معتمد بود و کلیدهای‌ قصر سلطان‌ را داشت‌ و ریاست‌ کارمندان‌ نیز بر عهدة‌ او بود. وی‌ به‌ تعیین‌ مراتب‌ و مأموریت‌ مأموران‌ قصر و همچنین‌ بر تربیت‌ و آموزش‌ کودکان‌ قصر نظارت‌ دقیق‌ داشت‌ و مسئولیت‌ اداره‌های‌ گوناگون‌ قصر، چون‌ انبار و اصطبل‌ و مطبخ‌ و نگهبانی‌، نیز بر عهدة‌ او بود.ب‌) امیرحاجب‌. وی‌ از نظر مقام‌ با وکیل‌ دارالسلطنه‌ برابر بود. وظیفه‌اش‌ تدارک‌ مراسم‌ سلطنتی‌، استقبال‌ از مهمانان‌ قصر، تودیع‌ با آنان‌ و اجرای‌ مراسم‌ منصوب‌ شدن‌ وزرا و بزرگان‌ دولتی‌ بود. امیرحاجب‌ و معاون‌ او در زمرة‌ حاجبان‌ درگاه‌ بودند، چند کاتب‌ تحت‌ امر داشتند که‌ هر کاتب‌ بر یکی‌ از دروازه‌های‌ قصر می‌نشست‌ و نام‌ کسانی‌ را که‌ به‌ قصر وارد می‌شدند می‌نوشت‌. فهرست‌ این‌ نامها هر روز به‌ سلطان‌ داده‌ می‌شد. وجه‌ تمایز این‌ کاتبان‌ با دیگر کاتبان‌ دربار، در تشخیص‌ مشخصات‌ و القاب‌ و مناصب‌ دیدارکنندگان‌ قصر و نوشتن‌ این‌ اطلاعات‌ در دفتر تشریفات‌ بود.ج‌) صاحب‌ دیوان‌ عرض‌. وظیفة‌ وی‌ رسیدگی‌ به‌ امور سپاه‌ بود، از جمله‌ دادن‌ سلاح‌ و آذوقه‌ و گردآوری‌ رسته‌های‌مختلف‌ سپاه‌ و شمارش‌ آنان‌ برای‌ دادن‌ امکانات‌ و نیز استقبال‌ از سپاهیانی‌ که‌ از دیگر ولایات‌ برای‌ دولت‌ مرکزی‌ فرستاده‌ می‌شدند و نظارت‌ بر دادن‌ امکانات‌ به‌ آنان‌. درمیدانهای‌ جنگ‌، صاحب‌ دیوان‌ عرض‌ یا نایب‌ او جلو سپاه‌قرار می‌گرفت‌.نیروی‌ نظامی‌ پادشاهان‌ تغلقی‌ سلسله‌ مراتبی‌ داشت‌ و از امرا و فرماندهان‌ سپاهیان‌ محلی‌ تشکیل‌ می‌شد. بالاترین‌ مقام‌ را خانها و پس‌ از آن‌، بترتیب‌، ملوک‌ و امرا و سپهسالاران‌ و سپاهیان‌ داشتند. هر خان‌ صد هزار تَنَکَه‌ دریافت‌ می‌کرد، مَلِک‌ پنجاه‌ تا شصت‌ هزار، امیر سی‌ تا چهل‌ هزار، سپهسالار پانزده‌ تا بیست‌ هزار و سپاهی‌ هزار تا ده‌ هزار تنکه‌ دریافت‌ می‌کرد.د) صاحب‌ برید. وی‌ بر دیوان‌ برید * اشراف‌ داشت‌ و از میان‌ کارمندان‌ عالی‌رتبة‌ دولتی‌ انتخاب‌ می‌شد و بر گردش‌ کار اداری‌ برید و تنظیم‌ دیوان‌ برید نظارت‌ داشت‌. صاحب‌ برید افرادی‌ را برای‌ پیغام‌ رساندن‌ بر می‌گزید که‌ آنان‌ از شهرها و راهها و محل‌ زندگی‌ مردم‌ شناخت‌ دقیق‌ داشتند. سلطان‌ از میان‌ نوشته‌های‌ کارکنان‌ برید بر تمام‌ جزئیات‌ زندگی‌ مردم‌ تحت‌ سلطنت‌ خود آگاه‌ می‌شد. کارمندان‌ برید اطلاعات‌ خود را در اختیار صاحب‌ برید می‌نهادند. صاحب‌ برید در میان‌ راهها منزلگاههایی‌ برای‌ تجدید قوا و استراحت‌ مأموران‌ برید ایجاد می‌کرد و سپاهیان‌ سلطانی‌ برای‌ حفظ‌ امنیت‌، در برخی‌ از این‌ منزلگاهها مستقر بودند. صاحب‌ برید، همچنین‌ برید اسبان‌ (الولاّق‌) را زیر نظر داشت‌.منابع‌: مطالب‌ این‌ مقاله‌ از کتاب‌ زیر ترجمه‌ و تلخیص‌ شده‌ است‌: محمود عرفه‌ محمود، النظم‌ السیاسیة‌ و الاجتماعیة‌ بالهند فی‌ عهد بنی‌تغلق‌ ، در حولیات‌ کلیة‌الا´داب‌ (جامعة‌الکویت‌)، ج‌ 18، ش‌ 128 (1418/ 1998).معماری‌. سه‌ تن‌ از سلاطین‌ تغلقی‌ از حامیان‌ جدّی‌ معماری‌ بودند و فعالیتهای‌ عمارت‌سازی‌ خود را در دهلی‌ متمرکز کردند. بزرگترین‌ اثر معماریِ سلطان‌ غیاث‌الدین‌ تغلق‌شاه‌ ارگ‌ عظیم‌ تغلق‌آباد بود که‌ در هفت‌ کیلومتری‌ شرق‌ مسجد جامع‌ (متعلق‌ به‌ اواسط‌ قرن‌ ششم‌ و اواخر قرن‌ هشتم‌/ اواخر قرن‌ دوازدهم‌ و اوایل‌ قرن‌ چهاردهم‌) در دهلی‌ کهنه‌ قرار داشت‌. قدیمترین‌ شهر سلطانی‌ موجود، دیوارهایی‌ سنگی‌ به‌ بلندی‌ نه‌ تا پانزده‌ متر دارد که‌ محوطه‌ای‌ در حدود 162 هکتار را احاطه‌ کرده‌ است‌. آب‌ از طریق‌ آبگیر هایی‌ متشکل‌ از چند بند و دریچه‌های‌ آب‌ و آب‌انبار ها در دسترس‌ قرار می‌گرفت‌. آب‌انبارها در گورستانی‌ که‌ سلطان‌ درون‌ حصاری‌ ساخته‌ بود تا آرامگاهش‌ را در آنجا بنا کند ( رجوع کنید به شکوهی‌، 1994، ص‌ 516 ـ 550)، دریاچه‌ای‌ مصنوعی‌ به‌ وجود می‌آوردند. در بخش‌ شمالیتر و در نزدیکی‌ رود جَمنا، رهبر قدرتمند چشتیها، نظام‌الدین‌ اولیا، بر ساختن‌ «درگاه‌» عظیم‌ خود نظارت‌ می‌کرد که‌ از بهترین‌ آثار به‌جا مانده‌ در میان‌ شماری‌ از اینگونه‌ مراکزِ صوفیه‌ است‌ که‌ در دهلی‌ در طول‌ دوران‌ تغلقیان‌ ساخته‌ شد ( رجوع کنید به ظفر حسن‌، 1922؛ آرا، 1977).سلطان‌ محمدبن‌ تغلق‌ حس‌ زیبایی‌شناختی‌ پرورش‌ یافته‌ای‌ داشت‌ و یک‌ رشته‌ فعالیتهای‌ گستردة‌ عمارت‌سازی‌ را دنبال‌ کرد. وی‌ پایتخت‌ دوم‌ را در دولت‌آباد واقع‌ در دکن‌ بنا نمود. در جنوب‌ دهلی‌ «ساتپولا »ی‌ باشکوهی‌ ساخت‌. این‌ بنا شامل‌ سدی‌ مستحکم‌ و آب‌بندی‌ بود. این‌ سد و آب‌بند جزء دیوارهایی‌ به‌ طول‌ هشت‌ کیلومتر بود، که‌ مراکز قدیمتر سیری‌ و لالکوت‌ را به‌ اقامتگاه‌ جدید سلطان‌ در «جهان‌پناه‌» پیوند می‌دادند ( رجوع کنید به ولش‌، 1985، ص‌ 74ـ81). این‌ منزلگاه‌ شاهانه‌ شامل‌ مسجد جامع‌ باشکوهی‌ (مسجد بیگم‌پور ) منسوب‌ به‌معمار سلطنتی‌، ظاهرالدین‌ جَیوش‌، بود. وی‌ طرح‌ سنّتی‌ ایرانی‌ ] مشهور به‌ [ «چهار ایوان‌» را با طاقنماهای‌ گنبدی‌ و چهار اتاق‌ گنبددار گرداگرد اندرونی‌ وسیعی‌ به‌کار برد. ورودی‌ اصلی‌، در سمت‌ شرقی‌، به‌ پلکان‌ مجللی‌ می‌رسید که‌ به‌ طرز باشکوهی‌ بر خیابان‌ پایینی‌ مشرف‌ بود. در حدود 68 کیلومتری‌ شمال‌ شهر ویرانه‌های‌ کاخ‌ دارْسَرا (بیجی‌ مندل‌ ) قرار دارد، که‌ ابن‌بطوطه‌ آن‌ را بتفصیل‌ توصیف‌ کرده‌ و بویژه‌ کاخ‌ دیوان‌ عام‌ (هزار ستون‌) را تحسین‌ نموده‌ است‌ ( رجوع کنید به ج‌ 2، ص‌ 453ـ454).شمس‌ سراج‌ عفیف‌، وقایع‌نگار معاصر فیروزشاه‌، از علاقة‌ فراوان‌ وی‌ به‌ معماری‌ ابراز شگفتی‌ می‌کند و ساخت‌ صدها شهر و قلعه‌ و کاخ‌ و مسجد و مدرسه‌ و باغ‌ و آب‌انبارها و آبگیرها را به‌ او نسبت‌ می‌دهد (ص‌ 329 به‌ بعد). فیروزشاه‌ (752ـ790/ 1351ـ 1388) در خاطراتش‌، فتوحات‌ فیروزشاهی‌ ، به‌ مبالغ‌ هنگفتی‌ که‌ صرف‌ طرحهای‌ ساختمانی‌ و بازسازی‌ استادانة‌ بناهای‌ پیشینیان‌ خود کرده‌ بود، اشاره‌ می‌کند. حمایتهای‌ او با یاری‌ یک‌ دستگاه‌ اداری‌ کارآمد صورت‌ می‌گرفت‌. آثار معماری‌اش‌ نشان‌دهندة‌ مهارت‌، تجربة‌ جسورانه‌، و تنوع‌گرایی‌ خالی‌ از تعصب‌ است‌ و در آنها شیوه‌های‌ معماری‌ هندی‌ پیش‌ از اسلام‌ در هم‌ آمیخته‌ یا انواع‌ معماری‌ جدید آزموده‌ شده‌ است‌. نهرهای‌ آبیاری‌ شاهی‌ امکان‌ توسعة‌ سریع‌ شهرها را به‌وجود آورد، مانند حصار در پنجاب‌ که‌ سلطان‌ در آنجا خیال‌انگیزترین‌ بوستانش‌ را ایجاد کرد (شکوهی‌، 1988؛ برای‌ تحقیقی‌ در بارة‌ بوستانهای‌ سلطنتی‌ رجوع کنید به ولش‌، 1996 الف‌ ، ص‌ 59 ـ 93). فیروزشاه‌ شیفتة‌ شکار بود، ازینرو چند «مَحَلّ» (کلبه‌های‌ کوچک‌ شکار) در حومة‌ دهلی‌ ساخت‌. در سواحل‌ رود جمنا، واقع‌ در یازده‌ کیلومتری‌ شمال‌ جهان‌پناه‌، هم‌ اقامتگاهی‌ باشکوه‌ و بسیار مستحکم‌ به‌ نام‌ فیروزآباد بنا کرد ( رجوع کنید به پیج‌، 1937). در میان‌ بناهای‌ دیگر، ارگ‌ شامل‌ سه‌ باغ‌، قصر،تالار بارعام‌ و چاهی‌ با پلکان‌ مارپیچ‌ است‌. در صحن‌ مسجد جامع‌ کلاه‌فرنگی‌ گنبدداری‌ با کتیبة‌ فتوحات‌ سلطان‌ قرار داشت‌ که‌ یکی‌ از چند نوشتة‌ تاریخی‌ دورة‌ تغلقیان‌ به‌شمار می‌رود. در سمت‌ شمالی‌ مسجد، منارِ زرین‌ فوق‌العاده‌ای‌ قرار گرفته‌ که‌ از هرم‌ پلکانی‌ با سه‌ ردیف‌ پله‌ به‌ ارتفاع‌ بیش‌ از چهارده‌ متر تشکیل‌ شده‌ است‌ و تکیه‌گاهِ ستونی‌ عظیم‌ از دورة‌ آشوکا است‌ که‌ یادآور ابهت‌ دوران‌ پیش‌ از اسلام‌ هند است‌. ] این‌ ستون‌ [ بعدها به‌ مناری‌ تبدیل‌ شد که‌ بر منطقة‌ مجاور اشراف‌ دارد ( رجوع کنید به ولش‌، 1993، ص‌ 311ـ322).فیروزشاه‌ از ستونهای‌ دورة‌ آشوکا در ساختن‌ قصری‌ در غرب‌ دهلی‌ و مسجدی‌ در حصار استفاده‌ کرد.مساجد انواعی‌ دارند و مبیّن‌ روشی‌ تجربی‌ هستند. مسجد فیروزآباد (متعلق‌ به‌ ح 753) چهار طاقنما با سه‌ دهانه‌ گرداگرد صحن‌ مرکزی‌ داشت‌. مسجد خیرکی‌ (متعلق‌ به‌ ح 752ـ755). جزو مساجد چهار محوری‌ است‌ با چهار صحن‌ کوچک‌ که‌ نور را به‌ اندرونی‌ چند گنبدی‌ هدایت‌ می‌کنند. مناره‌ها در اطراف‌ دروازة‌ شرقی‌ باشکوهی‌، که‌ بر فراز پلکانی‌ طولانی‌ است‌، قرار گرفته‌اند. این‌ مناره‌ها با لبه‌های‌ سه‌گوش‌، به‌ وضوح‌ بنای‌ بزرگ‌ «قطب‌ منار» را به‌خاطر می‌آورند که‌ در اواسط‌ قرن‌ ششم‌ و اواخر قرن‌ هفتم‌/ اواخر قرن‌ دوازدهم‌ و اوایل‌ قرن‌ سیزدهم‌، دو تن‌ از نخستین‌ سلاطین‌ دهلی‌، قطب‌الدین‌ ایبک‌ و اِلتُتْمِش‌، بنا کردند. تعدادی‌ دیگر از مساجد شامل‌ صحنی‌ باز با تالارهای‌ نمازگزاری‌ ساده‌ بودند ( رجوع کنید به ولش‌ و کرین‌ ، ص‌ 123ـ166). اطراف‌ دیوارهای‌ فیروزآباد، درگاهِ «قَدَم‌ شریف‌» قرار داشت‌ که‌ شامل‌ سه‌ طاقنما گرداگرد سقف‌ کلاه‌فرنگی‌ بی‌حصاری‌ بود که‌ مقبرة‌ پسر سلطان‌ فتح‌خان‌ و قدمگاه‌ مقدس‌ در آن‌ قرار داشت‌ ( رجوع کنید به ولش‌، 1997، ص‌ 166ـ 178).مدرسة‌ فیروزشاه‌ (در حال‌ حاضر «حوض‌ خاص‌»)، درامتداد ضلعهای‌ جنوبی‌ و شرقی‌ آب‌انبار بزرگی‌ (حوض‌) ساخته‌ شده‌ بود. این‌ مدرسه‌ شامل‌ حجره‌هایی‌ برای‌ تدریس‌ و اقامت‌، و یک‌ مسجد و باغ‌ بود و به‌سبب‌ کیفیت‌ آموزشی‌ و طلابش‌ شهرت‌ داشت‌. در محل‌ اتصال‌ دو ضلع‌ ] یادشده‌ [ ، مقبرة‌ مؤسس‌ مدرسه‌ قرار داشت‌. این‌ مقبره‌، بنای‌ گنبدی‌ چهار گوشه‌ای‌ بود که‌ محراب‌ ] = دهلیز [ آن‌ میان‌ دو ضلع‌ مدرسه‌ راهرویی‌ به‌وجود می‌آورد. پلکان‌ عریضی‌ از مقبره‌ تا آب‌انبار (سرداب‌) کشیده‌ شده‌ بود. مسجدِ مدرسه‌ در منتهی‌الیه‌ شمالیِ ضلع‌ شرقی‌، محراب‌ ] = دهلیز [ روبازی‌ داشت‌ که‌ از آنجا پلکانی‌ تا سرداب‌ پایین‌ می‌رفت‌ ( رجوع کنید به همو، 1996 ب‌ ، ص‌ 165ـ190). این‌ ارتباط‌ نزدیک‌ میان‌ آب‌ و معماری‌ همچنین‌ در بسیاری‌ از چاههای‌ پله‌دار بزرگ‌ در دهلی‌ و اطراف‌ آن‌ وجود دارد و در آنها از سبکها و فنونی‌ استفاده‌ شده‌ که‌ در دورة‌ پیش‌ از اسلام‌ در هند به‌کار می‌رفته‌ است‌.از فعالیت‌ ساختمانی‌ در ادامة‌ دورة‌ حکومت‌ تغلقیان‌، پس‌ از مرگ‌ فیروزشاه‌ اثری‌ باقی‌ نمانده‌ است‌، اما تیمور هنگام‌ فتح‌ دهلی‌ در801/ 1398، دستاورد معماری‌ تغلقیان‌ را تحسین‌ کرد که‌ این‌ امر رواج‌ سبکهای‌ مهم‌ ساخت‌ بناها و حمایت‌ امپراتوری‌ مغول‌ از آن‌ را در پی‌ داشت‌.منابع‌: ] ابن‌بطوطه‌، رحلة‌ ابن‌بطوطة‌ ، چاپ‌ محمدعبدالمنعم‌ عریان‌، بیروت‌ 1407/1987 [ ؛ ضیاءالدین‌ برنی‌، تاریخ‌ فیروزشاهی‌ ، ترجمة‌ سیدمعین‌الحق‌، لاهور 1991؛ سیداحمدخان‌، آثارالصنادید ، دهلی‌ 1847؛ سیرت‌ فیروزشاهی‌ (مجهول‌ المؤلف‌)؛ ] شمس‌ سراج‌ عفیف‌، تاریخ‌ فیروزشاهی‌ ، چاپ‌ ولایت‌ حسین‌، کلکته‌ 1891 [ ؛ فیروزشاه‌ تغلق‌، فتوحات‌ فیروزشاه‌ ؛M. Ara, Darga ¦ hs in medieval India (in Japanese), Tokyo 1977; EI 2 , s.vv. "Dihl ¦ â ", "Hind. VII : Indo-Muslim architecture" (by J. Burton-Page); M. A. Husain, A record of all the Qur'anic and non-historical epigraphs on the protected monuments in the Delhi Province , Calcutta 1936 (منبع‌ اصلی‌ برای‌ مطالعة‌ کتیبه‌های‌ مربوط‌ به‌ فتوحات‌ سلطانی‌) ; R. Nath, A history of Sultanate architecture , New Delhi 1978; J. A. Page, A memoir on Kotla Firoz Shah, Dihl  ¦ , Delhi 1937; M. Shokoohy and N. Shokoohy, Hisar-i Firuza. Sultanate and early Mughal architecture in the District of Hisar, India , London 1988; idem, "Tughluqabad, the earliest surviving town of the Delhi Sultanate", BSO [ A ] S , LVII (1994); A. Welch, "Architectural patronage and the past: the Tughluq Sultans of India", Muqarnas , X (1993); idem, "Gardens that Babur did not like", in Mughal gardens: sources, places, representations, and prospects , ed. J. L. Wescoat and J. Wolschke - Bulmahn, Washington, D. C. 1996 a ; idem, "Hydraulic architecture in medieval India: the Tughluqs", in Environmental design. Journal of the Islamic Environmental Design Research Centre , Rome, vol. 2, 1985; idem, "A medieval center of learning in India: the Hauz Khas Madrasa in Delhi", Muqarnas , XIII (1996 b ), idem, "The shrine of the Holy Footin Delhi", Muqarnas , XIV (1997); A. Welch and H. Crane, "The Tughluqs: master builders of the Delhi Sultanate", Muqarnas , I (1983); T. Yamamoto, M. Ara and T. Tsukinowa, Delhi. architectural remains of the Sultanate period (in Japanese), Tokyo 1968-1970(شامل‌ عکسها و نقشه‌های‌ عالی‌ و نیز بررسیهای‌ دقیق‌ تاریخی‌ و جغرافیایی‌ همة‌ بناهای‌ سلطنتی‌ موجود در دهلی‌)؛Zafar Hasan, Guide to Nizamuddin , Calcutta 1922; idem, List of Hindu and Mohammadan architecture of Dihl  ¦ Province , Delhi 1916-1919(فهرست‌ اساسی‌ بناهای‌ تاریخی‌ که‌ بسیاری‌ از آنها دیگر وجود ندارند).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

ابوالقاسم دادور

محمود عرفه محمود

ا. ولش ( د. اسلام )

حوزه موضوعی

تاریخ اجتماعی

هنرومعماری

شبه قاره هند و جنوب شرق آسیا

رده های موضوعی
جلد 7
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده