تغزغز (از توقز اوغز ترکی به معنای اوغزهای نه گانه )
معرف
نام‌ مجموعه‌ای‌ از قبیله‌های‌ ترک‌ که‌ در اغلب‌ تاریخ‌نگاریهای‌ مغشوش‌ مسلمانان‌ تا اواخر قرن‌ پنجم‌ با عنوان‌ کلی‌ اویغورها به‌کار رفته‌ است‌
متن
تُغُزغُز (از توقز اوغز ترکی‌ به‌ معنای‌ اوغزهای‌ نه‌گانه‌)، نام‌ مجموعه‌ای‌ از قبیله‌های‌ ترک‌ که‌ در اغلب‌ تاریخ‌نگاریهای‌ مغشوش‌ مسلمانان‌ تا اواخر قرن‌ پنجم‌ با عنوان‌ کلی‌ اویغورها به‌کار رفته‌ است‌.منابع‌ چینی‌ که‌ نخستین‌ بار در سال‌ 9/630، به‌ آنها اشاره‌ کرده‌اند، همواره‌ به‌ جای‌ رونویسی‌ این‌ نام‌، ترجمة‌ آن‌ رابه‌ صورت‌ «چیوهسینگ‌» به‌ کار برده‌اند که‌ دایر بر دسته‌بندی‌ قبیله‌ای‌ یا طایفه‌ای‌ است‌. با قاطعیت‌ می‌توان‌ گفت‌ که‌اقوام‌ اویغور و توقز اوغز، قومی‌ واحد نبوده‌اند. اویغورهاکه‌ خود شامل‌ ده‌ قبیله‌ یا طایفه‌ بودند، یکی‌ از اعضای‌اصلی‌ اتحادیه‌های‌ قبیله‌ای‌ به‌ شمار می‌رفتند که‌ بخشی‌از توقز اوغزها را تشکیل‌ می‌داد و پیش‌ از آن‌ نیز از اعضای‌ تیه‌ ـ لو بودند (تگرگ‌ ، به‌ معنای‌ افراد بارکش‌، قس‌ واژة‌چینی‌ کائوچو / کائو ـ چی‌ ــ به‌ معنای‌ «گاریهای‌ بلند»، که‌ کمی‌ پیشتر، در قرن‌ پنجم‌ و ششم‌ لقبی‌ برای‌ اویغورهابوده‌ است‌). یک‌ اتحادیة‌ قبیله‌ای‌، شامل‌ اوغر های‌ (اوغری‌ شکلی‌ از واژة‌ اوغتر ) جلگه‌های‌ دریای‌ سیاه‌، در قرن‌ ششم‌در سرتاسر اوراسیا پراکنده‌ شدند. هشت‌ قبیلة‌ دیگر عبارت‌ بودند از: بوقو(ت‌) ، قون‌/ هون‌ ، بایرقو ، تونگرا ، سیقار ، چای‌ ـ پی‌ ، آ ـ پو ـ سو و کوـ لون‌ ـ ووکو (لیو ، ج‌ 2، ص‌ 392؛ پولی‌بلانک‌ ، ص‌ 35ـ 39؛ هامیلتون‌، 1962). کتیبة‌ شمارة‌ 3 N شاین‌اُسو به‌ اُن‌ (ده‌) اویغور، توقز اوغزهایی‌ که‌ اویغورخان‌ صد سال‌ بر آنها حکم‌ راند، اشاره‌ کرده‌ است‌ (اورکون‌ ، ج‌ 1، ص‌ 164).در جامع‌التواریخ‌ رشیدالدین‌ فضل‌اللّه‌ (ج‌ 1، ص‌ 138ـ 140)، بر اساس‌ گزارشهای‌ مکتوب‌ و جامع‌ اویغورها، اطلاعات‌ جالبی‌ در بارة‌ تاریخ‌ کهن‌ توقز اوغزها به‌ ثبت‌ رسیده‌ است‌. قدمت‌ این‌ روایات‌ تاریخی‌ (حوادث‌)، به‌ دوران‌ پیش‌ از امپراتوری‌ آنان‌ بازمی‌گردد؛ زمانی‌ که‌ اویغور ـ توقز اوغزها در ناحیة‌ رود اورخون‌ ـ سِلِنگة‌ مغولستان‌، که‌ بعدها قراقروم‌ پایتخت‌ چنگیزیان‌ در آن‌ ساخته‌ شد، زندگی‌ می‌کردند. به‌ گفتة‌ رشیدالدین‌ (ج‌ 1، ص‌ 139) اُن‌اویغور و توغز اویغور (چنین‌است‌ در متن‌)، که‌ در امتداد رودخانه‌های‌ ده‌گانة‌ ان‌ ارغون‌ (اورخون‌ و شعبات‌ گوناگونش‌) زندگی‌ می‌کردند، عبارت‌ بودند از: اییلشلک‌ / اییشلک‌ ، اوتنکر (= اوتیکر ، قس‌ هتکو = اوتورقور )، بوقیز (برای‌ بوقوت‌، بوقت‌، در چینی‌ پوکو رجوع کنید به هامیلتون‌، 1962، ص‌ 26، 42، 45)، اوزقندر ، تولار ، تاردار ، اِدرْ (ادز آدیز )، اُوچ‌، تابین‌ ، قَملانجو، اُوتیگان‌ (قس‌ واژة‌ کوک‌ تورک‌ ( ترکی‌باستان‌ ) اوتوکن‌ ، در زبان‌ مغولی‌ اتوگنی‌ به‌ معنای‌ الاهة‌ زمین‌ در عقاید شمنی‌ است‌). اما این‌ نامها فقط‌ تا اندازه‌ای‌ با اسامی‌ شناخته‌ شدة‌ طوایف‌ اویغور در منابع‌ چینی‌ و ختنی‌ (یاغلاقار ، اوتورقار ، کوره‌ بیر ، بوقا سیقیر/ بوقسیقیت‌ ، آووچاغ‌ ، قاسار ، هوووسو ، یابوتقار ، ایاویر ] قایامور [ رجوع کنید به هامیلتون‌، 1955، ص‌ 3ـ4؛ همو، 1962، ص‌ 41ـ49) تطابق‌ دارند. به‌ گفتة‌ رشیدالدین‌ (همانجا) این‌ قبایل‌ در ابتدا، سلطنت‌ و پادشاهی‌ نداشتند و همیشه‌ یک‌ تن‌ با استفاده‌ از زور (تغلّب‌) بر قبیلة‌ خود حاکمیت‌ می‌یافت‌. سرانجام‌ در یک‌ همایش‌ (کنگاچ‌)، پس‌ از صدور این‌ حکم‌ که‌ «ما را از پادشاهی‌ مطلق‌ امر که‌ بر همگنان‌ نافذْفرمان‌ باشد ناگزیر است‌»، حکومتی‌ دو نفره‌ را پایه‌گذاری‌ کردند. این‌ دو تن‌ عبارت‌ بودند از مَنگوبای‌ از قوم‌ اییلشلک‌ (اینکه‌ طایفة‌ یاغلاقار، از طوایف‌ اویغور، قبل‌ و بعد از امپراتوریشان‌، مدتی‌ مدید حکومت‌ کرده‌ باشند، روشن‌ نیست‌) با لقب‌ ایل‌ اِیلْتَبَر (ترکی‌، ایل‌ اِل‌تِبِر ، قس‌ کتیبة‌ بیلگه‌ قاغان‌ ، ش‌ 37 E : اویغور اِلتِبِر) و شخص‌ دیگری‌ از قوم‌ اُوزقند(ر) با لقب‌ کُولْ اِیرکین‌ (یک‌ لقب‌ ترکی‌ کهن‌ متعلق‌ به‌ رؤسای‌ قبایل‌، کلاوسون‌ ، ص‌ 225) و «هر دو را پادشاه‌ جمهور و اقوام‌ گردانیدند و اُورُوغ‌ (طوایف‌) ایشان‌ مدت‌ صد سال‌ پادشاهی‌ کردند» (رشیدالدین‌ فضل‌اللّه‌، ج‌ 1، ص‌ 140).در ادوار متأخر، پادشاه‌ را اِیدی‌قُوت‌ می‌نامیدند که‌ رشیدالدین‌ آن‌ را «خداوند دولت‌» ترجمه‌ کرده‌ است‌ (همانجا)؛ برگردانِ دقیق‌ واژة‌ ترکی‌ ایدی‌ (در ریشه‌شناسی‌ عامیانه‌) به‌ معنای‌ خداوند، مالک‌ + قوت‌ به‌ معنای‌ بخت‌ نیک‌. در واقع‌ این‌ واژه‌، مأخوذ از ترکی‌ است‌. ایزوق‌ قوت‌ (طالع‌سعد)، عنوانی‌ است‌ که‌ به‌ بَسمِلها تعلق‌ دارد؛ کسانی‌ که‌ با توقز اوغزها متحد شده‌ بودند و اویغورها در 126/ 744 برای‌ ایجاد حکومت‌ قاغانی‌ در آسیای‌ میانه‌، آنها را برانداختند. منابع‌ چینی‌، از توقزاوغزها به‌ عنوان‌ بدویانی‌ یاد کرده‌اند که‌ قبل‌ از دستیابی‌ اویغورها به‌ خاقانی‌ مغولستان‌، به‌ فروش‌ اسب‌ به‌ پادشاهی‌ میانه‌ و ساختن‌ سپر از پوست‌ اسب‌ اشتغال‌ داشتند. آنان‌ رعایای‌ سرکش‌ و نافرمان‌ کوک‌ ترکها و قبل‌ از آن‌ جوجانها به‌ شمار می‌آمدند. اویغورها که‌ در این‌ زمان‌، در سواحل‌ رودخانه‌های‌ اورخون‌ سلنگه‌، در نزدیکی‌ سرزمینهای‌ مرکزی‌ ترکان‌، مستقر شده‌ بودند، عنصر اصلی‌ این‌ اتحادیه‌ به‌ شمار می‌آمدند. اعضای‌ دیگر توقزاوغزها، در ناحیة‌ آلتایی‌ ـ تین‌شان‌ سکونت‌ داشتند. چگونگی‌ روابط‌ آنها با خاندانهای‌ حکومتگر ترک‌ روشن‌ نیست‌. در کتیبه‌های‌ اورخون‌ (کول‌ تگین‌ ، ش‌ 4 N ؛ بیلگه‌ قاغان‌، ش‌ 29 E )، از آنها با عنوان‌ «مردمان‌ من‌» که‌ به‌ دشمن‌ مبدل‌ شده‌اند، یاد شده‌ است‌. اویغورها و قَرلُقها (خَلُخها؛ رجوع کنید به اویغور * ؛ قَرْلُق‌ * ) در 124/ 742، طایفة‌ بسمل‌ را در سرنگون‌ ساختن‌ ترکان‌ یاری‌ کردند. دو سال‌ بعد، هنگامی‌ که‌ اویغورها به‌ مقام‌ قاغانی‌ دست‌ یافتند، متحدان‌ پیشینشان‌ گریختند. در مراحل‌ پایانی‌ امپراتوری‌ اویغورها (126ـ225/ 744ـ840)، نویسندگان‌ مسلمان‌ برای‌ شناسایی‌ آنان‌، راهی‌ مغولستان‌ شدند. پایتخت‌ آنها اردوبالق‌ (اردو ـ شهرنظامی‌/ سلطنتی‌) یا قره‌بُلغاسون‌ ، در محدودة‌ امپراتوری‌ بدوی‌ سنتّی‌، در ناحیة‌ اورخون‌ سِلِنگه‌، ساخته‌ شد، شهرهای‌ دیگر نظیر بای‌بالق‌ نیز در ساحل‌ سلنگه‌ به‌ دست‌ صنعتگران‌ چینی‌ و سغدی‌ بنا شد.سغدیها تأثیر فراوانی‌ در زندگی‌ سیاسی‌، فرهنگی‌، مذهبی‌ و اقتصادی‌ و نیز ادیان‌ رایج‌ در میان‌ اویغورها (بویژه‌ مانویت‌ که‌ در 145/ 762 مذهب‌ رسمی‌ شد) و نظام‌ الفبایی‌ آنان‌ داشتند. در حالی‌ که‌ چین‌ منبع‌ اصلی‌ کالاهای‌ مورد علاقة‌ این‌ دنیای‌ بی‌تحرک‌ محسوب‌ می‌شد. مشارکت‌ اویغورها در امور سلسلة‌ تانگ‌، که‌ اغلب‌ برای‌ حفاظت‌ از این‌ سلسله‌ در برابر شورشیان‌ داخلی‌ صورت‌ می‌گرفت‌، منبع‌ درآمد خوبی‌ برای‌ آنان‌ فراهم‌ می‌کرد. این‌ ثروت‌ معمولاً از طریق‌ پرداخت‌ مبالغی‌ از سوی‌ سلسلة‌ تانگ‌ برای‌ جلب‌ حمایت‌ اویغورها و نیز مبادلات‌ غالباً نابرابر اسبهای‌ کم‌فایدة‌ استپ‌ با صدها هزار قطعه‌ ابریشم‌ چینی‌، به‌ دست‌ می‌آمد. قوم‌ قرقیز * با بهره‌گیری‌ از منازعات‌ خانمان‌برانداز و فزایندة‌ اویغورها، در 225/ 840 به‌ اردوبالق‌هجوم‌ آوردند و امپراتوری‌ آنها را برانداختند. از آن‌ پس‌، اویغورها، در ترکستان‌ شرقی‌، دولتهای‌ کوچکتر و پراکنده‌ای‌ را بر مبنای‌ دولتْشهرهای‌ اولیة‌ تخاری‌ و ختنی‌ سکا/ سکائی‌ختن‌ تشکیل‌ دادند و با گذشت‌ زمان‌، اتباعشان‌ در اقوام‌ ترک‌ منطقه‌ مستحیل‌ شدند.یکی‌ از این‌ مراکز، در حوضة‌ تاریم‌ به‌ مرکزیت‌ بشبالق‌ (پنج‌ شهر یا پنجیکت‌ * ، چینی‌: Pei-t'ing ) قرار داشت‌. بنا به‌ روایت‌ حدودالعالم‌ پنجیکت‌، که‌ پیش‌ از آن‌ بسملها به‌ آن‌ رفت‌ و آمد داشتند، اقامتگاه‌ تابستانی‌ شاه‌ تغزغز بود (ص‌ 77) و بر این‌ اساس‌ آن‌ را محل‌ گرد هم‌ آمدن‌ اقوام‌ توقز اوغز دانسته‌اند. مرکز دیگری‌، در ناحیة‌ تورفان‌ در هسی‌چو/ کائوچانگ‌/ قراخوجه‌ بود. اقامتگاه‌ زمستانی‌ توقز اوغزهای‌ ترکستان‌ شرقی‌ را، که‌ در ناحیة‌ تورفان‌ قرار دارد، با خرابه‌های‌ «ایدی‌قوتْ شهری‌» (شهر ایدی‌قوت‌) ــ چینانجکت‌ (شهر چینیان‌) در نوشته‌های‌ مؤلفان‌ مسلمان‌ ــ یکی‌ دانسته‌اند. این‌ شهر، در عین‌ حال‌ از مراکز مهم‌ تجاری‌ ـ مذهبی‌ بود. یکی‌ دیگر از این‌ پادشاهیهای‌ پراکنده‌ در کانچو واقع‌ در کانسو * تأسیس‌ شد که‌ تا 289/ 902 تحت‌ سلطة‌ اخلافِ طایفة‌ یاغلاقار، فرمانروایان‌ سابق‌ در آمد.نخستین‌ اشارات‌ مؤلفان‌ مسلمان‌ به‌ توقزاوغزها، به‌ دوران‌ امپراتوری‌ اورخون‌ ـ سلنگه‌، بازمی‌گردد. به‌ گزارش‌ یعقوبی‌ (ج‌ 2، ص‌ 398)، مهدی‌ خلیفة‌ عباسی‌ (حک : 158ـ169)، برای‌ فراخوانی‌ حکام‌ سرزمینهای‌ شرقی‌ به‌ اطاعت‌ و تسلیم‌، رسولانی‌ نزد آنان‌ از جمله‌ خاقان‌ تغزغز فرستاد. وی‌ همچنین‌ می‌گوید رافع‌بن‌ لیث‌ * که‌ در 190، شورشی‌ را در شرق‌ قلمرو خلافت‌ رهبری‌ می‌کرد، از تغزغزها نیز برای‌ نیل‌ به‌ هدفش‌، یاری‌ گرفت‌ (ج‌ 2، ص‌ 435). به‌ گفتة‌ طبری‌ (سلسلة‌ سوم‌، ص‌ 1044) در 205 آنان‌ در اُشروسَنَه‌، نفوذ کرده‌ بودند. در منابع‌ متأخرتر، چون‌ مقریزی‌ (قسم‌ 7، ص‌ 146)، آمده‌ است‌ پدر احمدبن‌ طولون‌، غلامی‌ که‌ در اواخر قرن‌سوم‌ / اوایل‌ قرن‌ نهم‌ وارد دستگاه‌ عباسیان‌ شد، توقز اوغز بوده‌ است‌.مهمترین‌ اطلاعات‌ ما ] در بارة‌ تغزغز [ مبتنی‌ بر سفرنامة‌ تمیم‌بن‌ بحر است‌ که‌ در اواخر دورة‌ امپراتوری‌، به‌ قره‌بلغاسون‌ مسافرت‌ کرد. وی‌ از طریق‌ شبکة‌ اسبهای‌ چاپار که‌ یادآور یام‌ مغولی‌ بود و خاقان‌ آنها را فرستاده‌ بود، وارد آن‌ کشور شد و در آنجا سرزمینی‌ متشکل‌ از روستاهای‌ به‌ هم‌ فشرده‌ و زمینهای‌ زراعی‌ دید که‌ اکثر سکنة‌ آن‌ را مجوسان‌ آتش‌پرست‌ و مانویان‌ تشکیل‌ می‌دادند. پایتخت‌، شهری‌ بزرگ‌ و با کشاورزیِ پررونق‌ بود که‌ با رستاق‌ (روستا)های‌ پرجمعیت‌ و پرنعمت‌، احاطه‌ شده‌، بازارها و مشاغل‌ گوناگون‌ داشت‌ و بیشتر ساکنانش‌ زندیق‌ بودند. ادریسی‌ بسیاری‌ از این‌ اطلاعات‌ را تأیید کرده‌ است‌. او پایتخت‌ را تنتبغ‌ (شاید چیزی‌ مثل‌ بیبلغ‌ ] بای‌بالق‌ [ ، بیشبلغ‌ ] بشبالق‌ [ یا خنبلغ‌ ] خانبالق‌ [ ) نامیده‌ است‌ (ج‌ 1، ص‌ 510 ـ 511). حاکم‌ خیمه‌ای‌ زرین‌ داشت‌ که‌ صد مرد در آن‌ جا می‌گرفتند و با حاکم‌ چین‌ (الصین‌) که‌ سالانه‌ پانصد هزار قطعه‌ ابریشم‌ برای‌ او می‌فرستاد، در ارتباط‌ بود. دوازده‌ هزار مرد نیرومند از وی‌ محافظت‌ می‌کردند (مروزی‌ ویراسته‌ و ترجمة‌ مینورسکی‌، 29/18، به‌ محافظان‌ سلطنتی‌، موسوم‌ به‌ شاکریها، اشاره‌ می‌کند که‌ جدای‌ از چهارصد کنیز خدمتکارِ حاکم‌، تعدادشان‌ به‌ هزار تن‌ می‌رسید) و در میان‌ تمام‌ قبایل‌ ترک‌ از همه‌ نیرومندتر بودند. «هفده‌ سالار (قائد) که‌ هریک‌ سیزده‌ هزار نیرو» تحت‌ اختیار داشتند، حلقة‌ نظامی‌ عظیمی‌ را در اطراف‌ حاکم‌ تشکیل‌ می‌دادند. حاکم‌ در عین‌ حال‌ تنها مالک‌ سنگ‌ جادویی‌ باران‌ بود (ترکی‌: یات‌ تاشی‌؛ تمیم‌بن‌ بحر، ص‌ 278ـ282، ترجمة‌ انگلیسی‌، ص‌ 283ـ 285).در کتاب‌ رسالة‌ فی‌ الاقالیم‌ ، (نسخة‌خطی‌ کتابخانة‌ کوپریلی‌، ش‌ 1623، گ‌ 210 ر ـ 210 پ‌؛ نیز رجوع کنید به ششن‌ ، ص‌ 33ـ 35) اثری‌ از یک‌ مؤلف‌ ناشناس‌ در اواخر قرن‌ ششم‌، از وی‌ به‌ عنوان‌ حاکمی‌ مقدس‌ یاد شده‌ که‌ 360 خدمتکار، «به‌ تعداد روزهای‌ سال‌» در خدمتش‌ بودند و سالی‌ یک‌بار در انظار مردمی‌ که‌ مقابل‌ او به‌ سجده‌ می‌افتادند، ظاهر می‌شد. ابن‌فقیه‌ (ص‌ 329) تفوق‌ توقز اوغز را در میان‌ ترکها، با تعبیر «عرب‌ الترک‌» بیان‌ می‌کند. مسعودی‌ (ج‌ 1، ص‌ 155، 161ـ162، 190) در اخبار جداگانه‌ مشتمل‌ بر اطلاعات‌ گردآوری‌ شده‌ از دوران‌ پیش‌ و پس‌ از امپراتوری‌، آنان‌ را «اصحاب‌ مدینه‌ کوشان‌» (کائو ـ چانگ‌ ؟) و قدرتمندترین‌ ترکان‌ تلقی‌ کرده‌ است‌. ] به‌ گفتة‌او [ «شاه‌ آنان‌ اویغورخان‌ (ایرخان‌، ارخان‌) است‌ و پیرو مذهب‌ مانی‌ هستند» که‌ در میان‌ سایر ترکان‌ کسی‌ بر این‌ مذهب‌ نیست‌ (قس‌ ابن‌فقیه‌، همانجا: بنابراین‌، روایت‌ ابن‌فقیه‌ که‌ اکثر ترکان‌ زندیق‌اند، اغراق‌آمیز است‌). مسعودی‌ در یک‌ روایت‌ تأیید نشدة‌ دیگر (ج‌ 1، ص‌ 162) اظهار می‌کند: «هر وقت‌ که‌ شاه‌ چین‌ یک‌ سَمَنی‌ ] سمنیّ المذهب‌ [ و پیرو ذبح‌ حیوان‌ بود، جنگی‌ مداوم‌ میان‌ او و اویغورخان‌ فرمانروای‌ ترکها وجود داشت‌، اما هر وقت‌ که‌ وی‌ مذهب‌ مانوی‌ اختیار می‌کرد، به‌ وفاق‌ حکومت‌ می‌کردند». مؤلف‌ حدودالعالم‌ که‌ وضع‌ آنان‌ را در سالهای‌ پس‌ از 225 بروشنی‌ گزارش‌ کرده‌ است‌، از چینانجکت‌ به‌ عنوان‌پایتخت‌ (قصبه‌) آنان‌ نام‌ برده‌ و می‌گوید «در قدیم‌ ملوک‌ همه‌ ترکستان‌ از تغزغز بودند». وی‌ آنان‌ را «مردمانی‌ جنگجو و مسلح‌ و شبانانی‌ کوچ‌نشین‌» توصیف‌ کرده‌ است‌ (ص‌ 76).اویغورها، همراه‌ با دیگر قبایل‌ توقز اوغز نقشی‌ بسیار حیاتی‌ در تُرک‌ نمودن‌ ترکستان‌ شرقی‌ ایفا کردند. محمود کاشغری‌ (ج‌ 1، ص‌ 30) نظر جالبی‌ دارد. او می‌گوید که‌ «ایغورها، علاوه‌ بر زبان‌ ترکی‌ خالصشان‌، گویش‌ دیگری‌ نیز دارند که‌ در میان‌ خود، بدان‌ تکلم‌ می‌کنند». گویش‌ اخیر به‌ احتمال‌ زیاد، از گروه‌ زبانهای‌ ایرانی‌ یا تُخاری‌ ساکنان‌ ترکستان‌ شرقی‌ بود. تحت‌تأثیر تخاریها مذاهب‌ بودایی‌ و مسیحیت‌ نسطوری‌، جایگزین‌ مانویت‌ شدند. اویغورها/ توقز اوغزها پس‌ از استقرار تدریجیشان‌، نقش‌ مهمی‌ در مسیر کاروانهای‌ تجاری‌ بین‌المللی‌ و نیز مبادلات‌ فرهنگی‌، در سراسر دشتهای‌ آسیای‌ میانه‌، بویژه‌ در میان‌ مغولان‌ داشتند (غِتن‌ و سپس‌ خودِ مغولان‌). در 419ـ427/ 1028ـ1036 ایالت‌ کانچو و دولتهای‌ مجاور دالان‌ کانسو، تحت‌ سلطة‌ تانگوتها درآمدند. اخلاف‌ آنان‌، اویغورهای‌ زردفام‌ (ساریق‌/ شرا ) بودایی‌اند. اویغورهای‌ کائو ـ چانگ‌، دشمن‌ قراخانیان‌ مسلمان‌ به‌ شمار می‌رفتند و جنگ‌ و ستیز میان‌ آنان‌ در اشعار رزمی‌ که‌ کاشغری‌ (ج‌ 1، ص‌ 188، 196، 202، 258ـ259) نقل‌ کرده‌، منعکس‌ است‌. قراخانیان‌، سرحدات‌ خود و در پی‌ آن‌ اسلام‌ را در ترکستان‌ شرقی‌ گسترش‌ دادند. از 524 تا 534/ دهة‌ 1130، بخشهای‌ مهمی‌ از این‌ ناحیه‌ تحت‌ سلطة‌ قراختاییان‌ بودایی‌ بود. اگرچه‌ میزان‌ واقعی‌ اقتدار آنان‌ در تورفان‌ روشن‌ نیست‌، در 605ـ606/ 1209 ایدی‌قوت‌ بارچوق‌ تگین‌ ، نمایندة‌ گورخانها را ترور کرد و با امپراتوری‌ تازه‌ تأسیس‌ چنگیزی‌ پیمان‌ وفاداری‌ بست‌. ایغورها، در دولت‌ مغول‌، به‌ عنوان‌ مقامهای‌ نظامی‌ و دیوانسالار حضوری‌ همه‌جانبه‌ داشتند. مغولان‌ نظام‌ نوشتاری‌ آنان‌ را، که‌ مشتق‌ از الفبای‌ سیریک‌ سغدیها بود، پذیرفتند و آن‌ را میان‌ مَنچوها رواج‌ دادند.منابع‌: 1) مآخذ. ابن‌فقیه‌؛ ] محمدبن‌ محمد ادریسی‌، کتاب‌ نزهة‌ المشتاق‌ فی‌ اختراق‌ الا´فاق‌ ، قاهره‌: مکتبة‌ الثقافة‌ الدینیة‌، بی‌تا.؛ حدودالعالم‌ [ ؛ رشیدالدین‌ فضل‌اللّه‌؛ طبری‌، تاریخ‌ (لیدن‌)؛ ] محمودبن‌ حسین‌ کاشغری‌، کتاب‌ دیوان‌ لغات‌ الترک‌ ، استانبول‌ 1333ـ 1335 [ ؛ مسعودی‌، مروج‌ (بیروت‌)؛ ] احمدبن‌ علی‌ مقریزی‌، کتاب‌ المواعظ‌ و الاعتبار فی‌ ذکر الخطط‌ و الا´ثار ، چاپ‌ ویه‌، قاهره‌ 1911ـ 1925 [ ؛ یعقوبی‌، تاریخ‌ ؛Liu Mau-tsai, Die chinesischen Nachrichten zurGeschichte der Ost-Tدrken ( T'u-kدe ), Wiesbaden 1958; Sharaf al-Zama ¦ n T ¤ a ¦ hir Marwaz ¦ â , Sharaf al-Zama ¦ n T ¤ a ¦ hir Marvaz ¦ â on China, the Turks and India , ed. and tr. Minorsky, London 1942; Hدseyin Namik Orkun, Eski tدrk yaz  tlar  , repr. Ankara 1987; Tam ¦ â m B. Bah ¤ r, Tam  ¦ m ibn Bah ¤ r's journey to the Uyghurs , ed. and tr. Minorsky, in BSO [ A ] S , XII (1948), 275-305.2) مطالعات‌.Sir Gerard Clauson, An etymological dictionary ofpre- thirteenth century Turkish , Oxford 1972; P. B. Golden, An introduction to the history of the Turkic peoples , Wiesbaden 1992; J. R. Hamilton, Les Ouفgours ب l'إpoque des cinq dynasties d'aprةs les documents chinois , Paris 1955; idem, "Toquz-O  uz et On Uy  ur", JA , 250 (1962), 24-63; A. G. Malyavkin, Uygurskie gosudarstva v IX-XII vv. , Novosibirsk 1983; E. Pinks, Die Uiguren von Kan-Chou in der frدhen Sung-Zeit ) 960-1028 ), Wiesbaden 1968; E.G.Pulleyblank, "Some remarks on the Toquzoghuz problem", UAJb , XXVIII (1956), 35-42; R. ì e í en, Hilہfet ordusunun menk  beler  ve Tدrkler'in fazرletleri , Ankara 1967 ) متن‌ عربی‌ همراه‌ با ترجمة‌ ترکی‌ ); A.Yu.Yakubovskiy, "Arabskie i persidskie istoc § niki ob uygurskom turfanskom knyaz § estve", in Trud  ° Otdela Vostoka , IV (1947), 423-443.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

پ . ب . گولدن ( د. اسلام )

حوزه موضوعی

جغرافیا

رده های موضوعی
جلد 7
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده